Büyük bir vahşeti dünyanın gözü önünde sergilemekten çekinmeyen İsrail’in Gazze’de uyguladığı ağırlaştırılmış soykırım pratiği neredeyse iki yıldır kesintisiz biçimde sürüyor. Bu esnada Filistin’in varoluş şartları açısından kritik kıymetteki direniş ekseni kırıldı, Suriye’de eski rejim düşürülüp işbirlikçi HTŞ başa getirildi, Lübnan Hizbullahı zayıflatıldı ve İran’a karşı bir savaş tehdidi havada asılı duruyor. İsrail artık Gazze’yi fiilen ilhaka hazırlanıyor. Bütün bunlar dünyanın gözü önünde, detaylı biçimde kayıt altına alınarak, göstere göstere yapılıyor.
Bu soykırım 7 Ekim 2023’te başlamadı. İsrail neredeyse 80 yıla yakın müddettir kendi varlığını müthiş bir askeri güçle Filistin topraklarına dayatıyor. Adım adım büyüyerek yayıldığı coğrafyada ABD öncülüğündeki emperyal güç merkezinin sömürge karakolu misyonunu görmeye devam ediyor. Avrupalı hâkim beyazlar yüzyıllara yayılan büyük soykırım dalgalarıyla topraklarından atmaya çalıştıkları Musevileri bu türlü bir tahlile ikna ettiler sonunda: “Hem bizden uzak olun hem de bizim ismimize, bizim çıkarlarımız için Doğu Akdeniz topraklarında polislik edin. Filistinliler üzerindeki soykırım seviyesindeki akınlarınıza da, binlerce çocuk öldürmenize de ses etmeyeceğiz.”
Geçen iki yılda hükümran Batı devletleri bu aleni soykırıma ya ses etmediler ya da bir halde salağa yatmayı başardılar lakin tabanda bir şeylerin rengi değişti. Filistinlilerin, bilhassa de soykırıma karşı sadece hayatta kalma azmiyle direnen Gazzelilerin gücü ve inadı insanlara dokunmayı başardı. Bunda Filistin çabasının onyıllardır devam eden kendini anlatma eforunun da tesirli olduğunu söylemek gerek, haklılığın ve sonlu da olsa siyasi gücün meyvesini verdiğine şahit olduk. Batı’nın büyük kentlerinde sayısı yüz binleri bulan kitlesel yürüyüşler yapıldı, üniversitelerin yerleşkelerinde okuldan atılmayı, ceza almayı göze alan öğrencilerin kurduğu işgal alanlarında Filistin gayretinin sloganları yankılandı, spor müsabakalarında devasa takviye pankartlarının açılması sıradanlaştı, başta Filistin’in isminin anılmasını, bayrağının renklerini bile yasaklayan şenlikler soykırım karşısında durum almaya zorlandı, ödül konuşmalarında Filistin’i anmamak “kötü görünmeye” başladı, “Gazze Bienali” ismi altında şimdiki sanat aktiflikleri düzenlendi, son olarak da Wembley Stadyumu’nda onlarca yıldız sanatkarın bir ortaya geldiği ve binlerce izleyicinin katıldığı “Filistin için Birlikte” isimli büyük sahne gösterisinde, paranın İsrail kuşatmasını nasıl aşacağı ve tesirli biçimde kullanılacağı meçhul de olsa Gazze için 1,5 milyon pound yardım toplandı.[i] İki yıl evvel bunların olacağını Filistinliler dahil kimse hayal edemezdi. Pekala, bu kadar açık bir toplumsal dayanak soykırımı durdurmayı geçtim, neden tek bir canın kurtulmasını bile sağlamaktan bu kadar aciz?
“Kültürel hegemonya” kavramı solun, bilhassa de Türkiye solunun pek sevdiği tartışma mevzularından biri. Hem genelde yanlış kullanıldığı için hem de Türkiye’deki sistem içi siyasi kutuplaşma kendisini çok net bir kültürel yarılma üzerinden tabir ettiği için bu kavram sıklıkla gündeme geliyor.[ii] Gramsci bu kavramı icat etme gereksinimi duyduğunda devrimci personel hareketinin maddi ve kitlesel gücünün yüksek olduğu ancak bunu kültürel alana yansıtamadığı bir devirden geçiliyordu. Temelde egemenlerin mevcut tertibi sürdürme eğilimine karşı onu yıkıp yeni, eşitlik içinde özgürleşmiş bir dünya kurmak isteyenlerin kitleler üzerindeki ideolojik tesir gücünü tariflemek için kullanılan bu kavram Filistin örneğinde daraltılmış bir manada ele alınabilir.
