Kendrick Lamar’ın “Element“ görüntü klibinin 38. saniyesinde sihirli bir şeyler olur. Kamera, yemyeşil bir tarlada uzanmış, alnında duran haziran böceğini iple tutan bir çocuğa sabitlenir. Yumuşak renk tonları ve aydınlatmasıyla görüntünün kalanından büsbütün ayrışan bu imaj, bize savaşan ya da savaşmaya hazırlanan erkekleri gösterir. Bu manzara birebir vakitte Gordon Parks’ın “Boy with June Bug” (1963) isimli klasikleşmiş fotoğrafının tekrar canlandırmasıdır. Görüntü boyunca Parks’ın ortalarında “Black Muslims Train in Self-Defense”, “Chicago Illinois”, “Ethel Sharrieff”, “Chicago” ve “Untitled, Alabama”nın da bulunduğu fotoğraflarına referans veren pek çok manzara görürüz. Lamar’ın müzik kelamlarıyla eşleştirilen bu imajlar, ABD’de siyahi bir çocuğun omurundaki karmaşa ve çelişkileri anlatır. Sakinlik, masumiyet ve zarafet, şiddet anlarıyla yan yana kullanılır.
Lamar, müzik görüntülerini kendini söz etmek için kullanan tek sanatçı değil. Siyahi sinemanın yükselişinin tam ortasındayız. Direktör Arthur Jafa’nın kendine vazife edindiği, çağdaşlarını da üretmeye teşvik ettiği bu cazibeli imgelere Solange, Beyoncé ve Kamasi Washington üzere sanatkarların görüntülerinde da rastlamak mümkün. Bu sanatkarların her biri, siyahilerin çok taraflı iç dünyalarını ve sosyo-politik pozisyonlarını yansıtan manzaralar oluşturmak için bu aracın gücünü kullanıyor. Görsel bir anlatı yaratmaktaki duruşları her vakit direkt sözlerle yahut varlıklı geçmişlerinden getirdikleri görsellerle uyuşmuyor, bu görüntüleri öne çıkaran şey de tam olarak form ile yaptıkları bu deneyler.
Caz müzisyeni Kamasi Washington’ın Truth, 2017 adlı meditatif ve geniş kapsamlı 14 dakikalık kısa sinemasında, Guggenheim bursunu kazanan birinci siyahi fotoğrafçı Roy DeCarava’nın “Ellington Session Break” (1954) isimli fotoğrafının tekrar canlandırıldığı bir sahne bulunuyor. Müzik ilerledikçe kamera imaja yaklaşıyor ve böylelikle müzisyenlerin hareketsiz bir fotoğrafla çekemeyeceğimiz bir formda, çerçevenin içinde hareket ettiklerini görüyoruz. Bu çağdaş caz müzisyeninin, Harlem’in en büyük sanatkarlarından Roy DeCarava ve cazın öncülerinden Duke Ellington’la kurduğu bağ epey heyecan verici ve dokunaklı.
Beyoncé ve Solange’ın eleştirmenlerce beğenilen albümleri Lemonade (2016) ve A Seat at the Table’ın (2016) Arthur Jafa ile işbirliği yaptıkları görsel dünyası da tekrar, siyahi sanatkarların ve sinema yapımcılarının yapıtlarına hürmet duruşu niteliğinde.
Beyoncé’nin albümü Lemonade için çekilen “Pray You Catch Me”, “Love Drought”, “Forward” ve “Freedom”da Julie Dash‘in –1900’lü yılların başlarında göç etmeye hazırlanan Güney Carolina kıyısındaki Gullah topluluğundan üç jenerasyon bayanın kıssasını anlattığı– 1991 üretimi klasikleşmiş sineması Daughters of the Dust‘tan esinlenen çeşitli sahneler bulunuyor. Sinema, Gullah halkının korumak için savaştığı Batı Afrika kültürünü kutlar bir şiirsellikte ve sineması karakterize eden bu detay Lemonade boyunca görülebiliyor.
Beyoncé’nin “Love Drought” görüntüsünden bir kare ve Carrie Mae Weems’ın “British Museum” isimli fotoğrafı. “Love Drought” görüntüsünün giriş kısmında 19. yüzyıla ilişkin kıyafetler içinde kameraya gerisini dönmüş, yalnız bir bayanı New Orleans’taki Superdome Stadyumu’na bakarken görürüz. Yabancılaşma ve hasretin bu güçlü imajı, Carrie Mae Weems’in, Roma’nın çeşitli yerlerinde kameraya ardı dönük duran bir bayanı fotoğrafladığı 2006’daki “Roaming” serisiyle benzerlik gösteriyor.
Solange’ın 2016 üretimi “Cranes in the Sky” görüntüsünde da tekrar Daughters of the Dust sinemasına referanslar var. Tıpkı vakitte kocası Alan Ferguson ile direktörlüğünü üstlendiği “Don’t Touch My Hair”(2016) görüntüsünün bir kısmında ressam Lynette Yiadom-Boakye’nin, bir örnek yeşil sweatshirtleri ve dalgalı kahverengi saçlarıyla bir küme erkeği resmettiği “Complication” (2013) yapıtının bir yine canlandırması mevcut.
Bu görüntüler, sıklıkla sahnelerdeki süratli atlamalar, eser yerleşimi ve alenen cinsel nesne haline getirilmiş bayanları görmeye alıştığımız jenerik müzik görüntüsü imgelerinin karşısına yumuşak renk paletleri ve kararlı feminen bir estetiği koyuyor.
Jay-Z‘nin 2017 üretimi “4:44” görüntüsü da yeniden şaşırtan imgeler ve seçimlerden oluşur. TNEG Studio‘dan Elissa Blount-Moorhead, Arthur Jafa ve Malik Sayeed’in birlikte yönettiği sekiz dakikalık görüntü, iki dansçı (Storyboard P ve Okwui Okpokwasili) ve Jay-Z’nin bir eş olarak başarısızlıklarını temsil eden siyahi yaşama ilişkin viral görüntülerin kolajıdır. Görüntüde Nina Simone’un “Feeling Good” müziğini söyleyen bir çocuk, polis şiddetine dair rahatsız edici imajlar, 2014 Ferguson protestoları, Eartha Kitt ve Jean-Michel Basquiat imgeleri, Al Green’e ilişkin az görülen bir performans, Jay-Z ve Beyoncé’nin sahnede birbirlerine bakmadan, dokunmadan dans ettiği manzaralar görürüz. Bu çalışmada Jafa’nın “Love Is The Message, The Message Is Death” isimli görüntüsü ve Kanye West’in “Ultralight Beam” görüntü kolajlarının yankıları görülür.
Bu usul, haz, acı ve hoşluğu damıtır. Bize siyahilerin acılarıyla yaratıcılıklarının nasıl ayrılmaz bir bütün olduğunu gösterir. İş, hayalgücü ve fikir biçimine gelince, Disney ve Sony Pictures, yüksek bütçelere ve Ava DuVernay, Ryan Coogler ve Gina Prince-Bythewood üzere yeteneklere karşın ilerleme konusunda biraz yavaş kalıyor.
Bu sanatkarlara, kendilerinden evvel gelen siyahilerin sanat miraslarını onurlandırmaya yönelik ısrarları sebebiyle teşekkür borçluyuz. Artık tüm bu çarpıcı imgeler, geniş kitlelerce tüketilen öbür bir ortamda hayat bulabiliyor.
* Bu yazı, Selin Pervan tarafından Daniella A. Scruggs’ın Artsy’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
