Kültür nereden çıktı?

Adsız Sansız Bir Jude romanının kahramanı Jude Fawley, Oxford’un “Jericho” diye bildiğimiz, o vakitler üniversitenin bakım ve tamirat işleriyle meşgul bir zanaatkâr ve esnaf topluluğuna mesken sahipliği yapan Beersheba bölgesinde yaşamaya başlar. Kısa mühlet içinde, üniversitenin var ettiği entelektüel üstyapının maddi temelinin kendisi ve öbür zanaatkârlar olduğunu, üniversitenin onlarsız var olamayacağını fark eder: Jude’un tabiriyle, onların emeği olmadan “sıkı okurlar okuyamaz, yüksek düşünürler yaşayamazdı.” Elhasıl, Jude kültürün kökeninin emek olduğunu anlamıştı. Etimoloji de bu ilgiyi doğruluyor. Kültür sözünün kök manalarından biri toprağın işlenmesi, yani tarımdır. Yakın manalı bir söz olan “coulter” ise saban bıçağı manasına gelir. Kültür (culture) ve tarım (agriculture) ortasındaki akrabalık, birkaç yıl evvel ABD’deki bir devlet üniversitesinin sanat fakültesi dekanıyla birlikte eserleri topraktan fışkıran verimli çiftliklerin yanından geçerken aklıma gelmişti. Dekan, “bu fikirle birkaç kürsü elde edebilirsin” demişti.

Ne var ki, kültür genelde bu türlü tanımlanmaz. Ödipal devrindeki bir çocuk üzere, sıradan bulduğu anasını babasını inkar ederek zaten ortaya çıktığını, kendi kendini var ettiğini ve şekillendirdiğini hayal etme eğilimindedir. İdealist filozoflara nazaran niyet özerktir. Gerisinden dolanarak daha temelli bir şeye ulaşamazsınız, zira fikrin kendisinin de niyette yakalanması gerekir. Ruh ve şuur sonuna kadar masraf.

Bunun ironik bir yanı da var, çünkü sanatın kendi maddi bağlamından bağımsız durma tezi kadar sanatı bu maddi bağlama sıkı sıkıya bağlayan pek az şey var. Bunun nedeni, 18. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan, özerk ve kendi yazgısını belirleme yetisine sahip sanat yapıtı fikrinin gerçek hayatta süratle yer kazanan bir insan tipinin de modeli olmasıdır. Liberalizmin ve mülkiyetçi bireyciliğin derinleşen tesiri ve -berbat bir klişeye başvuracak olursak- orta sınıfların yükselişinin bir sonucu olarak, beşerler artık kendi kendilerinin yaratıcıları olarak görülüyorlar. (Bir tarih kitabından rastgele bir sayfa açarsanız ilgili devir hakkında şu üçünü kesinlikle görürsünüz: esasen bir geçiş çağıydı, süratli bir değişim devriydi ve orta sınıfların yükselişi devam ediyordu. İlah orta sınıfları dünyaya bunun için göndermiştir, güneş üzere doğsunlar fakat güneşin tersine hiç batmasınlar diye).

Toplum ekonomik manada üretim fazlası elde edebileceği noktaya gelmedikçe galeriler, müzeler ve yayınevlerini de içeren manada kültüre sahip olamazsınız. Lakin bu fazlalık üretildiği vakit rahipler, ozanlar, DJ’ler, hermenötikçiler, fagotçular, mecmua stajyerleri, sinema setlerinde çalışan ışıkçılar ve benzerlerinden oluşan bir kast oluşturmak maksadıyla kimi insanları, kabileyi hayatta tutma vazifesinden muaf kılabilirsiniz. Münasebetiyle kültürü zarurî gereksinimlerin ötesinde bir fazlalık olarak da tanımlayabiliriz. Yemek yememiz gerekir ancak Ivy’de yememiz koşul değildir. Soğuk iklimlerde giysilere gereksinimimiz olur lakin bunların Stella McCartney tarafından tasarlanmış olması gerekmez. Bu tanımla ilgili sorun, fazlalık üretme kapasitesinin insan denen hayvanın yapısında var olmasıdır. Düzgün ya da makus, daima olarak kendimizi aşıyoruz. Kültür tabiatımıza işlemiştir. Örneğin, Kral Lear daha çok bu çift anlamlılıkla ilgilidir.

