Lenin’in edebiyat sevgisi Rus Devrimi’ni nasıl biçimlendirdi?

Vladimir Lenin’in içinde yetiştiği Rus siyasi kültürünü edebiyat biçimlendirdi. Çarlık rejiminde, açıkça politik metinlerin yayımlanması zordu. Pervasız deneme muharrirleri “düzelene” kadar, bir öbür deyişle görüşlerinden alenen vazgeçene kadar tımarhanelere tıkılmışlardı. Roman ve şiir ise, her seferinde olmasa da, daha fazla müsamahayla karşılanıyordu.

Sansürün başında elbette Çar vardı. “Halkın Babası” Çar 1. Nikolay, Puşkin’in şiirlerinin birçoklarını basılmadan evvel okumakta ısrar ederdi. Böylelikle kimi şiirler yasaklandı, kimileri savsaklandı, en huzur bozucu olanlar ise meskeninin baskına uğramasından çekinen kaygı içindeki şair tarafından şahsen yok edildi. Yevgeni Onegin’in hangi dörtlüklerinin yakıldığını asla bilemeyeceğiz.

Yine de siyaset diğer yollarla ve türlü prosedürler aracılığıyla Rus edebiyatına hiçbir Avrupa ülkesinde olmadığı kadar nüfuz etti. Politikleşmiş edebiyat ve edebiyat eleştirisi geliştikçe, Rus entelijansiyası daha fazla nitelikli yapıtı okuma fırsatını buldu. Güçlü eleştirmen Belinski ile 1842’de sert hiciv romanı Ölü Canlar‘ı yazarak ülkeye canlılık kazandıran Gogol ortasındaki hiddetli tartışmayı yakından takip ettiler.

Ancak muvaffakiyet Gogol’ün felaketi oldu. Sonraki bir yapıtında pis kokulu köylüleri yazıp cehaleti savunarak geri adım attı. Ölü Canlar’ın ikinci baskısının önsözünde şöyle yazdı: “Bu kitaptakilerin birçok sehven yazıldı, bu türlü şeyler Rusya topraklarında hakikaten olmuyor. Sevgili okur, senden beni düzeltmeni istiyorum. Bu sıkıntıyı görmezden gelme. Rica ediyorum.”

Öfkeli Belinski, 1847 yılında Gogol ile alenen köprüleri attı. Eleştirmenin geniş kitlelere erişen “Gogol’e Mektup” başlıklı yazısı mektubun alıcısına uzun ve uykusuz bir gece yaşatmıştı:

“Rus halkını biraz tanırım. Kitabınız, toplum üzerinde olmasa da hükümet ve sansür üzerinde makûs tesir bırakabileceği ihtimaliyle beni dehşete düşürdü. Hükümetin kitabınızın (Dostlarla Yazışmalardan Seçkiler) binlerce kopyasını basmaya ve çok ucuza satmaya niyetlendiğine dair söylentiler çıkınca arkadaşlarım ümitsizliğe kapıldı, lakin onlara kitabın her şeye karşın hiçbir muvaffakiyet kazanamayacağını ve çok geçmeden unutulacağını söyledim. Aslında artık kitabın kendisinden çok kitap hakkında yazılmış makaleler hatırlanıyor. Doğrusu, şimdi gelişmemiş olsa da, Rusların hakikate karşı derin bir içgüdüsü var.”

Sonraki yıllarda eleştirmenler daha da acımasızlaştılar, gereğince ehil olmadığını düşündükleri roman ve oyun müelliflerini yerin tabanına soktular.

Lenin’in içinde büyüdüğü entelektüel atmosfer işte böyleydi. Son derece kültürlü bir muhafazakâr olan babası, bölgesindeki okulların başmüfettişiydi ve büyük hürmet duyulan bir eğitimciydi. Pazar günleri öğlenden sonra Shakespeare, Goethe ve Puşkin’in yapıtları konutta sesli okunurdu. Ulyanov ailesi için (“Lenin” çarlık bilinmeyen polislerini atlatmak için kullanılan bir takma isimdi) yüksek kültürden kaçmak imkânsızdı.

Lisedeyken, Lenin Latinceye gönül verdi. Başöğretmeni, Lenin’in bir dilbilimci ve Latince uzmanı olabileceğine dair büyük umutları vardı. Tarih öteki türlü ilerledi, fakat Lenin’in Latince tutkusu ve klasiklere olan sevgisi hiç azalmadı. Roma senato söylevlerinin yanı sıra Vergilius’u, Ovidius’u, Horatius’u ve Juvenal’i de özgün lisanından okudu. Sürgünde olduğu 20 yıl boyunca Faust’u tekraren yeniden okuyarak Goethe’nin yapıtını yalayıp yuttu.

1917’de Ekim Devrimi’ne yer hazırlayan devirde klasiklere ait bilgisini layıkıyla kullandı. Nisan 1917’de ortodoks toplumsal demokratlarla köprüleri atarak, bir dizi radikal tez aracılığıyla Rusya’da sosyalist ihtilal daveti yaptı. En yakın yoldaşlarından kimileri onu alenen suçladılar. Sert karşılığında, Goethe’nin başyapıtındaki Mephisto’dan alıntı yaparak “Teori kurşunidir dostum, meğer yemyeşildir hayatın sonsuz ağacı,” dedi.