Adım adım ilerleyen sinsi bir işgal pratiğine karşı 80 yıla yayılan bir direnişin bugün dünyada çok sayıda insan, hatta tahminen de global nüfusun niteliksel çoğunluğu tarafından haklı görüldüğü, bu haklılığın kuşku götürmediği bir eşik aşılmış görünüyor. Kamusal alanda açıktan İsrail’i savunmanın artık neredeyse bir cins “canilik” ya da en âlâ ihtimalle “cahillik” olarak görüldüğü hegemonik bir haklı görülme durumundan bahsedebiliriz. Batılı devletlerin sözcüleri bile göbeklerine bağlı olan İsrail’i fiilen savunmak zorunda olmalarına karşın bunu daha makul, düşük tonlarda söz etmenin yolunu arar hale geldiler. Natürel ki İsrail’in (ve hamisi Batı emperyal merkezinin) fiili hegemonyası devam ediyor, global kapitalizm bu süreçten kendisine yeni araçlar devşiriyor. Buna karşın, kültürel alanda tam manasıyla hegemonik hale gelmediyse bile, Filistin gayretinin iki yıl öncesinden çok daha büyük bir tesir alanına ve moral takviyeye sahip olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Gelgelelim epey dayanak maddi alanda bir tesir yaratabilmiş, İsrail’i rastgele bir formda zora sokabilmiş değil. Burada tuhaf, hatta tertibin kendisini saklamakta başarılı da olduğu sinsi bir gölge var. Kültürel hegemonyanın (ya da isterseniz sözel dayanağın, dayanışma şovlarının, temsili uğraşın de diyebiliriz), soykırıma karşı diş ve tırnakla süregiden bir direnişin maddi alanına tesir etmesi çok güç. Maddi alakalar kültürü yaratır, kültürel formlar maddi alakaları yaratmaz yalnızca yine üretir. Birebir formda fikirlerin hareket üretme kapasitesi, aksiyonların fikirleri dönüştürme kapasitesinin yanında kayda alınacak büyüklükte bile değildir. Lakin global manada yeni bir siyaset arayışında olan kitleler birincisinin daha geçerli olduğuna ikna edilmiş üzere duruyor. Tahminen de temel kültürel hegemonya tam olarak bu yanılgıda, siyasetin kültür ve ahlakla yer değiştirdiği yaklaşımda inşa ediliyor.
Büyük yürüyüşlerin, medyada çokça yer tutan vicdanlı ödül konuşmalarının, binlerce insanı stadyumlarda yan yana getiren dayanışma şovlarının gelip de dayandığı hudut bir yandan İsrail’le ticareti sürdüren, elindeki ekonomik ve diplomatik gücü aktif biçimde kullanmaya yanaşmayan Türkiye İslamcılarının sembolik Filistin taraftarlığının bir adım ötesine gidemiyor. Çabayı bir pozisyon bildirmeye, bir siyasal kimliğin söz edilmesine indirgemiş olan muhalefet biçiminin, örneğin Aragon’un şiirindeki sözle “tek yaptıkları silahlarına davranmak olan” Manuşyan ve arkadaşlarının nazizme karşı onurlu direnişi üzere tarihi olguları da lakin sembolik pahada ele alabilmesi, hatta tabir yerindeyse memleştirmesi, içine kıstırıldığımız kapanın bir göstergesi.
Bunca etkisiz siyasi “gösterinin” ortasında bir yerlerde fiili direkt aksiyon uğraşları da bir kutupyıldızı üzere gidilecek yolu işaret ediyor. Birleşik Krallık mahkemelerince terörist ilan edilen ve militanı, savunucusu ya da sempatizanı olan herkesin tutuklanma tehdidiyle karşı karşıya olduğu Palestine Action’ın İsrail’e silah ve mühimmat tedarik eden fabrikalara dönük direkt sabotaj hareketleri sola hâkim olan sembolik jestleri aşan, küçük de olsa, karşılaştığı baskının da kanıtladığı biçimde tesirli ve tehditkar bir birinci adım olarak görülebilir. Tekrar birebir formda Gazze’ye denizden ulaşmaya çalışan teknelerin İsrail’in korkutucu ataklarına karşın sergilediği direkt aksiyon pratiği siyasetin, bir haklılığın ahlaki sözünün ötesinde vücut vücuda bir uğraş pratiği olduğunu hatırlattığı için çok bedelli. Ama yeniden de bu küçük lakin güçlü örnekler son iki yılda Filistin lehine inşa edilen “kültürel hegemonyayı” tesirli bir güç ögesine dönüşme yoluna sevk etmeye yetmiyor.