Kültürü doğuran maddi üretim alanı çatışmalarla çalkalandığından, kültürün kimi ögeleri vakit zaman bu çatışmayı denetim altına almaya ya da yatıştırmaya çalışan toplumsal sistemi yasallaştırmak için kullanılmaya meyillidir. Buna ideoloji denir. Kültür her vakit ve bütünüyle ideolojiktir denemez. Lakin ne kadar soyut ya da yüksek fikirli olursa olsun, kültürün rastgele bir ögesi belirli durumlarda bu fonksiyonu yerine getirebilir. Öte yandan, kültür hükümran güçlere karşı güçlü direniş de sergileyebilir. Değişiktir ki bu direnişin ortaya çıkma mümkünlüğü sanat yapıtı piyasadaki bir diğer meta, sanatçı da küçük bir meta üreticisi haline geldiğinde daha yüksektir. Evvelden, klasik ya da çağdaş öncesi toplumlarda, kültür ekseriyetle siyasi ve dini egemenliğin bir aracı olarak iş görürdü. Bu da saray şairleri, vakanüvisler, soytarılar, toprak sahibi eşrafın hamiliğindeki ressamlar ve mimarlar, prenslerin maaşlı bestekarları ve gibisi diğer pozisyonlarda bulunan kültür personelleri açısından sabit bir işe tutunmak manasına gelirdi. Bu çeşit durumlarda kimin için yazdığınızı ya da fotoğraf yaptığınızı da az çok bilirdiniz, meğer bugün piyasadaki alıcılarınız anonimdir.

Artık dünyanın kültür emekçisine geçim borcu yok. Fakat ironik bir halde, sanatın piyasayla bütünleşmesi ona bir dereceye kadar özgürlük de sağlıyor. Kültür, esasen bir meta haline geldiği noktada özerkleşir. Klâsik niteliklerinden mahrum bırakıldığında, birtakım modernist sanatlarda olduğu üzere hikmeti kendinden menkul bir biçimde kendi üzerine kapanabilir. Ayrıyeten birinci sefer büyük ölçekte eleştirel bir fonksiyon görmekte de özgürdür. Metalaşmanın sefaleti tıpkı vakitte heyecan verici bir özgürleşme ânıdır. Marx’ın bize hatırlattığı üzere, tarih makûs tarafından ilerler. Sanatçı uçlara itildikçe vizyoner, kehanetçi, bohem ya da yıkıcı üzere statüler talep etmeye başlamıştır. Bu talep, kenardakiler hakikaten de bazen uzağı ortadakilerden daha güzel görebildiği için geçerlidir, lakin tıpkı vakitte merkeziyet kaybını da telafi etmeye çalışır. Romantizm ismi verilen akım bu türlü ortaya çıkmıştır.

Aşağı üst tıpkı devirde, kültür tam da kalın başlı değirmen sahipleri tarafından defedilme tehlikesiyle karşı karşıyayken, endüstriyel kapitalizm takdire şayan bir rahatlıkla ona yapacağı yeni bir iş veriyor. Artık sembolik cihan ile yarar dünyası ortasında giderek büyüyen bir uçurum var, bu uçurum insan vücuduna kadar uzanıyor. Bedensel emeğin işgünüyle belirlenen dünyasında çok da başvurulmayan kıymetler ve güçler kendi özerk alanına çekiliyor. Bu alan üç ana bölümden oluşuyor: sanat, cinsellik ve din. Tehlike altındaki bu kıymetlerden biri de 18. yüzyılın sonlarında icat edilen ve bugün hâlâ sanatkarlar tarafından çokça önemsenen, ancak Gazze’de soykırım yapmak için de fazlaca gereksinim duyulan yaratıcı hayal gücü.

