Komünizmin ikinci gelişi nasıl olacak?

1919 Versailles Kongresi, çağdaşlığın siyasi görünümünün büsbütün bir dünya manzarası[i] olarak formlandığı an olarak görülebilir. Birebir yıl, William Butler Yeats -savaş sonrası kıyamet günleri bağlamına atıf yaparak- toplumsal tertibin çöküşü ve medeniyet ayrışması hakkındaki “İkinci Geliş”[ii] şiirini yazdı.

Her şey yıkılıyor, bel vermiş ortadirek
Karışıklıklık salınmış yeryüzüne

Birinci Dünya Savaşı’nın yıkımından sonraki yıllarda, Yeats dünyaya salınmış acılı “kana bulanmış” kaostan bahsediyor ve İsa Mesih’in ikinci gelişinin bir işaretini görüyor. Yeats’i bugünün, 2017’nin bakış açısından okuyorum ve kelamlarını, savaşı sonlandırmayı ve sömürüyü dünya tarihinden söküp atmayı hedefleyen, lakin bedbaht bir totaliter baskı rejiminin yaratılmasıyla neticelenen Rus Devrimi’nden yüzyıl sonra teolojik olmayan bir halde yorumlamak istiyorum.

Komünizmin ikinci gelişi, Leninist kuvvet ve Bolşevik baskıyla, siyasi diktatörlükle hiçbir ilgisi olmayan bir yerde vuku bulacak. Komünizmin ikinci gelişi, kapitalizmin (ve teknolojinin kapitalist kullanımının) insan zihninde yarattığı travmanın bir tesiri olarak vuku bulacak. Ekonomik rekabet ve saplantılı birikim, şiddeti, hayal kırıklığını ve savaşı tahrik etti. Bu durumda komünizmin manası, kendimizi mülkiyete ve fiyatlı emeğe dair hurafelerden kurtarmaktır. Zenginliğin yine bölüşümü ve toplumsal vaktin fiyatlı emeğin tehdidinden özgürleşmesi: Geleceğin öteki anahtarı yok.

2016’da vuku bulanlar (Brexit, Trump’ın zaferi, Avrupa’da milliyetçiliğin yayılması, iç savaşın global dünyaya yayılması), çağdaş çağdan miras alınmış zihinsel dünya haritasını tehlikeye atıyor. Bu, Zbigniew Brzezinski tarafından Haziran 2016’da The American Interest‘te yayınlanan “Küresel Nizamda Safların Yine Belirlenmesine Doğru” başlıklı bir makale tarafından teyit edildi.[iii] Brzezinski, bu yılın Mayıs ayında gerçekleşen vefatına kadar, Amerikan tertibinin onlarca yıldır yetkili bir temsilcisi olan, önde gelen bir dış siyaset entelektüeliydi. Brzezinski’ye nazaran, IŞİD bu yüzyıla damgasını vuracak gezegensel bir terörist savaşın sadece başlangıcı. Brzezinski, Batılıların, beş yüz yıldır süren yağmacılık, katliam ve aşağılanma sonrasında dünyanın sömürgeleştirilmiş halklarının, dini ve ulusal savaşlara her yerde girişerek intikam almaya başladıklarını fark etmeye mecbur olduklarını söylüyor. Dünyanın ezilenleri, ölümcül ve kitlesel yıkım silahlarının erişilebilirliği nedeniyle artık intikam alabiliyorlar. Yüzlerce yıldır süren yağma ve aşağılama yüzünden mağdurlar reaksiyon gösteriyor. Öte yandan son otuz yıldaki finansal saldırganlık yüzünden fakirleşen Batılı beyaz personeller toplumsal intikam almak istiyor ve global bir ırk savaşı başlatıyor. Milletlerarası bir bakış açısından, bu en berbat senaryo insan cinsinin mağlubiyeti için eksiksiz bir reçete.

Donald Trump’ın zaferi, beyaz emekçi sınıfının neoliberal sola karşı intikam almak için ödemeye razı olduğu bedeldi. Aşağılanmış beşerler bazen, kendilerini aşağılayan baş kişi ile özdeşleşmeye karar verirler. Aşağılanan beyaz Amerikalı çalışanlar, kendilerini aşağılayan neoliberal seçkinleri aşağılayan kişi olduğu için Trump’u seçtiler. Şöyle düşünüyorlardı: O bizim adamımız çünkü bizi aldatanları aşağılamayı en yeterli bilen odur.

