İnsan hayatındaki en değerli kırılmalar birden fazla vakit tesadüflerle gelir: Bir müsabaka, bir yere tam o anda varış ya da düpedüz bir kaza. Bir yere girip girmemek bile sonraki her şeyi değiştirebilir. Binlerce küçük detay, hayatımızın tarafını değiştirebilir. İranlı direktör Cafer Penahi’nin Cannes’dan Altın Palmiye’yle dönen, Türkiye prömiyerini Ayvalık Memleketler arası Sinema Festivali’nde yapan yeni filmi Görünmez Kaza‘da (It Was Just an Accident, 2025) o kaza, olay örgüsünü kurmaz, harekete geçirir. Sonuçları ise uzun erimli ve son derece ciddidir.
Abbas Kiyarüstemi’nin öğrencisi ve bir periyot onun yardımcısı olan Cafer Penahi, ustasından gerçekliğin aldatıcı görünümlerini ısrarla sorgulayan o hassas sahnelemeyi devralmış bir direktör. Yeraltında üretmek, anlatıyı arındırmaya ve kendini söz etmek için mümkün olan en hafif düzeneği bulmaya zorluyor. Bu da bakışta katı bir saflık yaratıyor. Cafer Penahi’nin sinemasında karakterler birçok kere bir otomobilin içinde hareket eder: dünyayla tıpkı anda hem iç içedirler hem de onun dışındadırlar, böylelikle kaçınılmaz teşhirden korunurlar. Bu “seyyar sinema” durmadan elden kaçan perspektifleri yırtıp açmaya çalışır.
Görünmez Kaza da doğal olarak bir aracın içinde başlar. Önde bir çift, artta huzursuz bir çocuk, dışarıda gece… Derken bir sarsıntı. Tekerleklerin altından bir şey geçer. Adam iner, stop lambalarının kırmızısı yüzüne ürpertici, hayaletimsi bir söz verir. Kamera ondan ayrılmaz. Daha ikinci planda bir dünya kurulur: Tansiyonlu, kayıtsızlığın kırıldığı bir dünya. Kadraj dışı ise neredeyse her şeyi saklar. Az sonra dramatik transfer sesin omuzlarına binecektir.
Mütevazı bir personel, yıllar evvel kendisine azap eden celladının o kendine has yürüyüş seslerini yine duyduğunu sanır. Kuşkuya yer kalmamış üzeredir, tekrar de emin olmak için eski acı ortaklarını bir ortaya getirmek gerekir. Adamın gözleri bağlıdır. Sesler ve kokular, bir de fizikî bir detay —celladın bir bacağı protezdir, öbüründe bariz bir yara izi vardır— berbatlığın yüzünü tekrar kurmalarına yardımcı olur. Cafer Penahi’nin sineması böylelikle bütün duyuları devreye sokar.
Artık bir minibüsün içinde adeta bir toplum tekrar kurulur. Beklenen celladın vücudu, akıbeti kararlaştırılana dek bir kutunun içine konmuştur. Bahtı, bir fotoğrafçı, bir gelin ve mizaçları zıt iki adamın elindedir. Burada, tuhaf biçimde yolları kesişen bu karakterlerin ayrımları tek tek barizleşir. “Biz birebir değiliz,” diyerek işkenceciye onun yaptığını yapmamayı savunanlar vardır. Ahlaki çekincesi olmayan ve adamı ortadan kaldırmak isteyenler de… Başkahramanın kendisi ise birinci anda kabaran intikam dileğinden yavaş yavaş kuşkuya kayan bir çizgide ilerler. Diyelim ki yakaladıkları kişi sahiden sandıkları insan, yeniden de bu türlü bir intikam yasal mudur?
Farklı devirlerde ve farklı biçimlerde mahpus yatmış biri olarak Cafer Penahi, şiddetli, karmaşık, acı verici durumların birden fazla vakit intikam duygusu doğurduğunu birinci elden bilir. Kuşkusuz bu, sokakta kendilerine makûs muamelede bulunan ya da azap edenleri görmesi mümkün olan pek çok siyasi tutuklunun da tanıdığı bir histir. Ne var ki sinemanın serdiği ahlaki ikilem birkaç taraftan ilerler: Kimliği doğrulamak bunlardan yalnızca biridir, onunla ne yapılacağına karar vermek de farklı bir sıkıntı. Akabinde polisiye sorular belirir: Olaydan geriye ispat bırakmamak için adamı öldürme fikri, beklenen bir soruşturma ya da misilleme korkusu… Bir de kelamda işkencecinin bir ailesi olduğunun ortaya çıkması, tansiyonu ve muğlaklığı uygunca artırır.
Giderek sertleşen tonu içinde Görünmez Kaza, şaşırtan ölçüde komik ve hafif anlar da barındırır, çünkü birçok konuşma ve tartışma o istikamette akıp masraf. Ancak sinema adım adım kararıp tansiyonu ağırlaştırır ve sonunda, karakterlerin sarsılmaz sandıkları mantığı bile sorgulayan, düpedüz ürkütücü bir dizi sahneye ulaşır. Başına gelebileceklerden artık pek de korkmayan —ya da telaş eşiğini çoktan aşmış— Penahi, sinemacılık mesleğinin tahminen de en direkt rejim eleştirisini ortaya koyar. Tekrar de olay örgüsünün büyük kısmı, daha çok, bu zulmü yaşamış ve/veya yaşamayı sürdürenlerin içsel muhasebesi üzere işler.
Söz —filmin asıl kası— ve kadrajın mutlak kudreti, hem iktidarın şiddetini hem de bu şiddetin kurbanlarını yanlışsız karşılık aramaya nasıl zorladığını tıpkı anda sorgular. Bu bakımdan, tabir ile tansiyonun şahikası olan son plan bizi neredeyse dilsiz bırakır. Kötülük oradadır: çabucak gerimizde, onun gerisinde; artık içimizde. Üstelik çok güçlü.
Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