Lenin, klasik Rus edebiyatının siyasete ebediyen ilham verdiğini herkesten daha düzgün biliyordu. En “apolitik” müellifler bile ülkenin durumunu yüz karası bulduklarını gizleyememişlerdi. Ivan Gonçarov’un romanı Oblomov bunun bir örneğiydi. Lenin bu romanı severdi. Kitap, toprak sahiplerinin tembelliğini, miskinliğini ve boşluğunu tasvir ediyordu. Kitabın başarısı Rusça sözlüğe eklediği yeni sözle göklere çıkarıldı: “Oblomovculuk”, otokrasinin uzunca bir müddet ayakta kalmasına yardım eden sınıfa yönelik bir hakarete dönüşecekti. Lenin daha sonra bu hastalığın sadece üst sınıflara has olmadığını, çarlık yanlısı bürokratların büyük çoğunluğuna bulaştığını ve aşağıya hakikat yayıldığını ileri sürdü. Bolşevik memurların bile bağışıklığı yoktu. Gonçarov’un tuttuğu ayna, sahiden toplumun büyük kısmını yansıtıyordu. Lenin, muhaliflerine onları çoğunlukla Rus edebiyatında pek sevilmeyen yahut dikkat çekmeyen karakterlerle karşılaştırarak saldırırdı.

Rus muharrirlerin ayrıştığı sorun rejimi devirmek için gerekli yoldu. Puşkin, 1. Nikolay’ın tahta geçmesine karşı başlayan Aralık Ayaklanması’nı desteklemişti. Gogol, kölelere yönelik baskıları hicvetmiş, sonra hemencecik geri adım atmıştı. Turgenyev çarlığı eleştiriyordu ancak terörü vaaz eden nihilistlerden nefret ediyordu. Dostoyevski’nin anarko-terörizm ile flörtü St. Petersburg’daki vahim bir cinayetin akabinde kendisinin güdük bir muhalefetine dönüşmüştü. Tolstoy’un Rus mutlakiyetçiliğine saldırısı Lenin’i mutlu etmişti, ancak kontun mistik Hıristiyanlığı ve pasifizmi onu soğuttu. Lenin, böylesine yetenekli bir müellif tıpkı anda hem devrimci hem de gerici olur diye soruyordu. Yarım düzine kadar makalede Tolstoy’un yapıtlarındaki derin çelişkileri bulup çıkardı. Lenin’e nazaran Tolstoy açık bir teşhis koyabiliyordu (romanları köylülerin ekonomik olarak sömürülmesini ve ortak öfkesini açığa vuruyordu), fakat bir deva sunamıyordu. Tolstoy, layıkıyla devrimci bir geleceği hayal etmek yerine daha sade Hıristiyan bir geçmişin ütopik imajında teselli arıyordu. Lenin, “Rus Devrimi’nin Aynası Tolstoy” isimli makalesinde “Tolstoy’un görüşlerindeki ve doktrinlerindeki çelişkiler rastlantısal değildir, 19. yüzyılın sonlarındaki Rus hayatının çelişkili şartlarını söz ederler,” diye yazmıştı. Gerçekten Tolstoy’un çelişkileri, Lenin’in siyasi tahlilleri için yararlı bir kılavuz olmuştu.

Öte yandan, Lenin Dostoyevski’nin “acıya tapınma”sından nefret ederdi ancak müellifin kaleminin kudreti inkar edilemezdi. Lenin’in edebiyata ait görüşleri tekrar de bir devlet siyaseti olmadı. İhtilalden neredeyse bir yıl sonra, 2 Ağustos 1918’de, Izvestia gazetesi anıtı dikilmesi için okuyucular tarafından aday gösterilen isimlerin bir listesini yayımladı. Dostoyevski, Tolstoy’un akabinde ikinci sırada yer alıyordu. Anıtın açılışı ise birebir yılın Kasım ayında, sembolist şair Viyaçeslav İvanov’un konuşmasıyla Moskova Sovyeti temsilcisi tarafından Moskova’da yapıldı.

Lenin’in, hatta bütün radikal ve devrimci kuşağın üzerinde muhtemelen en güçlü etkiyi bırakan müellif Nikolay Çernişevski oldu. Bir papazın oğlu olan Çernişevski, materyalist bir filozof ve sosyalisti. Müellifin ütopik romanı Ne Yapmalı? politik inançları nedeniyle hapsedildiği St. Petersburg’daki Peter ve Paul Kalesi’nde yazıldı. Ne Yapmalı? yeni neslin kutsal kitabı hâline geldi. Hapishaneden gizlice çıkarılmış olması kitaba başka bir ruh kazandırmıştı. Lenin’in (Çernişevski’nin mektuplaştığı) Marx’la müsabakadan çok evvel radikalleşmesini sağlayan bu kitap oldu. Lenin, bu eski radikal halkçı müellife hürmeten, 1902’de yazdığı ve yayımladığı birinci büyük politik yapıtına Ne Yapmalı? ismini verdi.

