Bugünlerde dört bir yandan “kötülük” fışkırıyor. Kavramın objesinden değil, uğruna akıtılan mürekkepten, klavyeye parmakların vurduğu darbeden kelam ediyorum düpedüz. Neredeyse para piyasalarının durumuna denk bir enflasyon var kullanımında. Kötülüğün Sıradanlığı’ndan Kötülüğün Şeffaflığı’na uzanan dikenli yolda, gündelik konuşmalardan muhalif tahlillere kadar kulaklara en çok çarpan sözcüklerden biri kötülük artık.
Enflasyonizmin kurbanı olan “kötülük”, -karşıtı dışındaki- refakatçi kavramlara gönderme yapmaktaki cimriliğiyle bir vakitlerin “manidar”ını[i] anımsatıyor: Hiçbir şey söylemeden her şeyi söyleme kolaycılığını. Bedelsiz bir itiraz korkaklığını. Cesametini cüssesindeki kuvvetlerde ya da tartısında değil, muğlak yankılarının adressiz imalarında bulan bir tek başınalık pozunu.
Burası dipnot da olabilirdi fakat yeri geldi diye söyleyelim: Bir kavramın yalnızlığı her vakit fecî bir şeydir. Etrafını kuşatan ayrıca kavramları gölgeleyen, silikleştiren ve bu sayede objesini tek başına açıkladığı kibrini kuşanmasına sebep olan bu bir başınalık, kanılarla olayları nedensel ve zamansal alaka ve farkları içerisinde ele alan bir akıl yürütmenin yerini katilin baştan aşikâr olduğu kullanışlı bir teleolojinin, bir kanaat silsilesinin almasına yol açar. Kelam konusu artık deneyimin anlamaya, anlatmaya, aktarmaya çalıştığı bir seyahat değil; varış noktasının daha baştan aşikâr olduğu tartılmış bir muğlaklıktır. İkna ya da izah etmek değil, belirsizliğin korkutucu güçlerini seferber ederek tabiatıyla ikna olmamızı bekler.
Dolayısıyla bu kullanımıyla kötülük, şişmanladıkça dolgunlaşmıyor; bilakis manası bulanıklaştırarak işleyebilen, kerameti kendinden menkul bir imalar kozmosunun -şimdilik- son halkasını oluşturuyor. Olayların gerisinden bakarken, kendi gecikmişliğiyle hesaplaşmaya tevessül etmeyen bir “ben bilirimcilik”, suya sabuna dokunmaya tövbe etmiş bir “bedel ödemişlik” pozuyla konuşuyor üstelik. Göreli suç ortaklığını, kelamını şov objesine dönüştürerek örtbas ediyor.
Bu enflasyon berbatlığı sadece bir şov objesine, yeterince uzaktan seyredilmesi gereken egzotik bir “canlıya” dönüştürmekle kalmıyor; birebir vakitte kendisini bu şovda kayıttan düşüyor. “Sana değil, etrafa güvenmiyorum”dan “kendisi âlâ etrafı kötüye” uzanan bir hafifletme operasyonuyla “çevre” üstünden “öteki nefretine” lehimleniyor. “Kötülük” burada lakin tespiti, teşhisi ve hatta tedavisine soyunanları meskûn mahalde bulmak nasıl oluyorsa imkansız. Hakikaten berbatlığı seyirliğe dönüştürmek, bireylerin hem kötülükle ortasına aralık koyarak ebediyen ötekiyi suçlamasına hem de ona itiraz ederek ahlaki durumunu tahkim etmesine imkan sağlayan ikili bir avantaj barındırıyor bünyesinde.
Kullanım biçimi ve frekansındaki bu artış, bu aşındırıcı çenebazlık, elbette yalnızca enflasyona (düz manasıyla şişmeye) değil, daralmaya da sebep oluyor: Evvela taraf hissimizi budayan bir çaresizlikle dehşetin boyutlarını kavrama araçlarımızı hem hacim hem yoğunluk bakımından seyreltiyor. Yani nedenleri ilhak eden bu enflasyonist kullanıma ne kadar çok başvurursak, buna karşılık yaşadığımız dehşeti tanım edecek sözcük hazinemiz ve dehşete karşılık üretecek aksiyon repertuvarımız da o kadar daralıyor. Kavramın yalnızlığı, yaklaşma eforu sergilemekteki künt bir kayıtsızlığa, isteksizliğe ve nihayetinde beceriksizliğe dönüşüyor; entelektüel araç envanterimizi sinsice zayıflatıyor.