Kaçınılamayan ve Öngörülemeyen

Yüzyılımızın kristal küresinde, savaş ve sömürüde bir artışı görmek kolaydır. Ancak kaçınılmaz olanın genelde gerçekleşmediğini unutmamalıyız, zira tarihte galip gelen öngörülemeyendir.

Entelektüeller olarak birinci misyonumuz, kaçınılmaz olanı tanımlamaktır. Canavarın gözlerine dosdoğru bakmamız gerekiyor. Lakin birebir anda, yeni bir niyet ve yeni olasılıklar açan, oyun değiştirici olayın öngörülemez olduğunu hatırlamak zorundayız. Bir sistem ne kadar karmaşık olursa, marjinal bir kültürel eğilimin ya da bilinmeyen bir teknik keşfin geniş çaplı tesirlerini o kadar az kestirim edebiliriz.

Bu nedenle, ümitsizlik hislerimize karşın, düşünme sanatını ve felsefi hayal gücü sanatını kullanmayı bırakmamalıyız. İrtibat ve sürat çağında, fikrin eski bir alışkanlık olarak gözden düştüğünü biliyorum. Niyet, etkisiz ve süs olarak görülüyor. Lakin bu kaçınılmaz olanın bir modülü.

Düşünmeyi bırakmamalıyız, çünkü öngörülemeyenin yakında düşünülmesi gerekebilir ve bu bizim işimiz, vazifemiz: Kıyametvari travma vakitlerinde düşünmek.

Bu nedenle, enternasyonalizm sözünü tekrar etmeyi bırakmamalıyız.

Enternasyonalizmin ne olduğunu bilirsiniz.

Lenin, “bulutların fırtına getirmesi üzere kapitalizm de savaş getirir” diye yazdığında Birinci Dünya Savaşı’nın kaçınılmaz olduğunu biliyordu ve bu kaçınılmazlığın sırf öngörülemeyen tarafından bozulabileceğini de biliyordu: Personel İhtilali. 1914’te Fransız ve Alman sosyalistleri vatanseverlik retoriğine karşı koyamayıp, ulusal savaşı kabullenerek savaş kredilerine oy verirken, Lenin savaşa hayır demişti. Ben hiçbir vakit bir Leninist olmadım, lakin 1915’teki Zimmerwald Konferansı’nda Lenin’in haklı olduğunu inkar edemem.

Benzer bir halde bugün de savaşın kaçınılmazlığına karşın savaşa hayır demeliyiz. Askerden kaçmayı ve boykotu örgütlemeliyiz, savaşı üreten sistemin yıkılışını hazırlamalıyız. Enternasyonalizm, ahlakî bir kıymet yahut ideoloji değil, kolay bir olguya dair materyalist bir anlayıştır: Dünyanın personelleri, ortak bir çıkarı paylaşmaktadır, ki o da ürettiklerinde evvelkine nazaran daha fazlasına sahip olmak ve daha az çalışmaktır.

İşçiler fakat bir toplumsal çatışmada birleştiklerinde kazanabilirler. Milliyetçi anlayışla tutsak edildiklerinde, ulusal cepheler süratle çoğaldığında, savaş yayılır ve personeller, Alman ya da Fransız, Amerikan ya da Rus olsunlar, her şeyi kaybederler. Vaktimizin yükselen milliyetçiliği emekçi sınıfının uğradığı mağlubiyetlerin bir sonucudur; neoliberal sol tarafından gerçekleştirilen ihanet, emekçi sınıfını tüm siyasal savunmalarından yoksun etti. Neoliberal sol, personellerin mağlubiyete uğramasının, toplumun fakirleşmesinin ve artık insanları ilerici bedellere karşı çeviren aşağılanmanın sorumluluğunu taşıyor. Çalışanlar soldan nefret eder, zira sol finansal saldırganlık ve neoliberal kozmopolit konformizm ile tanımlanmaktadır.

Tony Blair artık geri dönmeye çalışıyor. İngiliz halkına Brexit’in bir yanılgı olduğunu ve yanılgının düzeltilmesi gerektiğini söyleyen bir bildiri yazdı. İngiltere’ye davranışlarına çeki tertip vermek için yardıma gelecektir. Nigel Farage ve Tony Blair ortasında seçim yapmak zorunda kalsaydım, Farege’yi seçmezdim, ancak Blair’ı da seçmezdim. Blair ve Blaircı sol, demokrasiye olan bütün itimadı yok etmiştir.