Çernişevski’nin romanının muazzam başarısı, devrin tanınmış romancılarını, özellikle da kitaba zalimce saldıran Turgenyev’i çok öfkelendirdi. Bu düşmanlık, periyodun radikal eleştirmenleri Dobrolyubov ve Pisarev için alay konusu oldu. Sondan kendini kaybeden Turgenyev, bir aktiflikte karşılaştığı Çernişevski’ye “Sen bir yılansın, o Dobrolyubov da bir çıngıraklı yılan,” diye bağırmıştı. Turgenyev, toprak sahipliğini yok edecek ve toprakların köylülere dağıtılmasını sağlayacak ihtilali isteyen muharrire derin ve kökleşmiş bir siyasi düşmanlık besliyordu.

Lenin 1905 ve 1917 ihtilalleri ortasındaki yıllarda sürgündeyken kendisini ziyaret eden genç Bolşevikler Çernişevski’nin kitabının okunamaz olduğunu söyleyerek sataştıklarında kızıyordu. Onların kitabın derinliğini ve kuvvetini anlayamayacak kadar genç olduklarını söylüyordu. 40 yaşına kadar beklemeleri gerekiyordu. O vakit Çernişevski’nin ideolojisinin şu kolay gerçeklere dayandığını anlayacaklardı: Adem ile Havva’dan değil maymunların soyundan geliyorduk, hayat kısa bir biyolojik süreçti, hasebiyle her bireye memnunluk getirmeliydi. Açgözlülüğün, nefretin, savaşın, egoizmin ve sınıfların hükümran olduğu bir dünyada mümkün değildi. Toplumsal ihtilal bu yüzden gerekliydi. Lenin ile İsviçre dağlarına tırmanan genç Bolşevikler 40 yaşına yaklaşırken ihtilal aslında gerçekleşmişti. Çernişevski artık daha çok Lenin’in kanısının evrimini inceleyen tarihçiler tarafından okunacaktı. Partideki bilge ilericiler güle oynaya Mayakovski’ye yöneldiler. Lenin hariç.

Lenin’de çok derinlerde kök salan klasisizm, hem ihtilalden evvel hem de ihtilale eşlik eden sanat ve edebiyattaki heyecan verici yeni gelişmelere karşı onu kapatan bir siper fonksiyonu gördü. Lenin Rusya yahut diğer bir yerde, modernizme ahenk sağlamayı sıkıntı buluyordu. Avangart sanat yapıtları onun zevkine nazaran değildi.

Şairlerin ve sanatkarların Puşkin ve Lermontov’u sevdiklerini lakin tıpkı vakitte devrimci de olduklarını, eski sanat formlarına meydan okuyarak Bolşevizm ve ihtilal çağına uygunu yepisyeni şeyler ürettiklerini Lenin’e söylemeleri beyhudeydi. Fikrini öylece değiştirmeyecekti. Ne istiyorlarsa yazıp çizebilirlerdi, neden takdir etmek için zorlanıyordu? Lenin’in birçok meslektaşı yeni akımlara ölçülü yaklaşıyordu. Bukharin, Lunaçarski, Krupskaya, Kollontay, bir dereceye kadar Troçki ihtilal kıvılcımının yeni perspektifler açtığını anlamışlardı. Avangard sanatkarlar ortasında da çatışmalar, tereddütler ve çelişkiler vardı. Hükümetteki destekçileri ise Lenin’in karısı Nadya Krupskaya’nın da çalıştığı Halk Eğitim Komiserliği’ndeki Anatoly Lunarçarski’ydi. İç savaş sırasındaki kağıt derdi ateşli tartışmalara neden olmuştu. Propaganda broşürlerini mi, yoksa Mayakovski’nin yeni bir şiirini mi basmak gerekiyordu. Lenin birincisinde ısrarcı oldu. Lunaçarski ise Mayakovski’nin şiirinin çok daha tesirli olacağına emindi, kazanan da o oldu.

Lenin, “proleterya edebiyatı ve sanatı”na da karşıydı, kültür düzeyinin en geniş manasıyla ziyadesiyle aşağılarda olduğu ülkede, burjuva kültürünün doruklarının (ve daha kadim örneklerinin) mekanik ve meyyit formüller aracılığıyla aşılamayacağında ısrar ediyordu. Bu alanda kestirmeler asla işe yaramazdı, Lenin’in vefatının akabinde gelen makus yıllarda ortaya çıkan berbat “sosyalist gerçekçilik” ile kesin olarak kanıtlandı. Yaratıcılık uyuşmuştu. Mecburilik dünyasından herkesin hayatının mantıkla formlandığı özgürlük dünyasına hakikat sıçrama, Sovyetler Birliği’nde yahut öbür hiçbir yerde asla gerçekleşmedi.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Tarık Ali’nin The Guardian gazetesinde yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.