Wendy Brown’ın 2015’te yayımlanan Halkın Çözülüşü kitabı, neoliberalizm çalışmalarına esas teorik katkılardan birini yapmıştı. O vakitten beri neoliberal sistem bir dizi krizle sarsıldı: dünya genelinde sağcı ve otoriter rejimlerin yükselişi, süratle derinleşen ekolojik yıkım ve artık üçüncü yılına giren COVID-19 pandemisi. Bu olaylar, evvelki elli yılın siyasi ve ekonomik temellerini sarsarak hem solda hem de sağda yeni toplumsal hareketlere kapı araladı. Brown, Neoliberalizmin Harabelerinde adlı son kitabında bu gelişmeler üzerine baş yoruyor, günümüz için demokratik ve özgürleştirici bir siyaset ihtimalini pahalandırıyor.
Rafael Khachaturian: Son çalışmalarınızın birçok kapitalist modernitenin ona indirgenemeyecek doğal bir sonucu olan neoliberalizmi belli bir normatif akıl ve yönetişim biçimi olarak tahlil etmeye odaklanıyordu. Halkın Çözülüşü’nü yayımladığınızdan bu yana neoliberal nizamda sizce neler değişti? Yaşadığımız toplumsal, ekolojik ve siyasi krizler, toplumsal hayatın hangi ögelerinin neoliberalizmin mantığıyla enikonu bütünleştiğini yahut bütünleşmediğini netleştirdi mi?
Wendy Brown: Neoliberalizmin toplumsal devletin parçalanması, kuralsızlaştırma, özelleştirme, azalan oranlı vergilendirmenin yanı sıra kamu mallarının teşebbüsçü, özelleştirilmiş ve kâr gayeli teşebbüsler lehine sorgulanmaya açık hale getirilmesiyle ilgili olduğunu biliyoruz. Lakin bu çerçeveye eklemek istediğim iki şey daha var.
Foucault üzere düşünürler bize neoliberalizmi bir dizi siyasetten fazlası, daha çok devlet aklının bir biçimi olarak görmeyi öğretti. Foucault, eğitimden sıhhat hizmetlerine, boş vakit yahut emeklilik hakkında düşünmeye, hayatta kalmaya kadar hayatın her seviyesindeki davranışlarımızı düzenleyen bir akıl biçimini kastediyordu. Örneğin, eğitimi demokrasi oluşturmaya yönelik bir meta olarak mı yoksa bireyin beşeri sermayesini geliştirmek için yaptığı bir yatırım olarak mı anlıyoruz? Yöneten aklın bir biçimi olarak kavranırsa, neoliberalizmin bireyleri kendilerine yatırım yapan özneler olarak nasıl yönlendirdiğini anlayabiliriz.
Ancak neoliberalizm devleti ve toplumu da tekrar biçimlendirir. Bir akıl biçimi olarak en değerli özelliklerinden biri, ekonomiyi kolaylaştıran yahut destekleyen devlet anlayışıdır. Neoliberalizm genelde devlet aksisi diye bilinir, aslında düzenleyici devlete karşıdır. Devlet, daima olarak, muhakkak alanlarda piyasaları desteklemek yahut oluşturmak üzere fonksiyon görür. Neoliberal tertipte bu büsbütün legaldir. Temsili devletten çok demokrasiden arındırılmış, yurttaşlar ortasındaki siyasi eşitliğin kendimizi yönettiğimiz kurumlar ve uygulamalar halinde örgütlendiği bir devlettir. Devlet, artık sıklıkla “biyopolitik yaşam” dediğimiz ekonomik hayatın yöneticisidir.
Neoliberalizm, Margaret Thatcher’ın (Hayek’ten etkilenerek) maharetle ilan ettiği üzere, toplum yahut toplumsallık nosyonunu parçalamaya çalışır. Thatcher’ın meşhur kelamı şudur: “Toplum diye bir şey yoktur. Birey olarak erkekler ve bayanlar, bir de aileler vardır.” Öbür bir deyişle, ne diğerlerine karşı sorumlu olmak ne de toplum güçleriyle (ister sermayenin ister ırkın, toplumsal cinsiyetin yahut cinselliğin güçleri olsun) hesaplaşmak açısından toplumsal bağları yahut yakınlıkları olmayan ferdî öğelere indirgendik. Artık yalnızca bireyler var, özgürlüğümüz de birey olarak istediklerimizi yapabilmemize bağlı.