Masumiyet Töreni

Her şey yıkılıyor, bel vermiş ortadirek;
Karışıklıklık salınmış yeryüzüne,
Yükseliyor kana bulanmış sular, ve her yerde
Sulara gömülüyor masumiyetin merasimi;
En yeterliler her türlü inançtan mahrum,
Halbuki ağır bir tutkuyla esrik en berbatlar.

W. B. Yeats, “İkinci Geliş”

“Sulara gömülüyor masumiyetin töreni” dizesi bana pak insanların, Batı tarafından ateşlenen savaşlar yüzünden boğulduğu Akdeniz’de her gün olan biteni düşündürüyor. Bu, elbette bir özgür çağrışım. Yeats, postmodern vakitlerimizde Avrupa-Akdeniz’de savaşın ve göçün neden olduğu trajediyi hayal dahi edemezdi.

Avrupa şuuru, olan bitenin manasını inkar etmektedir. Akdeniz kıyısındaki her yerde toplama kampları AB parasıyla inşa edilmiştir. Türkiye’de, Libya’da, Mısır’da, el-Sisi ve Erdoğan üzere idareler tarafından yönetilen ülkelerde mülteciler, Avrupalıların topraklarında barındırmak istemediği toplama kamplarında gözaltına alınıyor, azap görüyor, köleleştiriliyor, öldürülüyor. Auschwitz, Akdeniz’in kıyılarında inşa basamağındadır.

1940’lı yıllarda Avrupalıların birçok Auschwitz’i bilmiyordu ve bilemezdi. Artık biz biliyoruz. Artık Avrupa’daki herkes toplama kamplarının geri döndüğünü biliyor. Avrupalılar endişeyi dışsallaştırmayı, Avrupa’daki çocukların gözlerinden uzak cellatlara ödeme yapmayı tercih ediyor. Nazizm dışsallaştırılmıştır.

Yeats şiiri, keyfi çağrışımlarına karşın manalı olanı hür bırakır: Şiir tam da bunu yapar. Manalı keyfilik, şiirin aklımıza sunduğu armağandır. Mana oluşturma sürecindeki memnun tesadüf. Şiirsel muğlaklık, kavramsal keşiflere, şu anda göremediğimiz başka muhtemel toprakları hayal etmeye götüren titreşimsel şarttır. Avrupa-Akdeniz’de olan bitenin üstesinden, siyasal olarak gelinmeyecektir. Siyasal karar kudretsizdir. Muhtaçlığımız olan şey, siyasetin ötesinde bir insan empatisinin tekrar harekete geçirilmesidir. Siyasal-öncesi, post-siyasal ya da meta-siyasal -bilmiyorum. Avrupalıların çoğunluğu son yıllarda Akdeniz’de boğulan binlerce şahısla empati kuramıyorlarsa, tehlikeli bir formda hastadırlar. Finansal kapitalizmin hayatlarında ürettikleri uzun süren fakirleşme yüzünden hastadırlar. Kayıtsızlık (apati), depresyon ve endişe üzere şartlarda, hükümetlerin siyasal aklı karar veremez. Göç ve ümitsizlik dalgası, lanetli kıtasal-kalemizin kıyılarına vurmayı bırakmayacaktır.

Sınır

En yiler her türlü inançtan mahrum,
Halbuki ağır bir tutkuyla esrik en berbatlar.

En uygunlar? Yeats’in yazdığı en güzeller kimler? Yardım etmeye çalıştıkları korkmuş beşerler tarafından öldürülen Vittorio Arrigoni ve Rachel Corrie üzere insanları düşünüyorum. Onlar “insan kalmak” isteyen kültürel göçebeler topluluğunun bir kesimiydi. Bazen “hareketler” olarak isimlendirilen ani kümelenmelerle bir ortaya gelen bu kültür göçebeleri inananlar değillerdir ve rastgele bir hakikate aitmiş üzere davranmazlar. Kuşkucu ve ironiktirler, dogmaları, inançları ve önyargıları umursamazlar, bu yüzden ironik ve hoşgörülü bir bakışla gerçekliğe bakarlar.

