Yavaş yürüyenlere neden öfkeleniyoruz?

Sabah kalkmışız, mesaiye yetişmeye çalışıyoruz. Bütün dünya bir olmuş üzere herkes önümüze çıkıyor, aheste aheste yürüyor, çiftler dar yolda el ele tutuşmaktan vazgeçmiyor, yaş almışlar kaldırımları tek etmiyor, bebek otomobilli anne babalar sokağa çıkmadan edemiyor ki yolumuz açılsın. Bir öfke kaplıyor içimizi, bazen gözümüzün önünde şiddet dolu anlar canlanıyor. Süratli olmamız gerektiğini salık veren yazılmamış toplum kontratına uymayıp yavaş yürüyeni, atmak istiyorsunuz en derin gayya kuyusuna. Bu öfke nereden neşet ediyor? Hiçlikten mi? Yavaş yürüyenler makus beşerler mı? “Vakit nakittir” şiarıyla hareket ettiğimizden yolumuza çıkan herkes bize akçe mi kaybettiriyor? Yoksa hızlanan kent hayatı içinde geç kalınan her yer için ödemek zorunda bırakılacağımız bedel mi bizi korkutuyor? Kent ömrünün suratına haiz olmaya çalışan onca kişi, yaratılmış bir yetersizlik hissi içinde etrafında suratını kesen her şeye öfke duyuyor.

Chelsea Wald’ın “kaldırım öfkesi”[i] diye nitelediği bu durum, aşikâr ki kapitalizmin tüm coğrafyalarında “öfkeli insanlar” biçiminde tecessüm etmiş durumda. Wald’ın sabır etrafından okuduğu ve ruhsal yaklaşımlarla açıklamaya çalıştığı “hızlanan dünyada vakit algımızın bozulmuş” olmasından[ii] kaynaklanan sabırsızlık ve öfke hali sadece birer semptom. Elbette psikoloji, açıklamanın sistemlerinden biri olabilir, pekala bu kâfi olacak mıdır?

Hızlanan dünyada vakit algısının bozulması demiştim. Son 30-40 yılda apayrı bir faza geçilmiş olsa da, kentler sürat sıkıntısıyla yeni tanışmıyor elbette. Beton ve çeliğin durdurulamaz beraberliğinin inşa ettiği birinci kentlerden Paris için “19. yüzyıl başlarında Paris kentinin süratli ve karmaşık görünen büyümesi kent ömrünün manasını çözmeyi, okumayı ve onu temsil etmeyi zorlaştırıyordu”[iii], der David Harvey. Weber de Şehir kitabında[iv] kenti tüm bileşenleriyle hayatın süratli yaşanıldığı yer olarak tanımlar. Georg Simmel[v] ise kapitalizmin hızlandırdığı kentte insanların kendisine ve etrafına yabancılaşmasını husus edinir.[vi] Simmel ve Weber’in kent yaklaşımlarında kentin direkt bir tahlil objesi değil de toplumsal değişimin bir kesimi olarak ele alındığını eklemek gerekir. Kent ömrünü merkeze alan bu düşünürlerin yaklaşımlarını neredeyse eşzamanlı geliştirmelerinin bir sebebi vardır, üretimini maksimize etmeye çalışan kapitalist birikim biçimi. Ne yapar kapitalistler? Yer ölçeklerini genişletir, sermaye birikiminin zamansal ritmini artırır. Bu da sırf üretim alanına değil hem toplumsal yine üretim alanına hem de gündelik hayatın ritmine sirayet eder.

Kentin ritminin artık 9/8’liğe taş çıkarır hale gelmesiyle kent sakini[vii] için şimdi’nin tek manası birazdan’a geçmektir. Birazdan başlayacak işe yetişmek, birazdan gelecek otobüsü yakalamak, birazdan gireceği toplantıya yetişmek… Bazen “şimdi” zamansal olarak genişliyor fakat yüklenen mana birebir kalıyor. Bilhassa etrafımdaki lise ya da üniversite öğrencilerinin genişlemiş şimdiyi, yani lise ve üniversite yıllarını gelecekte güçlü olmak, yurtdışına gitmek için aşılması gereken bir vakit dilimi olarak tanımladıklarını duyuyorum. François Hartog’a nazaran 1789’da başlayıp Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla sonlanan “tarihsellik” rejimi, “şimdicilik” rejimini ortaya çıkarmıştır.[viii] Enzo Traverso da “…şimdicilik, hükmedilemeyen bir geçmişle yadsınan bir geleceğin ‘bir türlü geçmeyen bir geçmişle’ ne icat edilebilen ne de öngörülebilen geleceğin ortasında asılı kalan bir vakte dönüşüyor,” der.[ix] Asılı kalan şimdiyi araçsallaştırmaktansa, manalı bir yürüyüşü oluşturan bir evvelki, şimdiki ve sonraki adımın diyalektik alakasına odaklanmak gerek. Bu, ânı pohpohlamak için söylenmiş bir şey değil. “Anda kalalım” safsatasına su taşımak hiç değil. Tam bilakis kristalize edilmiş vakte bütünsel bakmak için bir davet.

