Kültürel “kurtarılmış bölge”: Sinematek

Onat Kutlar öncülüğünde 1965’te kurulan ve 12 Eylül darbesinde kapanan Sinematek yine kuruluyor. Kadıköy Belediyesi tarafından Yoğurtçu Parkı’nın yanıbaşına inşa edilen binanın yıl sonunda hizmete girmesi planlanıyor. Fırat Yücel, geçmişteki Sinematek Derneği’nin birinci kayıtlı üyesi olarak projeye büyük katkı veren Jak Şalom’la Mayıs 1968 ikliminde yaşanan ve derin kültürel izler bırakan bu öncü tecrübesi bütün boyutlarıyla konuştu. 1+1 Forum’dan naklediyoruz.

---

Bir fotoğrafla başlayalım. Genişçe bir masanın etrafındasınız, Hüseyin Baş en solda oturuyor, Onat Kutlar ayağını sandalyenin üzerine koymuş, dizine dayadığı elinde bir sigara, konuşma sırasını hararetle bekliyor üzere. Siz de onun yanındasınız. Bu fotoğraf ne vakit, nerede çekildi ve nasıl elinize geçti?

1967’ye ilişkin bir fotoğraf. Sinematek’te çekilmiş. O zamanki ofis Mis Sokak’taydı. Aşağıda Mis Hamamı, üstte Sinematek’in ofisleri vardı. Sinemanın kendisi ise Kervan Sineması idi. Şişli Camii’nin ardında Bomonti’ye, Okmeydanı’na hakikat bir yerdi. Uzaklığına karşın herkes gidiyordu oraya. İstanbul’da sefer daha kolaydı. Daha az insan ve daha az otomobil vardı. Bugün düşünülse, yönetici takım “kimse gelmez oraya” der. Sıraselviler’deki sinema ‘70’in kasımında açıldı. Bu fotoğrafta karşımızda kimler var, hatırlamıyorum, lakin herkesin elinde kalem kâğıt, notlar tutuluyor. Şakir (Eczacıbaşı) Bey orada değildi. O çok az gelirdi. Gündüz görmek mümkün değildi. Ve gördüğümüz üzere önümüzde Uludağ maden suyu şişeleri var. Neyin toplantısı olduğunu hatırlamıyorum. Bu fotoğrafı bana Hüseyin ölmeden üç-dört ay evvel verdi. Bana bir fotoğraf vereceğini söylemişti, “tabii, mutlu olurum” falan demiştim. Fotoğrafın ne olduğunu bilmediğimden üstünde durmamıştım. Ölmeden evvel meskenine ziyarete gittim, Teşvikiye’de idi. O ziyaretimde verdi bana fotoğrafı. Zarf içinde hazırlamış, büyütmüş, “sende kalsın” dedi. Alışılmış ağır hastaydı. “Onat esasen gitti, ben de gidiyorum” der üzereydi, “bizim en gencimiz sensin” diyordu bana. Güya bana o denli geldi. Atletizm yarışlarında bayrağı vermek üzereydi. Bu fotoğraf o fotoğraf. Maalesef Sinematek’le ilgili olarak o periyottan elimizde çok az evrak var. O vakit fotoğraf makinesi çok azdı. Kıymetliydi. Pelikülü yıkatmak da bütçe gerektiriyordu. Profesyoneller, Orta Güler’ler falan daima fotoğraf çekiyordu, fakat hatıra resmi diye bir şey yoktu. Basın vakit zaman geliyordu, fotoğrafçılar gelip fotoğraf çekiyorlardı. Önemli bir araştırma yapmak lazım. Bu da yeni Sinematek’in vazifesi olsun. Arşivleri arayıp gazete idarelerine giderek orada ilgili yılların koleksiyonları taramak. Negatifi yok bu fotoğrafın. Allahtan yeterli bir olumlu.

Siz daha fikirli ve sessiz görünüyorsunuz. Bu fotoğrafın verdiği izlenim, sizin Sinematek’te iş bitirici, lakin sessiz bir karakter olduğunuz. Bu hakikat mu?

