“İnsanlar kapitalizm hakkında konuşmaya başladığında, kapitalist sistemin zorda olduğunu söyleyebilirsiniz. Bu artık sistemin soluduğumuz hava kadar doğal bir şey olmaktan çıktığına, gerçekte tarihi olarak yeni bir hadise olduğuna işaret eder. Dahası, rastgele bir şey doğmuşsa her vakit ölebilir de. Bu nedenle toplumsal sistemler her vakit kendilerini ölümsüz olarak sunarlar. Nasıl ki, bedeninizin tekrar farkına varmanız için bir ateş nöbeti geçirmeniz yeterse, bir toplumsal hayat biçimi de, gerçek yüzünü lakin tökezlemeye başladığında gösterir.” (Marx Neden Haklıydı?, Terry Eagleton)
Bir kanıyı öldürmek, onu doğuran şartları unutturmakla mümkündür. Pekala hangi kriz, hangi savaş ya da hangi tarihi dönüşüm Karl Marx’ı unutturmayı başarabildi? Eşitsizliğin global ölçekte büyümeyi sürdürdüğü, servetin giderek daha dar bir kısmın elinde toplandığı, yoksulluğun süreksiz bir ekonomik durum değil nesilden jenerasyona aktarılan kalıcı bir “kadere” dönüştüğü, çalışma hayatındaki güvencesizliğin arttığı ve tabiatın sınırsız büyüme vaadiyle işleyen bir ekonomik sistem içinde süratle tüketildiği bir dünyada yaşıyoruz. Hal böyleyken, bugünün dünyası Marx’ı ve ona yöneltilen tenkitleri tekrar düşünmeyi, konuşmayı aktüel ve zarurî kılıyor.
Sahi, bu türlü bir dünyada Marx’ın “artık geçerli olmadığı” savı neye dayanıyor? Sahiden onun fikirlerini aşmış olduğumuz için mi, yoksa artık o sorularla yüzleşmemeyi daha konforlu bulduğumuz için mi? Marksist tenkit geleneğinin en üretken isimlerinden Terry Eagleton, çok da uzak sayılmayacak bir tarihte bu sorunun peşine düşüyor. Onun hedefi Marx’ı kutsamak ya da tartışılmaz bir otoriteye dönüştürmek değil. Daha fazla, Marx’a yöneltilen yaygın tenkitleri ele alarak bunların ne kadar “sağlam olduğunu” sınamak.
Biz de bu savlara yabancı sayılmayız: Marksizmin artık geçerli olmadığı, emekçi sınıfının ortadan kalktığı ya da bu fikrin sadece otoriter rejimlere yol açtığı üzere iddialar… Terry Eagleton, bu tenkitlerin birçoklarının Marx’ın gerçek niyetlerinden fazla onun hakkında yerleşmiş kolay ve indirgenmiş kabullere dayandığını gösteriyor. Bu noktada asıl sıkıntı, Marx’ın yanlış olup olmadığı değil onun hakikaten okunup okunmadığıdır. Pekala, Eagleton bu tezlere ne karşılık veriyor? Marksizm sahiden miadını doldurdu mu?
Eagleton’a nazaran Marx’ın fikrinin geçerliliğini yitirdiği argümanı, birçok vakit kapitalizmin değiştiği varsayımına dayanır. Meğer Marx kapitalizmin aslında daima dönüşen bir sistem olduğunu en başından görmüştür. Bu yüzden sistemin biçim değiştirmesi, onu eleştiren teorinin geçersizleştiği manasına gelmez. Bugün baktığımızda da durum pek farklı değil. Neoliberal siyasetler, güvencesizleşen emek biçimleri ve derinleşen eşitsizlikler, kapitalizmin ortadan kalkmadığını sırf daha karmaşık ve daha görünmez hâle geldiğini gösteriyor. Tahminen de eskimiş olan Marx değil, eleştiriyi görünmez kılan kapitalizmdir.