Daha yeni değişimler hakkında söylenebilecek iki değerli şey var. Bunların birincisi, Donald Trump, Recep Tayyip Erdoğan, Narendra Modi, Viktor Orbán ve Jair Bolsonaro üzere isimlerle ilişkilendirilen çok sağ oluşumların ve rejimlerin yükselişi. İktidar rejimleri statüsüne şimdi yükselmemiş olsalar bile onları hem Global Kuzey’deki hem de Global Güney’deki siyasi seferberliklerde görüyoruz. Bu popülist ve milliyetçi oluşumlar, globalleşmeye ve özgür ticarete karşı çıktıkları, etno-milliyetçiliği temsil ettikleri için çoklukla neoliberalizme bir reaksiyon olarak görülüyorlar. Kendilerini de neoliberalizmin muhayyel ülküsüne yani dünya genelinde metanın, emeğin ve sermayenin mutlak hür akışına karşıymış üzere sunuyorlar.
Buna itiraz etmek istiyorum. William Callison ile Quinn Slobodian, haklı olarak, bu sağcı rejimleri “mutant neoliberalizm” olarak isimlendirdikleri bir formdan çok açıkça neoliberalizm tersi olarak görmenin fecî bir yanılgı olduğunu savundular. Neoliberalizmin Harabelerinde kitabımda, bu sağcı rejimlerin antidemokratik gücünü anlamamız gerektiğini savunuyorum. Bu rejimler, siyasi seferberlikler olarak neoliberal rasyonaliteden doğarlar. Onları klasik faşizmden ayıran şey de otoriter olmalarıdır.
Birçokları için çelişkili olsa da bunu otoriter liberalizmin bir biçimi olarak görüyorum. Hatta ister kamusal sıhhat tedbirlerini reddetme hakkı olsun ister yeryüzünü nasıl yağmaladığına bakılmaksızın istediğiniz rastgele bir şeyi satın alma yahut ne kadar hiddetli ve sakıncalı olduğuna bakılmaksızın istediğinizi söyleme hakkı olsun, neredeyse sonları olmayan kişisel özgürlükleri ve hakları ödüllendiren antidemokratik liberalizmin bir biçimi olarak görmemiz gerektiğini düşünüyorum. Neoliberalizmin liberter mirası hâlâ yaşıyor. Bu sağcı rejimlerin kapitalizme ve azılı bir sosyalizm aykırılığına mutlak bir inançları vardır, halk egemenliğine ve temsili demokratik devlete yönelik neoliberal taarruzdan miras kalan otoriter bir devletçiliği benimserler.
Pandemi, muhakkak ki, neoliberal bir tertipte “devletin” ve “ekonominin” ne olması gerektiğine dair önkabulleri hiçe saydı. Sağcı yahut solcu tüm hükümetlerden pandemiye müdahale etmeleri, sıhhat hizmeti vermeleri, aşılar vb. sağlamaları beklendi. Aşı aykırıları bile devlet tedarikine radikal biçimde muhalif değillerdi. Pandemi, neoliberalizme yönelik hoyrat itirazların bir karışımını ortaya çıkardı. Fakat hiçbir formda neoliberalizme son darbeyi indirdiğini düşünmüyorum.
Öte yandan, neoliberal özelleştirmeye ve depolitizasyona açıkça itiraz eden sol hareketlerin yükselişini görüyoruz. Örneğin, Şili’deki son seçimde Gabriel Boric bir anti-neoliberalizm programı yürüttü, 2020’deki referandum da Pinochet periyodunun neoliberalizm mirasını temizlemeye adanmış yeni bir anayasa muhtaçlığını ortaya koydu.
Rafael Khachaturian: Neoliberalizmin Harabelerinde kitabınızda, neoliberalizmi hem üstten anti-demokratik devlet iktidarının hem de aşağıdan anti-demokratik siyasi kültürün kolaylaştırıcısı olarak nitelendiriyorsunuz. Bu iki süreç birbirini nasıl güçlendiriyor ve ortalarında ne üzere çelişkiler var? Görünen o ki yeni sağcı hareketler, gücü sözümona siyasi ve toplumsal topluluğun asıl üyeleri olan kendileri üzere beşerler yerine içsel ötekine yönelttikleri sürece, devlet iktidarını baskıcı emeller için kullanmakta beis görmüyorlar.