Bu kavramın politik açıdan fonksiyonsuz olduğunu manasına gelmiyor, durum tam bilakis. Çünkü kötülük, adaletli olduğu kadar hayati ve haysiyetli bir öfkeyi, miskin bir kine, “fazla şefkatli” bir atalete dönüştürerek aslında tam da kendisine biçilen rolü yerine getiriyor. Sözcüğü bol keseden saçarak elde edilen her zahmetsiz zafer, eleştirel öfkenin berbatlığın menşeiyle randevusunu erteliyor. Tarihi salt ahlakla terbiye etme dürtümüz, bu randevunun gündemini belirleyen ve “helalleşmeyle” sulandırılmaya çalışılan “hesap sorma hakkının” gücünü ve manasını unutmamıza yol açıyor.
Ne olur ne olmaz diyerek, bitirmeden barizi de belirtelim: Tüm bunlardan “kötülük diye bir şey yok” sonucu çıkmaz. Nihayetinde hepimizin canı, hileli terazide tartılmaktan yanmıştır bir vakitler; hepimiz berbatlığın ne olduğunu ciğerinin en soluk yerinde biliyordur şüphesiz. Esasen bilmesek bile gündem her daim imdadımıza yetişecektir: Hele de katliam yasasının ete kemiğe bürünüp manifestosu, maskesi, bıçağı ve hiç de ithal olmayan faşizmiyle Eskişehir’de göründüğü ağırlaştığı şu günlerde…[ii]
Mesele daha çok bu sefih kullanım yüzünden berbatlığın, tıpkı diğer bir surette sunulan her sözcük üzere (“yolsuzluk” yerine “israfı”, “zam” yerine “fiyat ayarlamasını” koyma ısrarı geliyor akla ister istemez), bir örtmeceye dönüşmesi. Kötülük, asıl sorunu çağırmamak, dokununca yanmamak, çelimsizliğimizle yüzleşmemek, çabayı ertelemek uğruna -elbette bazen istemeden girilen- bir çıkmaz sokağa dönüştü. Toplumsal hafızanın işaretleriyle donatılıp ele alınması gereken hadiseler, bu savurganlık yüzünden eleştirel öfkeyi, politik itirazı felç eden bir izaha mıhlanıyor.
Simon Critchley, “Siyasal öznelik sorunu bir isimlendirme meselesidir, siyasal bir özne isimlendirme ve bu isim etrafında siyasal olarak örgütlenme sıkıntısıdır. Yani, siyasal isimlendirmenin mantığı, toplumda muhakkak bir tikellik saptamaktan ve sonra da bu tikelliği hegemonik olarak üniversal bir argümanı olan bir genellik halinde inşa etmekten ibarettir” demişti.[iii] Kötülük enflasyonu bu cümleleri çağırıyor bir müddettir hafızama. Kötülük bugün “bir isim etrafında siyasal örgütlenme sorununu” ertelemenin kullanışlı bir yoluna dönüştü adeta. Doğal yan kulvarda, öbür bir süratle olsa da, Machiavellici formül baş gösteriyor bir anda: Hengameden kaçılamaz, fakat başkaları lehine ertelenebilir.
*Bu yazının birinci versiyonu siyasaliktisat.com’da yayımlanmıştır.
[i] Bu sözcüğün cari politik kullanımlarını kayıt altına almanın yanı sıra bunların müşterek gayesiyle eksenini faş eden bir yazı için bkz. Tanıl Bora, “Manidar”, Zamanın Sözleri: Yeni Türkiye’nin Siyasi Dili içinde, İstanbul: Bağlantı Yayınları, 2018, s. 131-135.
[ii] Bu yazıya başladığımda bu enflasyonist kullanımın bir sefer daha hortladığı, o dehşetli Narin Güran cinayeti şimdi yaşanmamıştı.
[iii] Simon Critchley, Sonsuz Talep, çev. Tuncay Birkan, İstanbul: Metis Yayıncılık, 2010, s. 100.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