Wittgenstein dünyamızın sonlarının lisanımızın hudutları olduğunu söyler. Şiir, bu sonların üstesinden gelen bir sözcelemdir. Lisan, lisanın sonlarını sorguladığında şiir vuku bulur. Şiir, bu sonlar hudutlu bir lisanın söz edemediği bir mananın aşırılığı ile aşıldığında vuku bulur. Toplumsal bilgi ve teknolojinin potansiyel zenginliği, finansal kapitalizmin semiyotik konteynırlarıyla sonludur ve onlar tarafından saptırılır. Finans, zenginliği, sefalet, eşitsizlik ve soyut birikim haline dönüştüren, insan aktifliğinin semiyotik bir dönüştürücüsüdür. Bu, aşmaktan aciz olduğumuz bir sınırdır. Her şeyden evvel semiyotik bir hudut.

Mevcut emek, bilgi ve teknoloji bileşiminde kayıtlı olanı görmüyoruz, zira lisanımızın, batıl inancımızın sonları ile sınırlıyız: Fiyatlı emeğe dair batıl inanç. Mümkün olan konusundaki vizyonumuz, birinin, şayet hayatta kalmak istiyorsa, günde sekiz saat çalışması gerektiği peşin kararıyla sonludur. Üstesinden gelmek zorunda olduğumuz hudut budur ve şiir, bu üstesinden gelişin araştırılmasının vuku bulduğu yerdir.

Computer World‘de yer alan 2014 röportajında Larry Page, Google’ın mevcut mesleklerin yüzde 50’sinin yerini alabilecek akıllı aygıtlara zati sahip olduğunu söyledi. Silikon Vadisi mevcut yeniliklerini uygularsa, mevcut mesleklerin yüzde 50’si yarın kaybolabilir. Bu, günde sekiz saat çalışmanın mantıklı olmadığını ima etmektedir.

Herkesin çalışması gerektiğine ve tam istihdamın bir gün garanti edileceğine dayanan güçlü söylemi dinlemeye alıştırıldık. Bu, tüm adayların dünyadaki bütün seçimlerdeki ikiyüzlü söylemi: iş kelamı veriyorlar. Lakin bu imkansızdır çünkü iş artık gerekli değildir. Bu, iktidarın söylemek istemediği kolay hakikattir ve biz de göremiyoruz.

İnsanların lakin bir işleri varsa, fakat hayatlarını maaş kazanarak harcarlarsa, hayatta kalacaklarını ve çocuklarını yetiştirebileceklerini düşünmeleri bekleniyor. Fakat beşerler, emeklerine artık gereksinim duyulmadığını, göçmenlerin ve robotların işlerini alabileceklerini öğrendiklerinde, kafayı yerler. Saldırganlaşır ve yabancı düşmanı olurlar. Ulusun, ulusa ilişkin olanların bütün hayatları boyunca fiyatlı köle olma ayrıcalığına sahip olacağı kadar güçlü olmasını vaat eden bir faşiste oy verirler. Trump’a oy verenler şunları düşünüyordu: “Bazı Meksikalılar ya da birtakım robotlar işimi çalacak.”

Sorun şu ki, işiniz faydasız. Artık, sanayileşme çağında olduğu üzere vaktinize muhtaçlık duyulmuyor. Lakin bu kolay hakikati göremiyoruz, çünkü lisanımızın hudutlarının ötesine geçemiyoruz. Hemen yeni bir emek vakti bölünmesi [division of labor time][iv] geliştirilmelidir. Amaç, mevcut emek bileşimini savunmak değil, yeni bir adedinin imkânını hür bırakmak, genel zekayı özgürleştirmek, bilim, teknoloji ve sanata dair gücü lisanımızın, işe dair hurafenin sonlarından özgürleştirmektir.

İroni ve Lisanımızın Sınırı

Yeats, “En yeterliler her türlü inançtan yoksundur” diyor. Roma’ya gelerek hakikatin son kuruluşunu vaat eden eski Alman papası Joseph Ratzinger’i, Papa 16. Benedict’i düşünün. Ratzinger, bir entelektüel ve mutlak hakikatin savunucusuydu. Sağ kanat Katolikler onun tahta çıkışıyla cesaretlenmiş hissettiler. Şöyle demişti: “Tanrı birdir ve hakikat de birdir.” Filozof Ratzinger, Bavyera Regensburg’da yaptığı en güzel bilinen konuşmasında, modernitenin vebası olarak gördüğü göreceliği kınadı.