Sembolik olan ile fonksiyonel olan ortasındaki aralık, kültürü toplumsal fonksiyonundan mahrum bırakmakla tehdit eder lakin bu birebir vakitte tenkit için muhtaçlığımız olan fiili aralıktır. İnsanın gücünün ve kapasitesinin eksiksiz ve özgür tabiri yoluyla kültür, endüstriyel-kapitalist insanlığın sakatlanıp zayıf düşürülmüş durumunu ifşa edecektir ki bu Schiller ve Ruskin’den Morris ve Marcuse’ye uzanan bir temadır. Sanat ya da kültür, neyi lisana getirdiğinden fazla garip, anlamsız ve ağır biçimde libidinal bir şey olduğu için toplumu topa tutabilir. Sanat, giderek araçsallaşan bir dünyada sırf kendisi için var olan az sayıdaki faaliyetten biridir, siyasi değişimin emeli da bu şekil bir varoluşu tüm beşerler için mümkün kılmaktır. Sanat neredeyse, insanlık da orada olacaktır.

Kişinin yeteneklerini keyif veren bir emelle ahenk içinde geliştirmesi estetiğin hususuysa, bu tıpkı vakitte Karl Marx’ın etiğini de içeren romantik hümanizmin etiğidir. Estetik sadece sanatla ilgili olmadığı vakit değerli hale gelir. Marx’ın kanısı, gayesi kendisi olan bir hayatı tüm toplumlar için mümkün kılacak maddi şartlarla ilgilidir, bu şartlardan biri de işgününün kısaltılmasıdır. Marksizm emekle değil boş vakitle ilgilidir. Gıcık olduğunuz insanları kızdırmak dışında, sosyalist olmak için tek âlâ neden çalışmayı sevmemenizdir. Bu açıdan Morris’ten çok Marx’a yakın olan Oscar Wilde’a nazaran, komünizm bütün gün türlü keyif hallerinde, kıpkırmızı bol giysiler içinde, birbirimize Homeros okuyup absinthe yudumlayarak uzanacağımız ve rastgele bir işgününün bu türlü olacağı bir toplumsal durumu tanımlıyordu.

Elbette her etik anlayışında olduğu üzere bu tasavvurda da birtakım meseleler var. Tüm yeteneklerimizi geliştirmek mümkün olacak mı? O vakit Tony Blair’i pataklamak için duyduğumuz saplantılı isteğe ne olacak? Yoksa kişi sadece benliğinin otantik özünden kaynaklanan dürtüleri mi fark etmeli? Pekala, bunu hangi kriterlere nazaran değerlendireceğiz? Ya benim kendimi gerçekleştirme biçimim sizinkiyle çatışırsa? Ya da neden kapasitelerimizin çok taraflı sözü, Alexei Navalny ya da Emma Raducanu üzere kendini tek bir davaya adamaktan daha kıymetli olsun? İnsanın maharetleri hakikaten yalnızca yabancılaşarak, saptırılarak ya da bastırılarak mı kötücül hale gelir? Pekala, ya bizi yabancılaştıran ve baskılayan, insan öznesinin büsbütün dışında değil de içinde yer alan güçlere de bir modül âşıksak?

Hegel ve Marx kendini gerçekleştirme süreçlerindeki bu çatışma halinden doğan meseleye dair şöyle bir tahlil önerirler: sırf diğerlerinin da tıpkı şeyi yapmasına imkan tanıyan yeteneklerin geliştirilmesi. Marx’ın bu karşılıklı kendini gerçekleştirmeye verdiği isim komünizmdir. Komünist Manifesto’da belirtildiği üzere, her bireyin özgür gelişimi herkesin özgür gelişiminin de şartıdır. Bir bireyin kendini gerçekleştirmesinin bir oburunun de kendini gerçekleştirmesinin tabanı ya da şartı olduğu, bunun karşıtının de geçerli olduğu duruma biz sevgi diyoruz. Marksizm politik sevgiyle ilgilidir. Elbette gerçek manasıyla sevgiden (agape, caritas) bahsediyorum, geç kapitalist toplumun büyülendiği cinsel, erotik, romantik biçimlerinden değil. Ancak son derece nahoş olabilen, vilayetle de hislerle ilgili olmayan, hislerden fazla toplumsal bir pratikten ve sizi mevte sürükleme tehlikesi olan bir sevgiden bahsediyorum.