Şöyle söylemek lazım: Fotoğrafta ben 21 yaşındayım. Onat’la ortamızda on yaş fark var. Hüseyin de ‘29 doğumlu, hasebiyle Onat’tan yedi yaş büyük. Onat kitabıyla ödül almış genç bir muharrir, kişiliğini kabul ettirmiş, Hüseyin tanınmış bir gazeteci, TİP’li (Türkiye İşçi Partisi), ben isimsiz bir Sinematek çalışanıyım, hasebiyle daha geride kalmam olağan. Yazılar yazıyorum Sinematek mecmuasında, çoklukla yazılarım beğeniliyor, yankısı bana geliyor. O saptamanız doğrudur. Daha sakin ve iş bitiriciydim.

Sinematek nasıl bir yerdi?

Sinematek’in bulunduğu kat tek bir modülden oluşan bir dörtgendi. Tuvalet dışarıdaydı. Bir kapı ve dört duvardı Mis Sokak’taki yer. Seyyar bir perde vardı, orta sıra falancanın çektiği 16 mm ya da 35 mm sineması kendi ortamızda gösterirdik. Sinema çekmek isteyenlerin denemelerini, kısa filmleri… Lakin Umut sinemasını de orada seyrettik. Yılmaz Güney izletti. Oranın içinde, kurtarılmış bölge üzere bir çalışma alanımız vardı. Bir perde asmış, kovuk üzere bir yerde çalışıyorduk. Daktilo, belgeler, telefon oradaydı. Çok insan uğruyordu. Öğrenciler gündüz geliyordu, çalışanlar akşam. Bilmem kimin son kitabı, birinin son tiyatro oyunu filan konuşuluyordu, çay, kahve, gazoz ve bol sigara içiliyordu. Ben o perdenin gerisinde o günün işlerini bitirmeye çalışıyordum. Bunların içinde o gün Kervan Sineması’nda gösterilecek olan sinemanın özetinin hazırlanıp çoğaltılmasını sağlamak da vardı. Benim yaptığım iş değil, lakin ben götürüyorum. Onat yazacak, Ömer (Pekmez) arkadaşımız çoğaltacak ve birimiz onu sinemaya götürecek. Ve olağan Onat konuklarından başını alamadığı için bir türlü yazıyı bitiremiyor…. Onat çok sıkıntı yazı yazardı. Önemli yazılarını çok düşünerek saatlerce yazan biriydi. Bir sinemanın özetini yazmak o kadar büyük gayret gerektirmese de, on defa durup son dakikada bitirip veriyor, o özet teksir ediliyor ve sinemanın yoluna düşülüyordu. Hatta, daha çabuk gidebilmek için –bugün anlaşılması güç değil, lakin o vakit zordu– bir motosiklet satın aldım, zira otomobille yetişmek mümkün değildi. On dakikada gidiyordum. Meğer dolmuşlarla gitmek falan çok zordu… Küçük bir takım olduğu için ben bir orta da terfi ettim. Onat askere gitti, o vakit askerlik çok uzun. Hüseyin Sinematek’in direktörlüğünü aldı. Sinemayı seven biriydi, ancak çok düzgün bilmezdi, münasebetiyle çok karışmazdı programlamaya. O işi ben üstlenmeye başladım, 1968 üzere. O vakit Genç Sinema olayında öne çıktım.

Yeşilçam’la bağlar nasıldı?

1965’te Sinematek kurulunca Yeşilçam’la ortamızda çıngar çıktı. Sinematek başlatmadı bu işi, ancak Onat sataşmalara çok sert yanıt verdi. Biz Sinematek’i, tahminen bir yanlıştı, muhtemelen bir yanlıştı, Fransız Sinematek’inin yöneticisi Henri Langlois’nın gönderdiği yüz kadar Fransız Yeni Dalga sinemasının programıyla açtık… Aklınıza gelebilecek sinemalar, ki bunların kaydı da var. Güzel ki saklamışım. Ülke değiştirdim, birçok konut değiştirdim, fakat nasıl olduysa bunlar durdu. Programlara itina göstermişim… Ve açılışta Türk sineması göstermedik. Türk sineması göstermeyince, o vakit Yeşilçam sinemasında bir çeşit işsiz kalmaya başlamış olan Halit Refiğ, Metin Erksan ve birkaç arkadaşı Sinematek’in –herhalde Şakir Eczacıbaşı yüzünden olsa gerek– CIA tarafından kurdurulmuş olduğunu ileri sürdüler. Zira yazdıklarına nazaran CIA’in o zamanki liderinin Türkiye’yi ziyaretiyle Sinematek’in kuruluşu örtüşüyormuş. Natürel Şakir Eczacıbaşı’nın Langlois ile yıllarca yazışması falan değersizdi onlara nazaran. Bu tutmayınca Sinematek’in komünist kurum olduğunu söylemeye başladılar.