Wendy Brown: Sağla ilişkilendirdiğimiz her şeyden neoliberalizmi sorumlu tutmanın kusur olduğunu savunuyorum. Neoliberalizmin tüm toplumsal problemlerin merkezinde olduğunu öne süren bütünleştirici bir tahlil, iklim değişikliğinden ABD dış siyasetine, Çin’in yükselişine, ABD’nin Filistin işgaline hala verdiği dayanağa kadar mevcut çıkmazları enine uzunluğuna düşünmemize pek imkan tanımayacaktır.
Ancak bugün bir dizi sağcı durumun neoliberal yapısını yahut çerçevesini anlamamak da yanılgı olur. Bu durumları, örneğin Amerika Birleşik Devletleri’nde göçmenleri derdest etmenin, beyaz olmayanlara şiddet uygulamanın, kent ve mahalleleri temizlemek için her çeşitten devlet gücünü kullanmanın, bayanların vücutlarına müdahale etmenin yanlış olmayabileceği fikrinden bütünüyle başka pahalandırmak de o denli. Asıl sorun, neoliberalizmin hem devlet hem de yurttaş seviyesindeki bu anti-demokratik özelliğinin, sağın yapısını ve gücünü nasıl biçimlendirdiğidir.
Günümüzde gazetecilerin yurttaşlık ve oylama bahislerini tartışırken yurttaşlık lisanı yerine seçmen lisanını kullanmalarını epey dikkat alımlı buluyorum. Bu, daha çok düzenlenmesi, yönetilmesi, gaye alınması, okşanması, oluşturulması ve yönlendirilmesi gereken seçmen lisanıdır. Böylesine kritik bir vakitte demokrasinin eğitimden arındırılmasının, toplumun parçalanmasının nasıl gerçekleştiğini anlamamız için elzem olduğuna inanıyorum. Eğitim artık eğitimli bir demokrasi oluşturmanın aracı yerine gelire ve geleceğe yapılan kişisel yatırıma dönüştüğünde, yurttaşları yurttaşlık için eğitme kapasitenizi kaybetmeye başlarsınız. Bunun yerine, yurttaş olma kapasitesine sahip olmayanları manipüle etmek, yönetmek ve organize etmek için iktidar kapasitesini (ekonomik, siyasi, teknolojik, finansal güç) büyütürsünüz. Yurttaşlığı tayin eden güya oy hakkı ve hukuksallıkmış üzere davranıyoruz. Yurttaşlığı demokratik nizamda manalı kılan şey, diğerleriyle birlikte kim olmamız ve ne yapmamız gerektiğine karar verebilecek kadar dikkatli, müzakereci ve eğitimli olmaktır.
Artık neoliberalizmi ve finansallaşmayı birbirinden ayırmadan konuştuğumuzu da eklemeliyim. Neoliberalizm sırf ekonomik siyaset olarak değil aklın bir idare biçimi olarak da tüm uluslar yahut dünyanın kimi bölgeleri tarafından reddedilse bile, paranın ve bankaların deregülasyonu üzere zincirlerinden kurtulmuş canavarlarla uğraşacağımız artık güzelce netleşti. Finansallaşma, en az (Hayek yahut Mont Pelerin Cemiyeti’ndeki neoliberalizm mimarlarının öngöremediği) neoliberal akıl biçimi kadar hâkim bir tertiptir. Bu, yaşadığımız vakte mahsus bir şey. Lisa Adkins, Melinda Cooper ve Martijn Konings tarafından kaleme alınan Varlık Ekonomisi (The Asset Economy) kitabı bu mevzuyu tartışıyor. Finansal sermayenin bütün dünya için siyaseti, eşitsizliği ve geleceği nasıl yapılandırdığına ait en uygun başlangıç kitabıdır.
Rafael Khachaturian: Sağ, karar süren neoliberal mantıktan özerk bir alan oluşturmakta ne kadar başarılı oldu? Farklı bir biçimde de olsa, neoliberalizmin tıpkı toplumsal rasyonalitesine hâlâ yaslanıyor mu?