Erken periyot sanayi kapitalizminin kültüre yüklediği bir misyon daha vardı. Siyaset sahnesine endüstriyel emekçi sınıfı üzere yeni bir aktör çıkmıştı ve tehditkar bir dikbaşlılık içindeydi. Matthew Arnold’un Kültür ve Anarşi kitabının başlığındaki anarşiyi bastırmak için başlığın öbür yarısına, yani rafine ve uygar manasıyla kültüre muhtaçlık vardı. Liberal bedeller kitlelere yayılmadıkça, kitleler liberal kültürü sabote edebilirdi. Din klâsik olarak sıradan insanlarda vazife, hürmet, fedakarlık ve manevi terbiye duygusu yaratmıştı. Lakin endüstriyel orta sınıflar seküler uğraşları sayesinde toplumsal varoluşu mitolojiden arındırdıkça pahalı bir ideolojik kaynak olan dini inanç da ironik bir biçimde zayıflamaya başlamıştı. Bu yüzden kültür, sanatkarların gündelik hayatın dünyevi içeriğini ebedi hakikate dönüştürmesi vasıtasıyla bu misyonu kiliselerden devralmak zorunda kaldı.

Romantik devirde, sanayi ihtilali esnasında diğer neler oluyordu? Fransız ihtilali. Çağdaş çağda kültürü ön plana çıkaran şeyin bu olduğunu sav etmekten daha berbatı de yapılabilir. Pekala lakin ihtilale cevap, siyasi çalkantılara panzehir olarak kültüre ne demeli? Siyaset kararlar, hesaplamalar, pratik rasyonalite içerir ve şimdiki vakitte gerçekleşir, meğer kültür farklı bir boyutta yaşar, gelenek ve görenekler çoğunlukla bizatihi, bilinçsizce, neredeyse buzul yavaşlığıyla gelişir, bu nedenle barikat kurma fikrine karşı gelebilir.

Bu aykırılığın Britanya’daki ismi, sömürgeci bir güç olduğu için egemenliğin halkın sevgisini kazanamadığı bir ülke olan İrlanda’dan gelen Edmund Burke’tür. Burke’e nazaran bu kökleşme devrimci Fransa’da da gerçekleşmiyordu, zira Jakobenler ve onların halefleri kanunlardan korkulması gerektiği kadar kanunların sevilmesi gerektiğini anlamamışlardı. Burke’e nazaran gereksiniminiz olan şey, erkek olmasına karşın kendisini kültürün alımlı bayan giysileriyle donatacak bir hukuktur. İktidar, bizi Ödipal isyana sürüklemeyecekse, baştan çıkarmalı ve ayartmalıdır. Eril olanın potansiyel olarak dehşet verici azameti dişil olanın hoşluğuyla yumuşatılmalıdır. Burke’ün Yüce ve Hoş Kavramlarımızın Kaynağı Hakkında Felsefi Bir Soruşturma kitabında yazdığı üzere, iktidarın bu türlü estetize edilmesi Fransız devrimcilerin feci biçimde başaramadığı şeydir. Elbette hukukun erilliğini estetize etmemek gerek. Fallusunun nahoş kabarıklığı vakit zaman incecik cübbesinin içinden görünmelidir ki gerektiğinde yurttaşları uygun biçimde korkutabilsin ve sindirebilsin. Lakin hukuk sırf yarattığı dehşet hissiyle iş göremez, bu yüzden karşı cins üzere giyinip davranmak zorundadır.