Nanni Moretti’yi genel olarak beğenmiyorum, lakin 2011’de yönettiği sinema olan Habemus Papam‘ı severim. İnsanlığın kırılganlığı hakkında, bilhassa de papa seçilen bir insanın kırılganlığı hakkında bir sinema. Sinemada Cardinal Melville (Michel Piccoli oynuyor) seçilmiş papadır. San Pietro Meydanı’nda toplanan devasa bir kalabalığa birinci konuşmasını vermesi beklendiğinde, söyleyecek bir şeyi olmadığını anlar. Aniden, dünyanın gerçekliğiyle boğulur ve mırıldanır: “Konuşamam”. Sonra (Nanni Moretti’nin kendisi tarafından canlandırılan) bir psikanaliste sarfiyat. Papa, depresyondadır çünkü gizlemeye çalıştığı hakikati görür: Dünyada hiçbir hakikat yoktur.

Şubat 2013’te Joseph Ratzinger, Michel Piccoli’nin ayak izlerini takip etmeye karar verdi. Ratzinger beş asır sonra istifa eden birinci Papa oldu.

Bugün, gerçek ile imgelem ortasındaki bağ, giderek Jean Baudrillard’ın hayal edebileceğinden dahi daha fazla karmaşıklaşmaktadır. Gerçek papa, papayı taklit eden aktörü taklit eder ve doğruyu söyleme sorumluluğunu sürdürecek kadar güçlü olmadığı karanlık hakikatini kabul eder; çünkü hakikatin, kendisini ıskaladığını hisseder.

Açıkçası bu, entelektüel cüret ve ahlaki alçakgönüllülük niteliğindeki Ratzinger’in istifasına ait sırf benim yorumumdur. İlah tarafından Kutsal Ruh aracılığı ile seçilen bir papanın istifa kararı nasıl anlaşılabilir? Sanırım tek mümkün yorum, Benedict depresyondaydı ve samimiyetle İlah ile konuşup alçakgönüllülükle kendi samimi kıyametini ortaya koydu.

Depresyon suçluluk hakkında olmadığı üzere, akıl yürüten zihnin sonlandırılması da değildir. Depresyon, akıl yürütmenin dilekten ayrılmasıdır.

Daha sonra Mario Bergoglio papa seçildi ve Katolik Kilisesi tarihindeki birinci Papa Francis oldu. San Pietro Meydanı’na bakan pencereye gitti ve “Buonasera. Ben dünyanın sonundan gelen adamım” dedi. Finansal kapitalizm canavarının harap ettiği bir ülke olan Arjantin’i kastetmişti. O andan bu yana, kıyamet Bergoglio’nun edimleri aracılığıyla parlamaktadır, çünkü, sonla yüzleşmeye cüret eden biridir. Francis, dünyanın sonundan itibaren teolojide yeni bir yol açıyor.

Seçiminden kısa müddet sonra Civiltà cattolica mecmuasına röportaj verdi. Röportajda üç teolojik fazileti yansıttı: İnanç, umut ve hayırseverlik. Bergoglio’nun kelamlarına dair yorumum, bugün Hristiyanlar için asıl sorunun ne inanç ne de hakikat olduğudur. Çok daha acil bir şey: Hristiyanların odak noktası günümüzde hayırseverlik, merhamet, İsa’nın yaşayan varoluşu olmalıdır. Bergoglio’nun sözleriyle Kilise, bir savaş hastanesi olarak düşünülmelidir.

Buna bazen “merhamet” denir. Buna bazen “dayanışma” denir. Deleuze ve Guattari, Felsefe nedir?‘in girişinde “Dostluk”tan bahsederler. Dostluk nedir? Ortak bir dünya, ironik sözcelemlerin ve beklentilerin bir dünyasını yaratma yeteneğidir. Dostluk, vakit içerisinde ortak bir yol yaratma imkanıdır. Zapatistalar’ın, şair Antonio Machado’nun aktararak söylediği üzere “Caminante no hay camino el camino se hace al andar.” Yolu yürüyerek yaparız. Hiçbir hakikat yoktur, hiçbir mana yoktur, fakat hakikat yokluğunun uçurumunun ötesine bir köprü yaratabiliriz. “En yeterliler her türlü inançtan yoksundur” demek, güzellerin ironiye, birçok mana düzeyine ahenk sağlamayı amaçlayan tezsiz bir lisana sahip olması demektir. İronik gülümseme birebir vakitte empatiyi, sahip olmaksızın ömrün güvencesizliğini paylaşma yeteneğini de içerir. İroni empatiden ayrıldığında, güvencesizliğin hafifliği ve zevkini kaybettiğinde, kinizme döner. İroni empati ve dayanışmadan koparsa, depresyon ruhu ele geçirir.