Wendy Brown: Bugün sağ ve sol hakkında konuşurken, her ikisinin de bütünüyle düzensizlik içinde olduğunu görmek ziyadesiyle kıymetli. Sağın dengeli bir projesi varmış üzere görünebilir, zira son derece güzel iş çıkarıyor. Solcular da şunu soruyor: Küçülen bir demografik tabanı, bu tabanın sonlarında o ahmaklar varken, sağ oluşumlar bu kadar ekonomik, toplumsal ve politik güç kazanmayı nasıl başardılar? Bunun açıklaması sadece Evanjelik kilise olamaz, zira Müslüman yahut Hindu sağı üzere öteki sıkıntıları, yani sağın ABD’nin ötesindeki yükselişini açıklamamıza imkan tanımaz. Yalnızca neoliberalizm de olamaz, zira neoliberalizm birçok istikametten çatırdadı: Finansal kriz, pandemi ve hala süren ekonomik sakinlik devlete olan bariz gereksinimi ortaya çıkardı.
Sağın dengeli olmadığını bilmenin yanı sıra global güç kanallarına (özellikle finansal güç) yatırım yapmak ile ateşli milliyetçilik ortasında büyük tereddütler yaşadığını görmek de değerlidir. Trump, borcu ve iflası servete dönüştüren bir gayrimenkul geliştiricisi olarak finans kapitalden milliyetçilik inşa etmeye çalıştı. Pekala, sağ globalleşme ve finansallaşmayla alakası bakımından nerede duruyor? Tekrar tartı kazanan ulusal çıkarlar alanında aralık katetmeyi deniyor, ulusal çıkarlar konusunda latifesi yok. Sağın en parlak zihinleri, finansın yanı sıra başka milletlerarası ve uluslarötesi güçlerin çalışma biçimlerini de anlamaya çalışıyorlar. Globalleşme cinini tekrar şişeye koyabilecekleri konusunda hiçbir tereddütleri yok. Irkçılık yahut katı etno-milliyetçilik tabanı harekete geçirecek araçlardan biridir lakin sağcı plütokratlar, dünya sahnesinde güç siyasetini milliyetçi açıdan yine canlandırmak ile Davos’u gelecek olarak kabul etmek ortasında gidip geliyorlar.
Rafael Khachaturian: 2010 tarihli “Artık Hepimiz Demokratız” [We Are All Democrats Now] başlıklı makalenizde, neoliberalizmin tesirlerinden birinin demokrasi lisanının ele geçirilmesi ve seyreltilmesi olduğunu belirtmiştiniz. Bu durum, artık ilgili ilgisiz her siyasi projenin üzerinde hak sav edebileceği bir tabirler bütününe dönüştü. Pandemi şartları ve iklim acil durumu bu bahisteki niyetlerinizi nasıl etkiledi? “Demokrasi” (veya bu nedenle halk egemenliği, sosyalizm yahut komünizm üzere ilgili terimler) özgürleştirici bir siyasi proje için kurtarılabilir mi, yoksa bu tabirlerin mirasının tükendiği ve yeni bir siyasi dağarcığa gereksinimimizin olduğu bir noktada mıyız?
Wendy Brown: Demokrasiden vazgeçersek, demokrasi hasretinden (kendimizi yönetme arzumuzdan) vazgeçmiş oluruz. Demokrasi; sömürgecilik, tiranlık, despotizm yahut tahakküm yoluyla bir oburu tarafından yönetilmekten çok halkın kendi kendini yönetme mümkünlüğünü savunur (demokrasinin çeşitli biçimleri bu ihtimali dizginlese bile). Bu, neoliberallerin hayalini kurduğu piyasa güçleri ve klasik ahlâk, yani kendi hiyerarşileri ve tahakküm biçimleri olan lakin Hayek’e nazaran devlet zoruyla mecbur edilmediğimiz için bizi özgür bırakan “kendiliğinden oluşan düzenler” tarafından yönetilmekle tıpkı şey değildir.
Bu yüzden ne lisandan ne de demokrasi gayretinden vazgeçmeye niyetim yok, lakin o kadar da fetişist değilim. Demokrasi, dünyanın birçok yerinde Global Kuzey emperyalizminin riyakârlığı, ırkçılık, sömürü ve yağmaların her türlüsüyle tıpkı manaya geliyor. Genç insanların bunu umursamamasını anlıyorum. Klâsik olarak anayasal yahut liberal demokrasi diye isimlendirdiğimiz şeye bağlı değilim, bunları uzun vakittir eleştiriyorum. Fakat insanların kendilerini yönetme dileğinin tutunmaya ve uğruna savaşmaya kıymet olduğuna inanıyorum.