Burke, ömrünü siyasete adamış olsa da, kültürel alanın -gelenekler, alışkanlıklar, hisler, önyargılar ve benzerlerinin- siyasi alandan daha temel bir tabanda olduğuna inanıyordu, bu türlü düşünmekte de haklıydı. Kültürel olanı siyasi olana nazaran üstün tutmanın birtakım kuşkulu yolları olsa da, edebi mesleğine bir estetikçi olarak başlayan Burke ne siyaseti yüksek kültürün Olimposlu bakış açısıyla küçümsüyor ne de siyaseti kültürel sıkıntıların içinde eritiyordu. Bunun yerine, antropolojik manada kültürün, iktidarın tesirli olabilmesi için kendini yerleştirmesi gereken yer olduğunu kabul ediyordu. Şayet siyasi olan kültürel olanın içinde bir yuva bulamazsa, egemenliği de tutunamayacaktır. Bu niteliğini anlamak için Jakobenlerden nefret etmenize ya da Marie Antoinette’i idealize etmenize gerek yok.

Burke, Jakobenizmden nefret etmesine karşın devrimci Birleşik İrlanda hareketine sempati duymaya başladı. Bu, olağan ki bir Britanya Parlamentosu üyesi için sıradışı bir histi. Kendisi de bir milletvekili olan İrlandalı oyun muharriri Richard Brinsley Sheridan ise Birleşik İrlanda davasına kendini daha çok adamıştı. Aslında Sheridan hareketin kapalı yoldaşlarından biriydi. Bu gerçek herkesçe biliniyor olsaydı, onun Londra’da sergilenen oyunlarını izlemeye gelenlerin yüzündeki gülümsemenin yerinde yeller eserdi. Birleşik İrlanda Hareketi mensupları romantik milliyetçiler değil aydınlanmacı sömürgecilik karşıtlarıydı. Fakat 19. yüzyılın başında romantik milliyetçiliğin yükselişi kültürü bir kere daha siyasi ömrün merkezine taşıdı.

Milliyetçilik, despotları deviren ve imparatorlukları parçalayan çağdaş çağın en başarılı devrimci hareketiydi, hem estetik hem de antropolojik manasıyla kültür bu projede hayati ehemmiyet taşıdığını kanıtladı. Devrimci milliyetçilikle birlikte lisan, gelenek, görenek, din, folklor, tarih, etnisite ve benzerilerini kapsayan manada kültür, insanların uğruna ölecekleri ya da öldürecekleri bir şey haline geldi. Ancak pek çok insan Balzac ya da Bowie uğruna birilerini öldürmeye hazır değildir, lakin daha uzmanlaşmış manadaki bu kültür tipi de milliyetçi siyasette kilit bir rol oynar. Yeats ve MacDiarmid’den Sibelius ve Senghor’a kadar sanatkarlara bir sefer daha iş çıkmıştır, onlar kamusal figürler ve siyasi aktivistler haline gelirler. Aslında milliyetçilik siyasetin en şiirsel biçimi olarak tanımlanmıştır. İngilizler 1916’da kimi İrlandalı milliyetçi isyancıları kurşuna dizdiğinde bir İngiliz subayının şöyle dediği söylenir: “İrlanda’ya bir hizmette bulunduk: onu birtakım ikinci sınıf şairlerden kurtardık.”

Ulusun kendisi de özerk, birleşik, kendi kendisinin kurucusu ve kaynağı olan bir sanat yapıtına benzeri. Bu lisandan de anlaşılabileceği üzere, hem sanat hem de ulus çağdaş çağın Ulu Tanrı’yı ikame etmek için icat ettiği pek çok vekilden biridir. Estetik kültür aşkınlık arayışı, büyüklük duygusu, komünal ayinler ve sanatkarların kılavuzluğu yoluyla dini taklit eder. Dinin yerini alamıyorsa, bunun nedeni, diğer şeylerin yanı sıra sanatsal manadaki kültürün çok az insanı içermesi, ayırt edici bir ömür biçimi manasındaki kültürün ise çok fazla çatışma içermesidir. Tarihte hiçbir sembolik sistem, milyarlarca bireyin rutin davranışları ile mutlak ve yıkılmaz hakikatler ortasında bir bağ kuran dini inanca rakip olamamıştır. Tarihin şahit olduğu en kalıcı, en esaslı, en kozmik tanınan kültür biçimi din olmasına karşın onu Sydney’den San Diego’ya kadar kültürel çalışmalar derslerinin hiçbirinde bulamazsınız.