Semiyologlar için, kinizm ve ironi bağlantılıdır, zira hakikatin var olmadığı varsayımını paylaşmaktadırlar. Lakin, semiyolojinin ötesine geçmeliyiz: İki kavram farklıdır; çünkü ironik kişi, inanmayan, fakat empatik olarak ortak anlayış yerini hisseden biridir. Kinik kişi, zevkle temasını kaybetmiş ve iktidara inanan kişidir, çünkü iktidar tek sığınağıdır. Kinik kişi gerçekliğin iktidarına inanırken, ironik kişi gerçekliğin aklın, iç içe geçmiş birçok zihnin bir izdüşümü olduğunu bilir.

Filozoflar Tanrı’nın öldüğünü ve yorumlarımız için hiçbir metafizik temel bulunmadığını fark ettiklerinde, farklı etik tavırlar ortaya çıktı. Bir duruş saldırganlık ve Wille zur Macht‘ın [güç istenci] şiddet uygulamasına dayanıyordu: Dünyada hiç bir hakikat yok, lakin ben senden daha güçlüyüm ve gücüm hakikati kuran gücün kaynağı. Bir öbür duruş da ironiydi: dostluk ve eşitlikçi paylaşım, mananın cehennemî yokluğu karşısında bir mana köprüsü inşa edebilir.

Biyo–ritm ve Algoritma[v]

Depresyon farklı biçimlerde gelişebilir: Amerika’nın şu andaki gerçekliğine bakarsanız, depresyonun hakim evriminin Donald Trump olduğunu görürsünüz.

Yeats, “Oysa ağır bir tutkuyla esrik en kötüler” diyor. Aidiyet ve kimlik inancı, tutkulu yoğunluğun düzmece yeridir. Aidiyet, bireyler ortasında doğal bir ontolojik yahut tarihî uyumluluk tabanını ima eder. Bu nedenle aidiyet, şiddet ve boyun eğme manasına gelir. Şayet ilişkin olmak istiyorsan, uyumluluk kurallarını kabul etmelisin. Kimlik, bu uyumluluk ve itaat sürecinin sonucudur. Tutkulu yoğunluk, aşağılanan şahısların can attığı kimliğin temelidir. Lakin kimlik varoluşa, dönüşüme, oluşa ve zevke karşı korunmalıdır; zira zevk kimliksizliktir [dis-identity]. Kimlik, ötekine karşı şiddet yoluyla ileri sürülen bir aidiyet simülasyonudur.

“Belli ki İkinci Geliş kapımızı çalıyor./… Koca bir imaj tırmalıyor gözümü/Evrensel Ruh içinden.”

Yeats 1919’da İsa Mesih’in tekrar gelmesini bekledi. Lakin takip eden on yıl içinde İsa Mesih geri gelmedi. Hitler geldi.

O halde sormalıyız: Artık ne olacak?

Mevcut durumu ritmin bakış açısından tekrar çerçevelemeye çalışacağım. Bilhassa, algoritma ve biyo-ritm hakkında bir şeyler söylemek istiyorum.

Ritm vaktin tekilleşmesidir. Ritm, kozmik nefes alma ile ahenk içindeki tarama vaktidir. Ritm, nefes alan tekilliğin, etraftaki kaosla ahenk sağlamasını amaçlayan titreşimdir. Şiir, yeni mana kıtalarına yol açan yanılgıdır.

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Wilhelm Fliess tarafından hazırlanan biyokimyasal teori genel olarak sözde-bilim olarak kabul edilse de, ben metaforik içerimleriyle ilgileniyorum. Organizma titreşimli unsurlardan oluşur ve organizmanın titreşimleri öbür çevreleyen organizmaların titreşimleri ile ritmik bir münasebet içine girer. Şuurlu ve duyumsal organizmaların bağlaşımı titreşen bir alakadır: Ferdi organizmalar ortak bir ritim, ortak bir duygusal yer arar ve bu arayış, mümkün (veya imkansız) bir sintoni ile sonuçlanan bir cins salınımdır.

Biyo-ritm’in bağlayıcı [conjunctive] alanı içerisinde, anlamlandırma ve yorumlama süreci titreşimsel bir süreçtir. Anlamlandırma süreci bileştirici [connective] makineler tarafından işgal edildiğinde yine biçimlendirilir. Bir indirgeme manasına gelen bir halde değişir: algoritmanın sözdizimsel mantığına bir indirgenme.