Yanıtlamamız gereken bir yığın sıkıntı soru var: Hangi düzeyde? Hangi yetkiyle? Demokrasi globalleşmiş bir dünyada nasıl işleyebilir? Avrupa Birliği’nin deneyi, bu uluslarötesi forumu demokratik olarak isimlendirmenin ne kadar anlamsız olduğunu gösteriyor, zira değil. Ulus devlet ölçeğinde bile eksikleri çok fazla.
Demokrasi yüz yüze olduğunuz, küçük tertiplerde en âlâ sonucu verir. İster bir sınıf, ister bir çalışma alanı, isterse kolektif bir kooperatif olsun, bir odada oturup nasıl kurallar belirleyeceğimize ve bu kurallara nazaran nasıl hareket edeceğimize birlikte karar verdiğimizde anlarız. Rousseau’nun fikri buydu. Bu tertip, mütevazı biçimde büyütülerek öbür demokratik formlarla ilişkisi sağlanabilir mi? Hem bütünüyle globalleşmiş bir dünyayı hesaba katan hem de kararları, şartları, prensipleri ve belirlediğimiz kuralları dürüstçe denetimlememize imkan tanıyan, hepsi birbiriyle kontaklı demokrasi kozalarına sahip olabilir miyiz?
Bu, iklim kriziyle başa çıkabilmemiz için ziyadesiyle kıymetli. Geoff Mann ve Joel Wainwright’ın Climate Leviathan kitabı, demokrasiyi iklim değişikliği bağlamında düşünürken uğradığımız farklı çıkmazları açıklıyor. Muharrirler, demokratik yansılara fazla talih tanımıyorlar. Lakin en çarpıcı ve umut verici iklim krizi müdahalelerinden kimileri mahallî düzeylerde gerçekleşiyor. Evet, karbon emisyonlarını durdurmak, fosil yakıtları toprağın altında bırakmak ve Global Güney’in yağmasını tekrarlamayacak yenilenebilir güç kaynakları bulmak için uluslarötesi standartlara ve mutabakatlara gereksinimimiz var. Fakat insanların gerici düşmanlıkları olmadan huzurla ve coşkuyla katılabileceği sürdürülebilir hayat biçimlerine de gereksinimimiz var. Ekosistemlerini nasıl koruyacaklarıyla boğuşan Kosta Rika, Montana, Kaliforniya yahut Karayipler’in birtakım bölgeleri üzere en küçük yerler bu yaklaşım için yeni modeller sunuyorlar. Demokrasinin emisyonlar için uluslarötesi uygulanabilir standartlarla uyumsuz olduğunu söylemek istemiyorum. Lakin iklim krizi konusunda yapmamız gereken işlerin birden fazla bunlardan çok daha fazlası.
Rafael Khachaturian: Kitabınızın neredeyse tamamında feminist teori ve siyasetle yakından ilgileniyorsunuz. Feminist teoriyle olan münasebetinizi şu sıralarda nasıl görüyorsunuz? Feminist siyasetin ve aktivizmin, bilhassa devletlerin ve şirketlerin neoliberal emellere yönelik feminist lisanı ve kimlik belirleme ögelerini benimseme kabiliyeti göz önüne alındığında, feminist uğraşın kapsamlı ve heterojen karakterinin geleceği nasıl görünüyor?
Wendy Brown: Feminizm için bu açmazların (çeşitlilik, hatta tahminen farklı feminist hareketler ortasında düşmanlık ve işbirliğine yatkınlık) hiçbiri yeni değil. Öteki bir hareketi saflarına katmanın tehlikeleri ve birleşik feminist hareketi oluşturmanın zorluğu aslında ikinci dalga feministler tarafından çokça tartışıldı. Kız çocuklarının eğitim hakkından ve cinsel şiddetten kurtulmaktan üretken varlığımızı denetim etme hakkı çabasının yenilenmesine kadar her şey birleşik bir feminist hareketin içinde inşa edilmeden de mahallî varoluşlarını sürdürme kapasitesine sahiptir. Bugün makul feminist hareketler ile birtakım kuir ve trans hareketler ortasında, birebir bu feminist uğraşların kimilerinin yapması yahut vurgulaması gerekenleri yine düşünmesi yahut tekrar isimlendirmesi gerektiği üzere, uzlaşmazlıklar olacaktır. Bu, sol siyasetin bir kesimidir.
