Umberto Eco’nun, 20. yüzyılın kitle bağlantı kozmosuna damgasını vuran, “konuşan o tuhaf kutuya” ve üretimlerine adadığı yazılarını bir ortaya getiren Televizyona Dair, 26 Mart’ta okurlarla buluşuyor. Araştırmacı, muharrir, filozof, köşe muharriri, göstergebilimci, yayıncılık dünyasının değerli aktörü olmanın yanı sıra İtalyan radyo televizyonu RAI’nin kamu hizmeti yayıncılığında da misyon almış Eco’nun televizyona, televizyon lisanına, televizyonun devreye soktuğu irtibat biçimlerine ve bu bağlantı biçimlerini destekleyen teknolojilere, televizyonun ürettiği hayal gücüne, bunun sonucunda ortaya çıkan kültürel, estetik, etik, eğitsel ve bilhassa de politik sonuçlara yönelik yazıları yaklaşık 60 yıl üzere geniş bir vakit aralığında kaleme alındı: İtalya’da birinci televizyon yayınlarının başladığı 1956’dan televizyonun toplumsal kültür üretiminde ve dönüşümünde baskın denemeyeceği bir periyoda, ekranın internet ve toplumsal ağlarla birleştiği 2015’e uzanan yazıları kapsayan bu kitap, Umberto Eco külliyatının değerli bir halkasını oluşturuyor. Can Yayınları’nın müsaadesiyle kitaptan tadımlık bir kısmı paylaşıyoruz.
“Eco, kendisini inanılmaz derecede kızdırmasına karşın yeniden de bu harikulâde bağlantı aracına tutkundur. O denli ki röportajların pek birçoklarında, günün son saatlerini geçmişin hangi deviyle geçirdiği, akşamları ne yaptığı sorulduğunda neredeyse daima tıpkı karşılığı vermiştir: Ailece Komiser Columbo ya da Don Matteo izleyerek.”
Mike Bongiorno Fenomenolijisi
Kitle irtibat araçlarının dolayıma soktuğu insan, temel prestijiyle benzerleri ortasında en hürmet duyulanıdır: Ondan asla esasen olduğundan öbür birine dönüşmesi istenmez. Diğer türlü söylersek, eğilimleri örnek alınarak araştırma konusu yapılan istekleri kışkırtılır. Buna karşın hak ettiği uyuşturucu mükafatlardan biri düşlere dalmak olduğundan ona sunulan genelde kendisi ile seçtikleri ortasında tansiyon oluşabilecek mefkurelerdir. Fakat bu insan, her türlü sorumluluktan azade olsun diye bu mefkureler fiilen ulaşılamayacak bir noktaya yerleştirilir, o denli ki dilekleri ile mefkureler ortasındaki tansiyon şeylerin durumunu değiştirmeye yönelik bir dizi aktif aksiyonda değil bir yansıtmada çözüme kavuşur. Elhasıl ondan buzdolabı ve 21 inç televizyonu olan biri olması istenir, yani kendisinden istenen sahip olduğu objelere buzdolabı ve televizyon ekleyerek olduğu üzere kalmasıdır; karşılığında mükafat niyetine kendisine ülkü olarak Kirk Douglas yahut Süpermen sunulur. Kitle irtibat araçlarının tüketicisinin ideali asla o denli olmayı azimle istemeyeceği bir süper insandır, buna karşın kelam konusu modeli hayalinde taklit etmekten ziyadesiyle keyif alır; tıpkı bir gün sahip olabileceğini bir an bile aklından geçirmediği bir diğerinin kıyafetini giyip birkaç dakikalığına aynanın karşısında oyalanan biri üzeredir.