“Algoritma” sözü, Arap matematikçisi Harezmî’nin (yani, Khwarazm’ın yerlisi) isminden gelmektedir ve bu eser Batı’ya karmaşık matematiği tanıtmıştır. Bununla birlikte, farklı bir etimolojiyi ve farklı bir manası tercih ediyorum. Benim için “Algoritma”, acı manasına gelen, Yunanca algos sözüyle ilgilidir. Dahası, İngilizce “algid” sözcüğü hem fizikî hem de duygusal olarak soğukluğa [frigidity] gönderir. Münasebetiyle “algoritmanın” soğukluk ve acı ile ilgisi olduğunu öne sürüyorum. Bu acı, organizmanın büzülmesi, sözcelemin titreşimsel etkeninin katılaşması ve deneyimin sürekliliğinin hesaplamanın [computation] buyruğuna indirgenmesiyle sonuçlanır. Toplumsal birbirine bağlanma [concatenation], bileştirici makineler aracılığıyla sağlandığında, insan failliği yeniden-biçimlenme sürecine girer.

Hiçkimse nitekim insan failliğinin ne olduğunu yahut failler olarak icrada bulundukları söylendiğinde insanların ne yaptığını sahiden bilmiyor. Her tahlil karşısında, insan failliği bir çeşit gizem olmayı sürdürür. İnsan failliğinin nasıl çalıştığını bilmiyorsak, insan-olmayanların işaret ettikleri süreçlerin nitel olarak farklı olduğuna nasıl emin olabiliriz? Bir toplanış, kendi faillik kapasitesini, onu oluşturan malzemelerin canlılığına borçludur. Bu, Çin geleneğinde shi olarak isimlendiren topluluksal faillik [congregational agency] üzere bir şey. Shi telaffuzda yakalaması çoklukla güç olan bir şeyi aydınlatmaya yardımcı olur: yani, insani inisiyatiften değil, bunun yerine tam da şeylerin tertip edilişinden [disposition] kaynaklanan potansiyel tipi. Shi, şeylerin makul bir düzenlemesine mahsus stil, güç eğilimi, yörünge yahut canlılıktır [élan]. Başlangıçta askeri stratejide kullanılan bir söz olan shi, modlar, rüzgarlar, tarihî eğilimler ve silahlı kuvvetler konfigürasyonunun shiyini okuyabilmesi ve sonra onları kullanabilmesi gereken âlâ bir generalin tarifinde çıkar ortaya: shi, içindeki belli rastgele bir ögeden fazla mekansal-zamansal bir konfigürasyondan kaynaklanan dinamik bir kuvveti isimlendirir. Bir toplanışın shisi, titreşimlidir.[vi]

Algoritma toplumsal birbirine bağlanma sürecine girdiğinde, etkileşim şekilleri bir yine biçimlendirme sürecine girer ve algoritmik mantık titreşen birbirine bağlanmayı istila eder ve boyunduruk altına alır. Algoritmanın semiyotik sürece sokulması, semiyoz ve hayat sürekliliğini parçalamaktadır. Bileştirici alanda, yorumlama, bilinmeyen devletlerin sözdizimsel olarak tanınmasına indirgenir. Titreşimsel gösterge, belirsizlik ile ironiyi çözme [decode] ve yorumlama hünerini kaybetme noktasına kadar pekiştirilir. Akabinde, fark tekrarlama kurallarına nazaran yorumlanır ve şiirsel yanlış anlamayı (veya hiper-anlayış) mümkün kılan belirsizliğe son verilir. Semiyosfer, algoritmaya nazaran yine biçimlendirildiğinde, biyo-ritmin titreşim niteliği boğulmaktadır. Nefes alma, semiyotik mübadeleden sürülür ve şiir -yeni kıtalar keşfetmeye yol açan kusur, yeni hayal ve yeni ihtimaller içeren fazlalık- dondurulur. Guattari’nin “kaosmik spazm” dediği şey budur.

Gestalt Düğümü ve Kaos

Felsefi olmayan bir lisanla, burada bahsetmek istediğim şu anki kudretsizliğimiz. Bilişsel etkinliğimiz, bileştirici sözdiziminde yakalanmakta, toplumsal vücut tarafından ayrıştırılmış genel zekâ, algoritmada yazılı mantığa nazaran genişlemekte ve üretilmektedir. Dünya genelinde, milyonlarca bilişsel personelin işbirliği kapitalizmin algoritmik biçimine yakalanıyor: bilgi ve teknoloji, hakim paradigma olan gestalt tarafından yönetiliyor ve içeriliyor.