Eagleton’ın dikkat çektiği bir öteki nokta da sosyalizmin sadece baskı ve yıkım ürettiği tarafındaki savdır. Meğer kapitalizmin tarihine bakıldığında kölelikten sömürgeciliğe, savaşlardan kitlesel yoksulluğa uzanan uzun bir şiddet tarihi görülür. Marksizmin “ütopyacı” olduğu argümanı da emsal bir yanlış anlamaya dayanır. Terry Eagleton burada, Marx’ın kusursuz ve çatışmasız bir “cennet” tasarlamadığını hatırlatır. Marx’ın amacı, insan tabiatını mucizevi biçimde değiştirmek değil insanların bencillik, rekabet ve tahakküm tarafından daima tekrar üretildiği toplumsal şartları dönüştürmektir. Bu nedenle onun komünizm tasavvuru, tarihin ve siyasetin son bulduğu bir ahenk ânı değil yabancılaşmanın, zarurî emeğin ve sınıf egemenliğinin aşılmasıyla insanların kapasitelerini daha özgürce geliştirebildiği bir toplumsal örgütlenme biçimidir. Marx, insanın kusurlu yanlarını inkâr etmez; aksine, bu kusurların büyük ölçüde makul mülkiyet alakaları ve maddi mahrumluk içinde şekillendiğini düşünür. Münasebetiyle Marksizm, bir hayal değil, mevcut olanın değiştirilebilir olmasıdır.
Peki, Marksizm nitekim her şeyi iktisada mi indirger? Marx için maddi üretim elbette insan hayatının temel şartıdır, beşerler yaşamak için üretmek zorundadır. Fakat bu durum kültürün, siyasetin ya da niyetin iktisadın kolay yansımaları olduğu manasına gelmez. Marksizm daha fazla, insanların maddi ömürlerini üretme biçimlerinin toplumsal kurumların hudutlarını ve imkânlarını belirlediğini söyler.
Peki, Marx “katı bir materyalist” miydi? Eagleton, Marx’ın “katı bir materyalist” olduğu ve insanı sadece maddi şartların edilgen eseri üzere gördüğü argümana karşı Marx’ın materyalizminin kaba bir maddecilik değil insanı bedensel, toplumsal ve yaratıcı bir varlık olarak kavrayan tarihi bir fikir olduğunu savunur. Marksizme yöneltilen en yaygın, en tanıdık itirazlardan biri de sınıf sorununun artık çağdışı olduğu argümanıdır. Eagleton burada da sınıfın bir kültür ya da görgü sorunu değil insanların üretim süreci içindeki pozisyonuyla ilgili maddi bir alaka olduğunu hatırlatır.
Marx bireye derin bir inanç duyar ve soyut dogmalara karşı her vakit temkinlidir. Kusursuz bir toplum tasarımı kurmakla ilgilenmez, eşitlik fikrine de mekanik bir biçimde yaklaşmaz. Onun hayal ettiği gelecek, herkesin birebir kalıba sokulduğu bir tertip değil çeşitliliğin ve farklılıkların gelişebildiği bir dünyadır. İnsanların tarihin pasif oyuncakları olduğunu savunmaz. Marx’ın “iyi yaşam” anlayışı, insanın kendini yaratıcı biçimde gerçekleştirebilmesi fikrine dayanır. Onun fikri maddi üretim saplantısına dayanmaz. Bilakis, mümkün olduğunca zarurî emekten kurtulmuş bir hayatı hayal eder. Marx için ülkü olan, daima çalışmak değil insanların özgürce kullanabilecekleri boş vaktin genişlemesidir. İktisatla bu kadar ağır biçimde ilgilenmesinin nedeni de tam olarak budur: iktisadın insan ömrü üzerindeki tahakkümünü azaltmak.
Dolayısıyla Marx Neden Haklıydı? sırf Marx’ın fikirlerini savunan bir metin değildir. Daha çok, artık sorulmadığı varsayılan soruları yine görünür kılmaya çalışan bir kitaptır. Kapitalizmin “doğal”, eşitsizliğin “kaçınılmaz”, çevresel yıkımın ise sadece “kaçınılmaz bir yan etki” olarak kabul edildiği bir dünyada Marx’ı tekrar hatırlamak geçmişe dönmek manasına gelmez. Tam aksine, bugünün dünyasına farklı bir açıdan bakmayı denemek manasına gelir. Tahminen de Marx’ın “haklılığı” burada başlıyordur: Geçmişte kaldığı söylenen bir fikrin bugünü anlamakta hâlâ ısrar etmesinde. Şayet bugünkü karanlık kaçınılmaz bir mukadderat değil de yalnızca tarihi bir parantezse, sahiden öbür bir dünya mümkün olamaz mı?
Künye: Terry Eagleton. Marx Neden Haklıydı?, Çev. Oya Köymen, Yordam Kitap, 2018.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