Televizyonla ilgili yeni durum şudur: Televizyon, özdeşleşecek ülkü olarak superman’i değil everyman’i önerir. Televizyon ülkü olarak katiyen ortalama insanı sunar. Tiyatroda, Juliette Gréco sahnede görünür ve çabucak bir mit yaratır ve bir kült oluşturur; Josephine Baker putperest ritüelleri harekete geçirir ve ismini bir periyoda verir. TV’de Juliette Gréco’nun büyülü yüzü çeşitli vesilelerle görünmesine karşın mit falan doğmaz; televizyonda idol o değil onu anons eden bayan spikerdir ve bayan spikerler ortasında en sevileni ve en ünlüsü, ortalama özellikleri en âlâ temsil eden olacaktır: mütevazı güzellik, sonlu seksapellik, tartışılabilir beğeni, mesken bayanlarına özgü muhakkak bir zayıflık.
Esas prestijiyle, niceliksel fenomenler alanında ortalama aslında bir orta pahası temsil eder, henüz bu orta pahaya varamayanlar içinse varılacak bir amacı temsil eder. Şu bildik zekice espriye nazaran şayet istatistik, bir adam günde iki tavuk yiyor bir diğeri hiç yemiyorsa bu adamlardan her birinin günde bir tavuk yediğini söyleyen bilimse, tavuk yemeyen adam için günde yarım tavuk dilek edilebilecek olumlu bir şeydir. Halbuki niteliksel fenomenler alanında ortalamaya eşitleme sıfıra eşitlemeye denk gelir. Tüm ahlaki ve entelektüel meziyetlere orta derecede sahip biri minimal bir evrim düzeyindedir. Aristotelesçi manada iki çok uç ortasında kalmak manasında “orta yolu bulma” insanın kendi tutkularını, aşırılıktan kaçınması yani “ihtiyat” faziletinin gösterdiği yolla dengelemesidir. Bu ortada tutkuları orta derecede beslemek ve ortalama bir ihtiyat sahibi olmak insanlığın zavallı numunelerinden biri olmak manasına gelir.
Superman’in everyman’e indirgenmesiyle ilgili en göz alıcı hadise İtalya’da Mike Bongiorno figürü ve onun muvaffakiyet öyküsüyle karşımıza çıkar. Milyonlarca kişinin idol haline getirdiği bu adam, muvaffakiyetini televizyon kameraları önünde sergilediği şahsiyete borçludur, her aksiyonu ve her sözcüğü mutlak bir vasatlık üzere görünür (bu da onun ziyadesiyle sahip olduğu yegâne meziyettir), bu vasatlık onda hiçbir yapaylık ya da kurgu kokusu alınmamasıyla açıklanabilecek spontane ve dolaysız bir cazibeyle birleşmiş haldedir: Neyse o olduğundan alıcısı var üzeredir, olduğu haliyle hiçbir izleyiciyi, en gafil avlanacak olanı bile kendinden aşağı pozisyona düşürmez. İzleyici kendi hudutlarının portresinin yüceltildiğini ve ulusal otoritelerce resmen ödüllendirildiğini görür.
Mike Bongiorno’nun olağanüstü gücünü anlamak için onun davranışlarına dair bir çözümleme yapmak, tam manasıyla bir “Mike Bongiorno Fenomenolojisi” üzerinde çalışmak gerekir, bu çalışmada bu isimle isimlendirilen gerçek bir insan değil bir şahsiyettir.
Mike Bongiorno pek de güzel, atletik, bahadır ya da zeki biri değildir. Biyolojik olarak, etrafa ahenk açısından mütevazı bir düzeyi temsil eder. Genç kızların ona yönelik histerik aşkı kısmen genç bir kızda uyandırabildiği annelik hislerine, kısmen de kendinde itaatkar ve kırılgan, şirin ve nazik, ülkü bir âşık figürü sezilmesini sağlayan bakış açısına bağlıdır.
Mike Bongiorno cahilliğinden utanmadığı üzere kendini eğitme ihtiyacı de duymaz. En baş döndürücü bilgi alanlarıyla temasa girer ve bu temastan öteki insanların ilgisizliğe ve zihinsel tembelliğe yönelik doğal eğilimlerini rahatlatarak bakir ve el değmemiş olarak çıkar. İzleyiciyi sarsmamak için elinden geleni yapar, bunu yaparken olup bitenlerden bihaber olduğunu göstermekle kalmaz, hiçbir şey öğrenmemekteki kararlılığını da gözler önüne serer.