Liberal hümanist miras açısından kültür kıymetliydi zira öbür açılardan bölünmüş bölümler ortasında ortak bir yer oluşturabilecek kimi temel, kozmik pahaları temsil ediyordu. Lakin ortak insanlığımız epey soyut bir kavram olduğu için onu yaşanmış tecrübeye getirecek bir şeye, görebileceğiniz, dokunabileceğiniz ve elinizde tartabileceğiniz bir şeye muhtaçlık vardı: buna sanat yahut edebiyat deniyordu. Biri size neyle yaşadığınızı sorarsa, ona dini bir vaaz ya da siyasi bir broşür değil de Shakespeare’in bir yapıtını verirdiniz. Neredeyse tüm birlik davetlerinde olduğu üzere bu projenin de çıkarı gereğince açıktır: Marx için kültür, tıpkı burjuva devleti üzere, gerçek antagonizmaları ve eşitsizlikleri telafi eden soyut bir topluluğu ve eşitliği temsil eder. Özsel ve kozmik olanın varlığında, sınıf, cinsiyet, etnik köken ve gibisi yüzeysel ayrımları askıya almaya davet ediliriz. Yeniden de liberal hümanizm, kendine hizmet eden bir biçimde olsa da bir gerçeği yakalamıştır: insanların ortak noktaları nihayetinde farklılıklarından daha değerlidir. Ne var ki, politik açıdan sonuca ulaşması çok vakit alır.

Kültürün ortak bir yer olduğu görüşü, 1960’ların sonlarından itibaren bir dizi gelişmeyle sorgulanmaya başladı. Öğrenciler, onları bu uzlaşının modülü olma konusunda isteksiz kılan toplumsal geçmişlerden gelerek yükseköğretime dahil oluyorlardı. Kültür kavramı masumiyetini kaybetmeye başladı. Zati kültür 19. yüzyılda ırkçı ideolojiler ve emperyalist antropolojiyle ilişkisi nedeniyle zedelenmiş ve devrimci milliyetçilik bağlamındaki siyasi çekişmeler sonucunda kirlenmişti. 19. yüzyılın sonlarından itibaren kültürel üretimin genel olarak üretime giderek daha fazla entegre olması ve kitlesel fantezi üretiminin son derece kârlı hale gelmesiyle, kültür hayli çıkarlı bir sanayi haline geldi. Lakin bunun şimdi postmodernizm manasına gelmediğini söylemek gerek. Postmodernizm yalnızca kitle kültürünün gelişiyle değil, tasarım ve reklamcılıktan markalaşmaya, şov siyasetine, dövmelere, mor saçlara ve gülünç derecede büyük gözlüklere kadar toplumsal varoluşun estetize edilmesiyle kendini gösterdi. Bir vakitler maddi üretimin antitezi olan kültür ise artık üretimin içine gömülmüştü.