Hızlanan ömürle birlikte kent belleğimizi de kaybediyoruz. Hafızayı oluşturacak tek bir şeye maruz kalmaya vaktimiz yok, hasebiyle kentte bulunan hiçbir şeyi “bakışın olanağı”[x] kadar izleyemiyoruz. Yani kimse başını kaldırıp bir binanın mimari detaylarına bakamıyor zira bunun en süratli sonucu yere kapaklanmak olacak, sonrası da bir an evvel varmamız gereken yere geç kalmak. Yeniden tıpkı süratten dolayı izleyebildiğimiz ve göz hizasında olan tüm kafelerin, dükkanların, restoranların daima değişmesiyle kente dair görsel bir hafıza oluşturmak, bir dakika bile kaybetmemek için sokaklarda dolaşarak değil de telefon uygulamaları üzerinden bir pozisyona erişmeye çalıştığımızdan kente dair mekansal bir algı inşa etmek imkansız hale geliyor. Bir de var olan binlerce uyarana karşı hissettiğimiz “kent bıkkınlığı” var. Akıl sıhhatimizi korumak için ortaya çıkmak zorunda kalan bu histen ötürü etrafımızdaki her şeyi buzlu bir camın akabinde, kulağımızda favori melodimizle izliyoruz. Hal bu türlü olunca, kent artık sadece inişleri çıkışları olan bir coğrafik alan olarak kalıyor zihnimizde.

Hayatı yavaşlatmanın yolları yok mu? Karşılığı “hayır” olsa, sorulmayacak bir soru. Walter Benjamin’e nazaran çağdaşlığın çelişkisini aşmanın yolları tıpkı vakitte onun taşıdığı potansiyeller içinden çıkar. Onun flanör kavramını da bu bağlamda kıymetlendirebiliriz. Kent hakkının –bence- uğraklarından biri “yavaşlama” hakkı. Yani kent hakkıyla birlikte vakti temellük etmemiz gerek. Yokuşlarında ter döktüğümüz, sıralarında dirsek çürüttüğümüz, konutlarında taş taş üstüne koyduğumuz kentin kaldırımlarında iki dakika soluklanmak nasıl hakkımız olmasın? Flanör de kentin yarattığı daralmışlık hissinden çıkışı yeniden kentin yarattığı potansiyellerde arayarak pasajlarda sakince dolaşır. Hatta Benjamin’in pasajlarda bir kaplumbağayla “dolandığı” ve onun ritmine ayak uydurarak yürüyüşünün ritmini yavaşlattığı söylenir. Bunun yanında hayatı yavaşlatmanın kapitalist gayretleri da var alışılmış. “Cittaslow” diye bilinen “yavaş şehir” akımını duymuşsunuzdur, hani bir salyangozla simgelenen Seferihisar’ın sahip olduğu unvan. “Yavaş kent” unvanına eriştikten bir yıl sonra turist akınına uğrar genelde bu kentler. Kapitalizmin tüm mutat araçları üzere git, sistemin dışında kalabilen ne varsa bul, bu düzendışılığını pazarla ve düzeniçi hale getir.

Akşam oldu, meskene dönüş vakti. Ayaklarımız dolanıyor, başımız karışıyor, öfkeleniyoruz; yani ritme ayak uydurmak için yeniden bocalıyoruz. Benjamin’in yaptığı söylendiği üzere elimize kaplumbağa mı alır gezeriz bilmiyorum fakat gündelik hayatın dinamiği, hayatı yavaşlatmaya dair pek çok hareket repertuarı geliştirmeye namzet. Tahminen en âlâ başlangıç, sokakta yavaş yürüdüğü için öfke duyduklarımızın –aslında birden fazla vakit öfke duyulan kişi de bizizdir- yavaşlama hakkı olduğunu hatırlamak olacaktır.[xi]

[i] Yazının özgünü için bkz: “Why your brain hates slowpokes”. Yazının Tarkan Tufan tarafından çevirisi için bkz. “Modern toplumun suratı vakit algımızı nasıl bozuyor?”
[ii] Bu ortada vakit algımızdaki kaymadan kaynaklı, aslında geç kalacağımızı düşündüğümüz yere o kadar da geç kalmadığımızı görüyoruz. Yani tüm o öfke ve gerilim duygusu içinde vakit uzayıp giderken aslında çoğunlukla vaktinde bir yerlere erişmeyi başarıyoruz (İstanbullular, siz yeniden de meskenden erken çıkın).
[iii] David Harvey. Paris, Modernitenin Başkenti. Çev. Berna Kılınçer, Sel Yayınları, 2012.
[iv] Max Weber. Kent, Çağdaş Kentin Oluşumu, Çev. Musa Ceylan, Yarın Yayınları, 2015.
[v] Biz yeniden de kente “karamsar” bir yerden bakıp yalnız beşerler topluluğunun mekânsal izdüşümü olarak düşünen Simmel’e eleştirel bakmamız gerektiğini akılda tutalım.
[vi] Georg Simmel. “Metropolis and Mental Life”. The Sociology of Georg Simmel. Free Press, 1950.
[vii] Ömrün her alanında gerekirse en bozguncu aksiyon pratikleriyle kent hakkını temellük etmek isterken bizi “sakin” olmaya davet eden bu tarifi da reddettiğimi belirteyim.
[viii] François Hartog’dan aktaran Begüm Özden Fırat’ın Beyoğlu Kültür Yolu Projesi’ni “şimdicilik” rejimiyle incelediği yazı için bkz. “Şimdilicikten Şimdi’nin Siyasetine Doğru”
[ix] Enzo Traverso. Solun Melankolisi: Marksizm, Tarih ve Bellek. Çev. Elif Ersavcı. İrtibat Yayınları, 2018.
[x] Nilgün Marmara. Metinler, Everest Yayınları, 2020.
[xi] Mevzuya ait detaylı okuma yapmak isteyenler gündelik hayat, kentin ritmi ve yer üzerine yaptığı çalışmalarıyla bilinen Henri Lefebvre’nin bilhassa üç cilt halinde kaleme aldığı Gündelik Hayatın Eleştrisi ile Ritimanaliz kitaplarına bakabilir.