Buna karşılık Mike Bongiorno, bilen şahıslara içten ve ilkel bir hayranlık duyduğunu gösterir. Bu türlü insanların fizikî maharetlerini, bellek güçlerini açıklar, bildik ve kolay formülü gözler önüne serer: İnsan pek çok kitap okuyarak ve bu kitapların söylediklerini kabul ederek kültürlü olur. Kültürün yaratıcı ve eleştirel fonksiyonuna dair küçücük bir şüphe dahi taşımaz. Kültürle ilgili ölçütü külliyen nitelikseldir. Bu manada (kültürlü olmak için yıllar boyunca bir sürü kitap okumuş olmak gerektiğinden) doğuştan okumaya gönlü olmayanın bu işe kalkışmaması doğaldır.
Mike Bongiorno, uzmanlara hürmet duyar ve onlara güveni sınırsızdır. Bir profesör bir alimdir; resmi kültürü temsil eder. Kendi alanının teknik insanıdır. Sorular yetkinliği nedeniyle ona yöneltilir. Buna karşın kültüre hayranlık, lakin kültür yoluyla para kazanıldığında görülür. İşte o vakit kültürün bir işe yaradığı fark edilir. Sıradan insan öğrenmeyi reddetse de çocuğunu okutmaya kararlıdır.
Mike Bongiorno’nun para ve kıymetiyle ilgili kavrayışı küçük burjuvalara hastır: “Düşünsenize, 100 bin liret kazandı! Uygun para!”
Dolayısıyla Mike Bongiorno izleyicinin yarışmacıyla ilgili insafsız düşüncelerini onlardan evvel lisana getirecektir: Böylelikle yarışmacılara, seyircilerin meskende kendi kendilerine düşünecekleri acımasız şeyleri lisana getirir: “Kim bilir ne kadar keyifli olacak! Ne çok para! Hele üç kuruş maaşla yaşayan biri için? Bu kadar parayı hiç bir ortada gördü mü ki?”
Mike Bongiorno, insanları tıpkı çocuklar üzere kategorilerle tanır ve onlara komik biçimlerde hitap eder (çocuk, “Affedersiniz memur bey…” der). O da her vakit bu formülü kullanır lakin en kolay ve yaygın formunu seçerken, “Çöpçü Bey, Çifti Bey” üzere hitaplarla genelde aşağılayıcı bir ton yükler.
Mike Bongiorno yaşadığı toplumun tüm efsanelerini kabul eder: Bayan Balbiano d’Aramengo’nun elini öper ve bunu karşısındaki bir kontes olduğu için yaptığını söyler.
Toplum efsanelerinin yanı sıra geleneklerini de kabul eder. Ezilmişler karşısında babacan ve gönül alıcı, toplumsal açıdan nitelikli olanlarla saygılıdır. Para dağıtırken açıkça söz etmese de insanları içgüdüsel olarak bu paranın kar değil de sadaka üzere düşünülmesine yönlendirir. Sınıf diyalektiğinde üst çıkmanın tek yolunun bahta bağlı olduğuna inandığını açıkça gösterir. Mukadderat de yeri geldiğinde Televizyon’dur.
Mike Bongiorno kolay bir İtalyanca konuşur. Söylemi bir kolaylık abidesidir. İstek kipini, yan cümleleri atar; sözdizim boyutunu adeta görünmez kılmayı başarır. Mevzuyu enine uzunluğuna tekrarlayarak zamirlerden kaçınır, nokta koymakta üstüne yoktur. Asla paranteze almak ya da kesme işareti kullanmak üzere maceralara girmez, eksiltili sözler kullanmaz, imada bulunmaz, çoktan ortak kelam dağarcığına girmiş metaforlardan öteki metafor kullanmaz.
Dili katiyen inanılmaz ölçüde göndergeseldir, tam da neopozitivistleri sevindirecek türden. Söylediklerini anlamak için efor göstermek gerekmez. Rastgele bir seyirci, kendisine bir fırsat verilse ondan daha dilbaz olabileceğini fark eder.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