Bir gestalt yalnızca bir form değildir; o, gestalt’ın kendisine nazaran formlar üreten bir formdur. Belli bir gestalt bize görsel uyaranların çevreleyen akışında belli bir biçim görme imkanı verir. Tıpkı halde, bu gestalt birebir görsel uyaran akışı içinde diğer bir şey görmemizi pürüzler. Bir gestalt, bir görüş [vision] kolaylaştırıcısıdır ve tıpkı vakitte bir görüş (ve ekseriyetle algılama) engelleyicisidir. Mevcut siyasal sorunumuz bir yakalanmaya ve kurtulmaya [entanglement and disentanglement] dair bir gestalt ile açıklanabilir. Biyoritim, algoritmadan nasıl kurtulabilir ve sonunda algoritmayı kendisi tekrar programlayabilir mi?

Deleuze ve Guattari, Felsefe nedir?‘in son kısmı olan“Kaostan Beyne”de yaşlanma hakkında konuşurlar. Esasen yaşlanma, kaos tarafından işgal edilmek demektir: yaşlanan beynin çevreleyen kaosu incelikle sürece konusundaki yeteneksizliği büyür.

Çok süratli, çok hızlı– beynimin etrafındaki infosfer, duygusal ve eleştirel ince işlemeler için çok süratli hareket ediyor.

Yaşlanma, günümüzün tanımlayıcı bir özelliğidir. Beşerler daha uzun yaşıyor ve daha az çoğalıyor (bazı Müslüman ve Afrika ülkeleri hariç). Beyaz ırkın demografik düşüşü, artan, öncelikle ve en baştan kudretsiz bir üstünlük olan tepkisel üstünlük dalgası için bir açıklamadır. Bu hassasiyetten ötürü Trump kazandı.

Obama, “Evet, yapabiliriz” diyerek öne çıktı. Fakat Obama yılları kudretsizlikle damgalandı. Bu kudretsizlik, hayal kırıklığı ve öfkeyi, en nihayetinde müdafaacı faşizmi besledi. Bu kudretsiz öfkeden kurtulmanın bir yolu var mı? Travmayı nasıl güzelleştirebilir ve mevcut kıyametin post-travmatik tesirlerini nasıl aşabiliriz?

Teorik dikkatimizin odak noktasını, siyaset alanından nöroplastiklik alanına kaydırmalıyız. Genel zekanın nörolojik olarak tekrar çaprazlanmasını sağlamak için teknik platformlar yaratmalıyız.

Bu perspektifi “Komünizm’in İkinci Gelişi” olarak isimlendiriyorum.

---

*Bu yazı, Cihan Yurttaş tarafından Franco “Bifo” Berardi’nin e-flux Temmuz 2017’de yayımlanan “The Second Coming” başlıklı makalesinden çevrilmiştir. Birinci kere Dünyanın Yerlileri web sitesinde yayımlanmıştır.

---

[i]Yazar burada “landscape” ile “world-scape” ortasında söz oyunu yapıyor. (ç.n.)
[ii]Yeats’in şiirinin çevirisi Cevat Çapan’a aittir. Yalnızca metin açısından gerekli görülen yerde ufak bir müdahale yapılmıştır. W. H. Auden’in şiirisi ise, tarafımca çevrilmiştir. (ç.n.)
[iii]Bkz: Brzezinski, Zbigniew (17 Nisan 2016). “Toward a Küresel Realignment”, The American Interest [Türkçesi için bkz: “Küresel Sistemde Safların Yine Belirlenmesine Doğru”. (Zahide Tuba Kor, Çev.). Türk Dış Siyaseti ve Ortadoğu Günlüğü. (ç.n.)] [iv]Yazar burada Marx’ın işbölümü (division of labor) ile emek-zaman (labor time) kavramlarını bileşik kullanıyor. Hem “işbölümü vaktinin yeni bir bölümlenmesi” hem de “yeni bir emek vakti bölümlenmesi” olarak okunabilir. (ç.n.)
[v]“Biorhythm and Algorithm”: Muharrir burada sese dayalı bir söz oyunu yapıyor, ileride de açıklıyor. (ç.n.)
[vi]Jane Bennett, Vibrant Matter: A Political Ecology of Things (Durham, NC: Duke University Press, 2010), 34–35.