Umarım bu tıp gayretler karşı karşıya geldiklerinde tekerleği tekrar icat etmek zorunda kalmayız, lakin bunu yapabileceğimizi kabul ediyorum. Eski solun yeni soldan neden bu kadar rahatsız olduğunu yirmi yaşına kıyasla bugün daha güzel anlıyorum. Özgürleştirici, eşitlikçi, demokratik sosyalist, feminist, ekolojik bir siyaset yaptığımızı düşünüyorduk. Bunu yaptıklarını düşündüler, biz de onların bir küme eski başlı Leninist, Stalinist ve beyaz ataerkil varlıklar olduklarını düşündük. Bu yanlıştı, orada daha fazlası oluyordu ve biz tekerleği yine icat ediyorduk. Bu da toplumsal hareketlerin yaptığı işin bir modülüdür.
Günümüzdeki toplumsal cinsiyet ve cinsellikle ilgili toplumsal hareketleri heyecan verici buluyorum. #MeToo’dan Afganistan’daki, Türkiye’deki, aslında bütün dünyadaki gayretlere kadar feminist hareketlerinin öncülüğünü artık çoğunlukla genç jenerasyonlar üstleniyor. Latin Amerika ülkelerinde hengamesini sürdüren ve ağır çabalar veren Ni Una Menos ile onun içinden doğan hareketler sayesinde muhtemelen dünya tarihindeki en büyük feminist seferberliğe şahit oluyoruz. Bu uğraşlar feminist dalgayı yok edebilir, lakin kısmen toplumsal medya aracılığıyla dünya çapında misal aksiyonlar ve seferberlikler yaratabiliyorlar, üreme hakkı, cinsel şiddetten kurtulma, anti-neoliberal ve sosyalist bir ajandayla LGBTQ haklarını savunmaya alan açabiliyorlar. Bu gayretler çabucak yarın muvaffakiyet kazanmayacak, fakat soldaki feminist hareketliliğin hafife alınmaması gerekiyor.
Rafael Khachaturian: Kurumsal, politik ve örgütsel bilgi kaybının erken bir devirde yaşanmasının akabinde son on yılda Amerikan solunun tekrar canlanmasının, tıpkı vakitte nesil farklılıklarıyla ilgili olduğuna işaret ediyorsunuz. 1970’lerin sonunda yeni solun düşüşünden 2000’lerin birinci on yılına kadar birçok teorik ve pratik bilgiyi kaybettik. Hareketler ve örgütler dağılırken, bu kurumsal hafıza kaybı da bir nesil farkı yarattı.
Brown: Bu kaybın hem artıları hem eksileri var. Yirmili yahut otuzlu yaşlarınızdayken, ekseriyetle dünyanın ve toplumsal hareketlerin gidişatını anlamak konusunda olmanız gerektiği kadar akıllı değilsinizdir. Bunu “Occupy Wall Street” hareketinde gördüm. Beşerler, dünyayı değiştirebilecek devrimci gücü görmelerine karşın hareketin ortadan kaybolmasına inanamadılar. Deneyimli olanlar daha az şaşırdılar zira kurumsallaşmamış, bizatihi ortaya çıkan hareketlerin nasıl işlediğini görmüşlerdi. Bu buharlaşmanın sadece öteki bir hareketin saflarına katılma, berbat hava şartları yahut çok sayıda toplantının neden olduğu tükenmişlikle ilgili olmadığını biliyorlardı. Öte yandan, #BlackLivesMatter’dan yerli ve feminist hareketlere, Yokoluş İsyanı’na (Extinction Rebellion) ve elbette ABD’de demokratik sosyalistlere kadar pek çok toplumsal hareketi üreten kuşakların gücü, yaratıcılık ve icat kabiliyetleri epeyce yüksek. Solun siyasal gücü büyüyor, kararlılığı da güçleniyor. Bu, kısmen, yirmilerinde yahut otuzlarındaki insanların kendilerine ekonomik ya da ekolojik açıdan bir gelecek görememesinden kaynaklanıyor. Onlara nazaran yapabileceğimiz yegâne şey diğer bir dünya için uğraş etmektir. Bu ümitsizliği kırmanın tek yolu da siyasal etkinliktir.
