Tarihteki birinci sosyalist hükümet denemesi olan Paris Komünü, bahar günlerinde doğdu. III. Napolyon tarafından başlatılan ve Fransızların hezimetiyle sonuçlanan Fransa-Prusya Savaşı’nın akabinde, Paris’te devrimci güçlerin örgütlediği halk ayaklanmasıyla kuruldu. 1871 yılının baharında 72 gün boyunca iktidarda kaldı. Ömrü kısa da olsa, ihtilal hükümeti tarihin en görkemli anlarından birini hazırlamıştı.
Paris Komünü için şimdilik bu kadarıyla yetinelim, öykümüz için biraz daha erken bir tarihe ve İstanbul’a uzanalım.
Namık Kemal, Ali Suavi, Agâh Efendi, Kayazâde Reşat Bey, Menâpirzâde Nuri Bey ve Mehmet Emin Bey üzere isimlerden mürekkep genç Osmanlı aydınları, devrin padişahı Sultan Abdülaziz’den ve Sadrazam Ali Paşa’nın yarattığı boğucu ortamdan nefret ediyorlardı. 7 Haziran 1865’te Osmanlı Posta İdaresi’nin birinci müdürü, ilk Posta Telgraf Nazırı Ahmet Şükrü Bey’in şimdilerde Sabancı Köşkü olarak bilinen Yeniköy’deki konutunda toplandılar. Toplantının ikinci günü ise dikkat çekmemek için Belgrad Ormanı’nda bir piknik manzarası altında gerçekleşmişti. Hürriyet ve eşitlik arayışındaki genç Osmanlı aydınlarının zımnî örgütü İttifak-ı Hamiyet (Yurtseverler Birliği) böylelikle ortaya çıktı. Daha sonra “Jön Türkler” olarak da anılacak bu nesil, devrin idaresi tarafından hem yurtiçinde hem de yurtdışında çeşitli kovuşturmalara maruz bırakılacaktı.
Jön Türkler gazeteyi aydınlanmanın ve toplumsal dönüşümün değerli bir ögesi olarak gördüğünden Ali Suavi, Namık Kemal, Şinasi üzere kümenin önde gelenleri gazetelerde devrin idaresini topa tutuyorlardı. Ali Suavi Muhbir gazetesinde, Namık Kemal de Tasvir- i Efkâr gazetesinde bir meclis ve anayasa gerekliliğine vurgu yapan sert yazılar yazıyordu.
Bir mühlet sonra Sadrazam Ali Paşa’ya bir suikast planının jurnallenmesiyle siyasi ortam daha da gerilecek, gazeteler kapatılacak, Jön Türkler de Avrupa’nın çeşitli merkezlerine sürgün edileceklerdi. Jön Türkler bulundukları kentlerde hem Türkçe ve hem de yaşadıkları ülkelerin lisanlarında gazeteler ve bültenler çıkararak, davalarının haklılığını anlatmaya ağır mesai harcamaya devam ediyorlardı. Meşveret, Mizan, Osmanlı, Şura-yı Ümmet, Hakikat, Le Liberal Ottoman, Le Moniteur Ottoman bu ağır çalışma periyodunun eserleriydi. Faaliyet coğrafyası o kadar genişlemişti ki Rio de Jenerio’da bile El Rakib ismiyle bir gazete çıkarmışlardı.
Fransız ihtilallerinin akabinde gelen Paris Komünü’nün dünyayı olduğu üzere genç Osmanlılar’ı da etkilemesi kaçınılmazdı. Menapirzade Nuri Bey, Kayazade Reşat Bey ve Mehmet Emin Bey, komünün iktidarı ele geçirmesinden evvel Paris’e gelmişlerdi. Prusya ordusunun kuşatması sırasında Paris’i savunmakla yükümlü General Trochu, savaşmaya müsait olmayanların derhal kentten çıkarılmaları üzerine bir buyruk yayımlamıştı. O tarihlerde Paris’te bulunan üç arkadaş, General Trochu’ya bir mektup yazarak Ulusal Muhafızlar’a katılmak istediklerini bildirdiler ve istekleri kabul edildi. Agâh Efendi, Şinasi, Namık Kemal ve Ali Suavi’nin de o tarihlerde Fransa’da olduğu biliniyordu. Fakat Paris Komünü’ne katılanlar sadece üçüydü.