Artık bir asrı geride bırakmış olan modernizm, kültürün kendisini topluma yönelik has bir tenkit olarak sunduğu son periyottu, üstelik bu eleştiriyi esasen radikal sağ başlatmıştı. Sanat manasındaki kültür artık bunu yapmıyorsa, muhakkak bir hayat biçimini tanımlayan kültür de yapmıyor demektir. Bugün bu cins ömür stillerinin birden fazla, çağdaş uygarlığın çerçevesini sorgulamak için değil, ona dahil olmak için yola çıkıyor. Ne var ki bu dahil edilme (ya da kapsayıcılık), tıpkı çeşitlilik üzere kendi başına yeterli bir şey değildir. İnsanın aklına Samuel Goldwyn’in şu yakarışı geliyor: “Beni karıştırmayın!” Tüm bunlar çoklukla kültür siyasetleri olarak bilinir ve günümüzde kültür savaşları olarak isimlendirilen olaylara yol açmıştır. Schiller ve Arnold için “kültür savaşları” tabiri, örneğin “iş etiği” üzere bir oksimoron olurdu (Beckett’in oksimoronlara karşı güçlü bir zaafı olduğunu söylediği söylenir). Onların gözünde kültür, çekişmenin bir örneği değil, tahliliydi. Artık kültür, politik olanı aşmanın bir yolu değil içinde kimi temel politik taleplerin çerçevelendiği ve tartışıldığı lisandır. Manevi bir tahlil olmaktan çıkıp sorunun bir modülü haline gelmiştir. Biz de bu süreçte “kültür”den “kültürler”e geçiş yaptık.

Her iki kültür tipi de şu anda farklı tipten seviyelendirmelerin tehdidi altında. Estetik kültür üzerine düşünme hareketi, tüm ayrımları ortadan kaldıran ve tüm bedelleri eşitleyen meta formu eliyle giderek daha çok şekillendiriliyor. Birtakım postmodern etraflarda bu durum elitizm aykırılığı olarak kutsanıyor. Lakin Dryden ve Pope ortasında değilse bile Morrissey ve Liam Gallagher ortasında kıymet ayrımı yapmak hayatın rutin bir modülü. Bu bakımdan, kendilerini sıradan yaşama yakın görmekten hoşlanan elitizm aykırıları yanılıyorlar. Öte yandan, farklı ömür biçimleri manasıyla kültürler gelişmiş kapitalizm tarafından dümdüz ediliyor. Gezegendeki her kuaför salonu ve Kore restoranı, farklılık ve çeşitlilik hakkındaki gevezeliklere karşın birbirlerine benzemeye başladı. Kültür sanayisinin gücünün en heybetli olduğu bu çağda, kültürün her iki ana manası da krize sürükleniyor.

Günümüzde kültür, ekseriyetle “kültüralizm” olarak bilinen katıksız ideolojiden ayrıca bir şey değildir. Biyolojizm, ekonomizm, ahlakçılık, tarihselcilik ve benzerleriyle birlikte günümüzün en önemli entelektüel indirgemeciliklerinden biridir. Bu yaklaşıma nazaran kültür her şeyden evvel gelir. İnsanlığın tabiatı kültürdür. Bu doktrinin gerisinde (kültürün klâsik antitezlerinden biri olan) tabiatın inatçı, esnek olmayan, kaba bir halde sabit ve değişime dirençli olduğuna dair fikirden kaynaklanan bir rahatsızlık yatmaktadır. Tam da tabiatın kaprisli, öngörülemez ve tasa verici derecede süratli hareket ettiği noktada, kültüralizm onu durağan ve hareketsiz olarak görmekte ısrar eder.

Kültür bizim tabiatımız değil, tabiatımızın bir sonucudur. Sahip olduğumuz vücut çeşitleri nedeniyle hem mümkün hem de gereklidir. Gereklidir, zira fizikî bakım manasındaki kültürün, bebekler olarak hayatta kalabilmemiz için tabiatımızda süratle doldurması gereken bir boşluk var. Mümkündür, zira vücutlarımız salyangoz ve örümceklerinkinden farklı olarak lisanın ya da kavramsal fikrin gücünün yanı sıra dünya üzerinde çalışmak üzere şartlanma biçimimiz sayesinde kendilerini dışarıya hakikat genişletebilir. Vücutlarımıza eklediğimiz bu proteze uygarlık diyoruz. Tek sorun, Yunan trajedisinin de âlâ bildiği üzere, kendimizi fazla genişletebilmemiz, duyusal, içgüdüsel varlığımızla teması kaybetmemiz, kendimizi aşmamız ve kendimizi hiçe saymamızdır. Lakin bu öbür bir öykü.

*Bu yazı, Emre Yeksan tarafından Terry Eagleton’ın London Review of Books‘ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.