Sizin de söylediğiniz üzere, 1980’lerin ve 1990’ların büyük kısmını kaybettik. Dijitalleşme çağı, güya üzerinde yürüdüğümüz yer yahut soluduğumuz hava üzere, sonsuza dek sürecekmiş üzere görünüyordu. Bir yere gitmeyeceğini biliyoruz ancak birlikte insan olmanın bu yolu ziyadesiyle yeni, insanların yaşayabileceklerine, çalışabileceklerine ve ilgilenebileceklerine karşı bizi kör ediyor. Evvelki on yılları kaybetmiş olmak, çağdaş siyasi fikre aksi gelen bir şeye yol açtı.
Khachaturian: Yüksek tahsil, toplumsal ömrün neoliberalleşmesinden en çok etkilenen kurumlardan biri. Geriye dönüp baktığınızda, Halkın Çözülüşü’ndeki bakış açınızın ne kadarını yüksek tahsil geçmişinizin biçimlendirdiğini düşünüyorsunuz? Lisansüstü öğrencilerinin ve takımsız öğretim üyelerinin akademik emekçi olarak tanınma talebiyle başlattığı seferberliğin, üniversiteyi neoliberal rasyonaliteye karşı bir toplumsal gayret alanına dönüştürdüğünü düşünüyor musunuz?
Brown: Neoliberalizme ait fikirlerim, büyük bir devlet üniversitesinin yani UC Berkeley’nin ve genel olarak Kaliforniya Üniversitesi sisteminin neredeyse bütünüyle neoliberalleşmesini izlerken oluştu. UC yüksek tahsil sistemi muazzam bir şey. Bu, 1960’ların başında eyalet genelinde isteyen her lise öğrencisine fiyatsız eğitim sunulmasının planlandığı Master Plan sayesinde olacaktı. Bölge üniversiteleri, eyalet üniversiteleri ve Kaliforniya Üniversitesi’nden oluşan üç etaplı bir plan aracılığıyla gerçekleştirilecekti. Bu kurumlar ortasında sorun yaşamadan geçiş yapabilirdiniz. Finansmanını Kaliforniya’daki vergi mükelleflerinin sağladığı, bütünüyle kamusal bir altyapı olacaktı.
Plan, neoliberalizm tarafından yıkılana kadar kusursuz biçimde işledi. Hem eğitmenlerin, öğretim üyelerinin ve yüksek lisans öğrencilerinin hem de işleri taşeronlara devredilen, yarı vakitli hale getirilen, takımları ve yan hakları ellerinden alınan öteki üniversite çalışanlarının sağladığı işgücünün güvencesizleşmesine neden oldu. Yatırımlar kamunun tasfiyesini sağladı, öğrencilerin tahsil fiyatları arttı, bu da öğrencilerin eğitime bakışını değiştirdi. Evvel birer tüketici, sonra da yatırımcı oldular. Bekledikleri ve hayal ettikleri eğitim öbür bir şeye dönüşmüştü, öncelikleri çok istikametli beşerler olmak yerine daha fazla para kazanan beşerler olmaktı (bunun için borçlanmaya da istekli oldular). İşletme, iktisat, mühendislik ve başka STEM alanları daha çok tercih edilirken toplumsal bilimler, sanat ve öteki disiplinler değersizleşti. Bu hikâyeyi hepimiz biliyoruz, lakin ben o yılları yaşadım: 1990’larda UC Santa Cruz’da, 2000’lerde ve 2010’larda ise Berkeley’de dersler verdim. Fakülte birliğinde yer alanların insanları bu bahiste uyarmasına karşın fakültenin büyük kısmında bu olguya karşı genel bir kayıtsızlık hakimdi. Beşerler daha çok kendi statüleri, sıralamaları ve istihkaklarıyla ilgileniyorlardı. Bakış açım da neoliberal lisanın bizi nasıl ele geçirdiğine, bu tasfiyenin ayakta kalma sorumluluğunu nasıl departmanlara devrettiğine şahit olmam sayesinde şekillendi.
Kaliforniya’nın merkezinde yaşayan, alt-orta sınıf aileden geldiğim için buraya şahsî bir ekleme yapmak istiyorum. Annemle babam boşanmıştı, artık birbirleriyle muahede kabiliyetlerini yitirmişlerdi. Eğitim fiyatsız olmasaydı üniversiteye gidemezdim, ne üniversiteye erişebilirdim ne de sahip olduğum için kendimi şanslı hissettiğim mesleğimi edinebilirdim. 1970’lerde erişebildiğim fiyatsız eğitimle şimdiki çok değerli, kalabalık ve prestijini yitirmiş eğitim ortasındaki temel farkı Kaliforniya Üniversitesi’nde ders verirken fark etmiştim.