Yeni Osmanlılar Tarihi’nde Ebuzziya Tevfik üç fesli gencin hikâyesini, muhtemelen biraz mübalağayla, şöyle anlatıyordu:
“Birbirlerinden ayrılmayan bu üç arkadaşa, Fransızlar tarafından Üç Türkler ismi takılmış ve her nereye bir şarapnel, bir obüs düşüp de birçok askeri yaralasa, bu üç arkadaş derhal orada hazır bulunarak yaralılarla meşgul olup onların hasta barakalarına taşınmasına yardım etmişlerdir. Bunlar Fransız askeri kıyafetiyle bir arada, ulusal serpuşumuz ve gerçek tabiri ile ‘püsküllü belamız’ olan fesi başlarında bulundurdukları için Üç Türkler tabiri, adeta istihkamların bir yerinde ‘şefkat’ tabirine eşit tutulmuştur.”
Prusya hezimetinin akabinde Paris halkının Fransız hükümetine karşı devrimci teşebbüsü, tarihin birinci proleterya iktidarı olan Paris Komünü 18 Mart 1871’de Hotel de Ville’de Ulusal Muhafızlar’ın havaya açtığı coşkulu ateşle ilan edildi. İktidarda kaldığı iki aylık müddet boyunca halkın da dayanağını alarak kimi ıslahatlara imza attı. Versailles güçlerinin Paris’e girmesinin ve ağır sokak çatışmalarının akabinde, 28 Mayıs’ta komünün son barikatı da düştü. Binlerce komünar komünü ayakta tutabilmek için hayatlarını kaybetmiş, lakin ihtilal bastırılmıştı.
Paris Komünü’nün dağılmasının akabinde Menapirzade Nuri Bey, Kayazade Reşat Bey ve Mehmet Emin Bey beş parasız halde Belçika’ya geçtiler. Brüksel’de Agâh Efendi tarafından ağırlandılar. Eylül 1871’de Jön Türkler’in azılı düşmanı Ali Paşa’nın vefatı üzerine yurtdışındaki tüm cemiyet üyelerine af çıktı. Bunun üzerine Reşat ve Nuri Bey İstanbul’a hareket ettiler. Mehmet Emin Bey ise Meşrutiyet ilan edilmemesi halinde dönmeyeceğini belirtse de, kısa müddet sonra o da İstanbul’a döndü.
Yurda dönüşlerinden sonra üç arkadaşın Paris Komünü’nde yaşadıkları Namık Kemal’in başyazarlığını yaptığı İbret gazetesinde yayımlandı. Hatta daha sonra Nuri, Reşat ve Mehmet Emin Bey de gazetede çalışmaya başladı. Gazetede komün hakkında çıkan yazıların, olayları şahsen yaşamış şahıslar tarafından kaleme alındığı açıkça belirtiliyordu.
Gazetenin üçüncü sayısında, Reşat Bey “Devair-i Belediye (Komün) Taraftaranı” başlıklı yazısında komün yanlıları ile birebir fikri benimsemediğini ve Versailles’a düşmanlığı olmadığını belirttikten sonra “Komün İhtilâli yetmiş bir sene-i miladiyesi hadisatımın en mühimlerinden olduğundan ve o sırada Avrupa’da bulunduğumuzdan bu bapta olan tahkikat ve meşhudatımızın benanım halkça faideli gördük” demişti.
Peki, Paris’te komün iktidarını deneyim eden bu üç Osmanlı aydınına daha sonra ne oldu? Mehmet Emin Bey 1874 yılında, genç yaşta gırtlak kanserinden vefat etti. Reşat Bey, II. Abdülhamit periyodunda paşalığa yükselerek Kudüs Mutasarrıflığı’na atandı. Nuri Bey ise saray katipliği ve Reji (tütün tekeli) müdürlüğü yaptı.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
