Ekmek almaya gönderilen, her akraba ziyaretinde ne kadar uzunluk attığı konuşulan, parlak bir gelecekte havalı diplomalarla büyük işler başarması beklenen aile fertleri meskenin gençleriydi. O gençler büyüdü, dünya değişti. Ortalarında şartlara ve seçimlere bağlı olarak eğitimini yarıda bırakan yahut tamamladıktan sonra çalışmayıp ebeveynleriyle birlikte yaşamaya başlayanlar oldu. Onlara artık “ev genci” deniyor.
1990’ların sonunda NEET (not in education, employment or training tabirinin kısaltması) ismiyle anılan bu topluluklar, Türkçede “ne eğitimde ne istihdamda” olan 15-24 yaş kümesindeki gençleri tanımlıyor. TÜİK bilgilerine nazaran, 2023 yılında yüzde 22,5 olan mesken genci oranı 2024 yılında yüzde 22,9’a yükseldi. Daha açık olmak gerekirse, ülkemizde yüzde 30,1’ini bayanların oluşturduğu beş milyondan fazla mesken genci var. Bu türlü olunca Türkiye’deki genç nüfusun yüzde 14,9’la tüm AB ülkelerini geride bırakması, balkonlara bayrak astıracak bir zafer üzere görünmüyor.
Eskiden anne ve babaların komşu çocuğuyla yarıştırdıkları konutun gençleri, artık milyonlarca seçenekle karşı karşıya. Ya kendilerinin ya da kendilerine sunulan kaidelerin yetersiz olduğuna inanarak, bir haksızlık hissiyle, kozmosla yapay bir gayret halindeler. Daha fazlasını istemek, hiçbir şey yapmamakla sonuçlandığında arzulanan hayat için “emek verme” tarifi değişiyor, tatmin duygusu da kayboluyor. Freud’un dediği üzere “gerçekleşemeyen dilekler nevroza dönüşüyor” ve bu artık fertlerin değil sistemin cürmü. Pekala, neden bu türlü?
Başta ekonomik nedenlerin olduğunu kestirim etmek kolay. Ekonomist Ayşe Buğra, Türkiye’de aileyi bireyin ekonomik kriz anlarında sığındığı birinci yer olarak tanımlayıp ekliyor: “Ülkemizde bu sığınma hali süreksiz değil yapısaldır.” Yani, bir evladın (özellikle kız çocuklarının) kaç yaşında olursa olsun, “köklerine dönmesi” şikayete bahis olsa bile garip karşılanmaz. Ancak işler yolunda gitmediğinde dönebilecekleri yuva sıcaklığı bir müddet sonra rehavete dönüşünce romantizm ter üzere akar, geriye ortak travmaların soğuk ve nemli izi kalır. Ferdi hayaller kurmakta zorlanan bir mesken genci bu dert çağının tekil bir patolojisi değil kolektif sonucudur.
Ortalama maaşın kâfi gelmediği bir iktisatta bir genci çalışmaya ikna etmek sıkıntı. Yetse de yetmez, zira artık her şeyin daima daha fazlası var ve herkes hepsini istiyor. Para kazanma gayesi, Y jenerasyonunun hayallerindeki üzere bir meslek sahibi olmakla eşleşmiyor. Deloitte’un 2023 raporuna nazaran, Z jenerasyonunun yüzde 75’i “tutkularını” gerçekleştirebilecekleri bir işi istikrarlı bir mesleğe tercih ediyor. Yani onlar için iş artık sırf ekonomik değil duygusal da bir kategori, hatta varoluşsal. Gençler bir işe değil, benliklerini haklı çıkaracak bir münasebete muhtaçlık duyuyor.
Pew Research Center’ın araştırması, ABD’li gençlerin yüzde 57’sinin influencer’lığın “ideal bir kariyer” olarak kabul ettiğini gösterdi. Toplumsal medya, rutin hayatı boşa geçmiş vakit üzere sunarken muvaffakiyet bir serüven olmaktan çıkıp tekil bir viral âna dönüştü. Kanepede saatler geçmek bilmezken, bu gençler her şeye geç kalmış üzere bir panik içinde “big break” (kişinin dönüm noktası kabul edilen büyük çıkış, mesleğindeki olumlu kırılma) anlarını arıyorlar. Kitlelerce “özel ve önemli” kabul edilmeyen gençler, özdeğer eksikliğini öfkeye dönüşen hayal kırıklığıyla yaşıyorlar. İnternet, biricik olmaya çalışan kalabalıkları kendi hayatlarından ilham alan bir mizah anlayışıyla rahatlatırken, gençlerin içinde bulunduuğu yılgınlık felcini normalleştirip onayan bir tehlike haline geliyor.
Bu döngüyü kırmaya çabalayan bir genç için durum pek parlak değil. Pandemiden bu yana otomasyon sistemlerinin emek-yoğun konumları süratle yok etmesi bir yana, ChatGPT ve gibisi yapay zeka araçları da sadece üç senede başlangıç durumlarındaki iş ilanlarında yüzde 30’un üzerinde bir düşüşe yol açtı. Evvelden “deneyimsiz ancak hevesli” olmak işe faydaydı, artık tecrübe kazanmak zorlaştıkça heves de kalmıyor. Word dokümanı hazırlamak, temel grafik öğeleri düzenlemek, giriş seviyesi metinler yazmak; hepsi artık yapay zekaya devredilmiş işler. Komşunun çocuğuyla kıyaslanma döneminden, dijital personaların kusursuz hayat varsayımlarıyla zehirlenmekten kurtulmayı başaran gençler insanlık tarihinin en değerli teknolojik gelişmelerinden biriyle nasıl rekabet edecekler?
Belki de asıl soru şudur: Neden her jenerasyon kendini bir çeşit rekabetin içinde buluyor? Notlarla başlayan bu matematik, artık beğeni sayısıyla yahut hesap bakiyesiyle devam ediyor. Kazandığın para kadar pahalı, göründüğün kadar kıymetlisin. Fakat ne kadar ve nasıl memnun olacağımızı belirleyen kim? Sessiz bir akşamda televizyon karşısında meyve yemenin vakit kaybı olduğuna kim karar verdi? Bu özel insan yarışında sıradanlığı tercih etmek hâlâ bir seçenek mi, yoksa sıradan bir sistem kusuru mı?
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