Yahudi kimliğinize yönelik bir tehdit oldu mu?

Oldu bir kez. Bizim gösterdiğimiz sinemalar ortasında olan Sovyet sinemalarının sansürden çıkış müsaadesi Rusça yazıların gösterilmemesi kaydıyla idi. Kiril alfabesinde biri “seni seviyorum” diyor mesela, göstermeyeceksin onu. Ya sineması keseceksin ya da projeksiyonun önüne bir şey koyup manzarayı örteceksin. Bunu yapacağımızı seyirciye anlatmak lazımdı. Bu da bana düşüyordu. Sahneye çıkıyordum. Bu akşam şunu göstereceğiz, sinema sansürden bu türlü çıktı ve orta sıra kararacak, merak etmeyin diye anlatıyordum. O günlerde Tercüman gazetesinde Rauf Tamer imzalı bir yazıda benim izleyicilere anlattığım yazıldı. “Sahneye bir delikanlı çıktı, bu türlü böyle şeyler söyledi, sordum etrafıma” diyor, “kim bu?” diye. “Cevap verdiler: Jak Şalom.” Ve yazı bu türlü bitiyor. Bende var o yazı. Büyüyebilirdi bu olay. Lakin doğrusunu söylemek gerekirse, Sinematek’te çalıştığım yıllar içinde bu türlü bir kasvet yaşamadım. Olsaydı söylerdim. Kaldı ki, o ortamda solcu olmak Yahudi olmaktan daha büyük bir suçtu!

Hem Yahudi hem solcu olmak da yürek gerektirmeli…

Önceki nesillerde da vardı. Sol hareket içinde, Türkiye Emekçi Partisi’nde ya da öbür örgütlerde, Ermeni, Rum, Yahudi bireyler vardı. Bir Müslüman Türkün bir Hıristiyan Türkten ya da Yahudi Türkten daha güzel ya da daha makûs bir pozisyonda olmasını anlamıyorum. Sıkıntı kulp takmaksa bulursun söyleyecek bir şey. Eşcinsel dersin, Kürt dersin, Yahudi dersin. Çamur atmak istedikten sonra bulunur. Sinematek’in dergisi Yeni Sinema’da –o günkü şartlar içinde tirajı 6 bine kadar çıkmıştı– Giovanni (Scognamillo) de yazıyordu. Onun ismi da değişikti. Lakin bu bahisle ilgili büyük bir sorun, sert bir şey olmadı. Sertlikler Yeşilçam’la ortamızda oldu.

Peki 1968’de bir yandan Onat Kutlar askere gidiyor, siz işleri yürütüyorsunuz, bir yandan da Genç Sinema hareketi oluşuyor. O nasıl oldu? Birebir anda Sinematek’in yayın organı olan Yeni Sinema mecmuasında yazarken Genç Sinema’ya nasıl dahil oldunuz?