Yine de üniversite bir toplumsal uğraş alanıdır. Hiyerarşinin en altındakilerin fiyatları ve çalışma şartları ismine, bütünüyle özelleştirilmiş olsalar da devlet üniversitelerinden geriye kalanları korumak için gayret etmek kıymetlidir. Üniversitenin “demokrasi için eğitim” açısından nasıl daha düzgün olabileceğini düşünmeyi nitekim önemsiyorum. Ayrıyeten üniversite sırf istediğinizi, ilgilendiğiniz bahisleri yahut en yeni gelişmeleri öğreneceğiniz manasına gelmez. Soldakilerin merkezdekilerle birleşmesinin, yalnızca uzmanlaşma yoluyla STEM alanlarını değil tehdit altındaki lisan ve şiir üzere alanları da koruyarak üniversitelerin geleceğin eğitimindeki yerini düşünmenin vakti geldi.
Bunların hepsi değerli, fakat yalnızca akademik özgürlüğümüz, söz özgürlüğümüz ve istediğimizi öğretebilmek hususlarında savunmacı olmak yerine lisans öğrencilerinin hakikaten bilmesi gerekenleri, bu proje için müfredatları ve ana kolları nasıl belirleyeceğimizi düşünmeliyiz. Yüksek tahsilin kaybettiği prestiji kendi sorunumuz olarak görmek zorundayız.
Rafael Khachaturian: Yurttaşlar, toplumlar ve farklı çeşitler olarak karşılaştığımız zorluklar hesaba katıldığında eleştirel teorinin gayesi ve misyonu ne olmalıdır? Mevcut toplumsal uğraşları nasıl canlandırabilir ve tıpkı gayretler eleştirel teorinin sunacaklarını öğrenmeye nasıl açık olabilir?
Wendy Brown: Eleştirel teori, bana nazaran, mevcut iktidar münasebetlerini (toplumsal, ekonomik, politik, psikolojik) datalı olarak almayan, bilakis onları olumsal, tarihi ve işlenebilir olarak gören bir teorik çalışmadır. Bu güçlerin tehlikelerini ve ziyanlarını teşhis etmeyi, bizi diğer bir yere götürebilecek bu güçlere içkin olasılıkları betimlemeyi vazife edinir.
Kendimi de dahil ederek söylüyorum, eleştirel teori etraflarında karşılıklı konuşmak cezbedicidir. Aşağı üst tıpkı kitapları okuduk, birebir özelliklere sahibiz, tıpkı şeyleri rehber ediniyoruz. Tüm akademik mevkilerde olduğu üzere, bu dilsel ve cezalandırıcı nizamın içinde kalmak caziptir lakin buradan kurtulmak da sahiden değerlidir. Bunu, öğrencilerimizin bu dünyada bir tesire sahip olmaları için neleri öğrenmeye yahut bilmeye gereksinim duyabileceklerini etraflıca düşünebilmek için yapmalıyız.
Küçücük çevrelerimizden çıkabilmek değerlidir, zira eleştirel teori de dahil olmak üzere siyaset kuramının miras bıraktığı geleneklerin birçoklarında erkekliğin, beyazlığın, sömürgeciliğin yanı sıra ırkçılık, iklim krizi, demokrasi, toplumsal cinsiyete dair açmazlarımızı tekrar üreten insanmerkezcilik vardır.
Bu geleneklerden ayrılabilmek için bu açmazlara baskı uygulayan çalışmalar ve hareketlerle yakın münasebetler geliştirmeliyiz.
Eleştirel teori, geniş ölçüde üniversiteyi denetim eden ve pozitivizme direnen akademinin yörüngesidir, lakin bu yörüngenin hudutları gözetlemeyen, geçirgen kalan, merkezinden ayrılmayı bilen ve öteki hareketlerden tahsiller edinen bir yörünge olmasını istiyorum.
*Bu söyleşi, Cüneyt Bender ve Bartu Ulu tarafından Rafael Khachaturian’ın Wendy Brown ile Dissent Magazine için yaptığı söyleşiden çevrilmiştir.