Burada iki kritik sıkıntı var üzere duruyor. Batı ülkelerinde ortaya çıkan Filistin yürüyüşleri, telaffuzları, şovları, stantları aslında direkt ve yalnızca Filistin’le ilgili değil. İçinde yaşadığımız sistem birçok açıdan katlanılmaz hale geliyor. Yavaş yavaş boğazımıza çöken bir gerçeklikle karşı karşıyayız. Filistin uğraşı bütün bu karamsar ruh hali içinde hepimizin kurtuluşu için nizamın surlarında açılmış bir gedik üzere duruyor. Bu yüzden Filistin için sokağa çıkanlar, yerleşkeleri işgal edenler aslında kendilerinden çalınan geleceği de tekrar ellerine almak dileğiyle oradalar. Mevcut nizamın hiçbir dirençle müsabakadan bu türlü sürmesine artık katlanamayan, kendisine dayatılan rezil bir geleceğe, mutlak köleliğe içten içe isyan eden herkesin bir ortaya gelmesiyle ortaya çıkan Tarihî Parti’nin[iii] tabirini bulduğu alanlardan biri de Filistin direnişi. Biraz da bu sebepten, şimdi tesirli bir devrimci müdahalenin yokluğunda bu itirazlar sözel ve kültürel bir ifadeyi zaten aşamıyor.
İkinci sıkıntı ise ahlaki bir konumlanışa, sözel beyana indirgenen siyasetin bir tıp toplumsal paha üreten pozisyona da gelmiş olması. Her ne kadar güzelimize gitse de bugün artık stadyum sahnelerinde, ışıklar altında ve olumlayıcı hayran çığlıkları eşliğinde yapılan açıklamalardan, Gazze’ye dayanışma ismine yapılan şenliklerden, albümlerden, stantlardan, sanat işlerinden belirli bir rahatsızlık duymanın artık politik açıdan kaçınılmaz olduğu kanaatindeyim. Bir soykırım bütün kahrediciliğiyle sürerken bir Gazzelinin sadece hayatta kalmak ismine verdiği uğraş iktidara karşı bir direniş pratiği olarak görülebilir ancak bizim pozisyonumuz için bu telaffuz geçerli değil. Bir konserin ortasında, Filistin bayrağı açılıp slogan atıldığında yerimizde zıplamaya devam edip sonra da müziğe eşlik edebiliyorsak hayat bizim için olduğu üzere devam edebiliyor demektir. Bunu söylerken ahlaki bir yargıdan, bu durumdan utanmamız gerektiğinden bahsetmiyorum. Problem siyaseti güç üzerinden tartışabilmekte. Buna emsal örneklerde kültürel hegemonyanın nasıl sinsice bilakis döndürüldüğünü, hükümranlar açısından tehlikesiz bir siyaset biçiminin nasıl kullanışlı kılındığını da konuşabilmemiz gerekiyor.
Bir yanda Sumud filosu Gazze’ye hakikat yol almaya çalışıyor, İngiltere’de Palestine Action üye ve taraftarları gözaltına alınıyor, tutuklanıyor, liman personelleri şimdilik beyhude de olsa İsrail’e silah taşıyan gemileri engellemeye uğraşıyor, dünyanın her yerinde kitlelerin Filistin uğraşında cisimleşen öbür bir dünya isteği görünür olmaya devam ediyor. Öbür yanda İsrail, ardında Batı devletlerinin gücü ve sınırsız takviyesiyle tanklarını, dozerlerini, vinçlerini ve inşaat firmalarını Gazze hududuna yığmış, ilhak için yeşil ışık yakılmasını bekliyor. Hem bu soykırım ve işgali durdurmak hem de öbür bir dünyanın kapılarını aralamak isteyen bizler için ise soru kolay ve açık: kültürel hegemonya masalıyla kendimizi (ve Filistinlileri) avutmayı bırakıp elimizi taşın altına koyabilecek, dünyanın her yerinde egemenlerin sıkıntı gücüne karşı ayağa kalkan kitlelerin gereksinimi olan devrimci kopuşu yaratabilecek miyiz?
*Bu yazının birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.
[i] Batı ülkelerinde Filistin’e dair hareketlerin bir bilançosu ve politik değerlendirmesi için Abdulkadir Pazar’ın “Batı solunun Filistin sınavı” başlıklı yazısına bakabilirsiniz.
[ii] Bu temel tarif tartışmaları için Enes Köse’nin “Bir kavramın şanssız seyahati: Kültürel hegemonya kimin elinde?” başlıklı epey fonksiyonlu yazısına bakabilirsiniz.
[iii] Tarihsel Parti kavramının daha geniş bir tarifi için Phil Neel’in “Parti teorisi” (ilk ve ikinci kısım) yazılarına bakabilirsiniz.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