Genç Sinema hareketi, ki Genç Sinemacılar da bunu kabul eder, Onat Kutlar’ın yüreklendirmesiyle kuruldu. Ondan sonra Sinematek’in başkanlığını ele geçirmeye çalıştılar ve başaramadılar. Sinematek’in misyonu sinema yapmak değildi, fakat Onat Kutlar başyazılarında Sinematek’in özlediği şeyi söz ediyordu: Yeşilçam sinemasına karşı “başka” bir sinema yapmak. Onat’ın yazıları François Truffaut’nun 1954’te yazdığı, sinemada Yeni Dalga’nın teorik temelini oluşturan yazısı kadar kıymetliydi aslında. “Hadi arkadaşlar, ihtilal yapalım” demedi ki Truffaut auteur yazısında. Çok kıymetli bir yazıdır o. Vertov’un yapmaya çalıştığı şey de bunun atası doğal, fakat bize daha yakın olan buydu. Bizim göstermediğimiz sinemalar, Yeşilçam sinemalarıydı. Yılmaz Güney, ‘68’de kapak oldu Yeni Sinema mecmuasına. Onun sinemaları gösterildi Sinematek’te, öbür sinemalar de gösterilirdi belki… Lakin Sinematek devrimci bir sinema anlayışı içinde idi ve sinema yapmak lazımdı. Sinema yapmaya 1967’de başladık. Ben bile bir sinema yaptım. Hisar Kısa Sinema Şenliği’ne katıldım. Artun Yeres’in birinci denemeleri de bu şenliğe katıldı. Benim dört dakikalık sinemam şöyleydi: Büyükada’nın art taraflarında o vakit bir çöplük vardı. Orada çalışan çöpçüyle Büyükada’ya sayfiyeye gelenler ortasında bir montajla bir çeşit toplumsal tenkit yaptım. Çekimleri 8 mm’lik bir ödünç kamerayla yaptık… Aklımın köşesinden geçmedi sinemacı olmak. Hiçbir vakit. Ben her türlü şeyi olabilirdim, eleştirmen, teorisyen, sinema tarihçisi, Sinematek yöneticisi vs. olabilirdim, fakat sinemacı olmak değil. O zamanki kaygımız sinemayı değiştirmekti. Ortamızda Engin Ayça vardı, Üstün Barışta vardı, Yorgo Bozis, Keyifli Parkan, Ahmet Soner vardı. Sinemaya bulaşmayan arkadaşlar da vardı.

Ben Genç Sinema hareketinin en başlangıcında yer aldım yalnızca. Aslında Genç Sinema mecmuasının birinci sayısında yazdığım yazının başlığı da 1’dir. Ancak 2 hiçbir vakit olmadı, zira onlardan ayrıldım. Onların asıl gayeleri son derece soyluydu: Yeşilçam’dan farklı sinema üretmek. Esasen benim sinema yapmamın tek nedeni, birinin çıkıp “o vakit sen çeksene” diyememesiydi. “İşte çektik” diyebilecektim o bireye. Eksiği vardır, ancak yaptım. Yeni Sinema’da yazdığım yazı da var, “film çekelim” diye. O yüzden yaptım. Lakin Genç Sinemacılar amaçlarını saptırdılar ve Sinematek’i ele geçirmeye çalıştılar. “Şakir’in butiği”, bilmem nesi, işbirlikçi bilmem ne… Haydi ele geçirdiniz idaresi, yeni bir sinemanın, yeni sinemaların yapılmasını kolaylaştıracak mı bu? Bu ortada, Genç Sinemacılar –haklarını yememek lazım– çok değerli tanıklıklarda bulundular, çok güç şartlarda. Benim sineması çektiğim kamera galiba kurgulu bir kamera idi. Kaç yıl öncesinden kalma bir şeydi. Çok az kamera vardı. Sinemalar 16 mm’lik ve bayattı. Tarihi geçik sinemalardı. Yoktu ithal, çok değerliydi. Yokluk dünyasıydı. Sanat ve militanlık bir yana…

Patricio Guzman, Şili Savaşı belgeselini Chris Marker’ın gönderdiği sinemalarla çektiğinden bahseder. Bunun üzere bir dayanışma Türkiye ile gösterilmedi mi hiç, Fransa’dan hiç ham sinema gelmedi mi?

Hiç gelmedi. Ahmet Soner bunları çok hoş yazdı. Bu sinemalar o çekildikleri yerlerde, çekimden çabucak sonra makineden çıkarılıp birine verilir, o kişi mekândan çıkarır o sineması, polisin eline geçmesin diye. Bunlar tahminen bugünkü kadar vahim sonuçlar doğurmazdı, ancak karakolda el konulurdu falan. O tanıklıklar çok kıymetliydi. Fakat ne kaldı geriye, Youtube’da birtakım görüntüler görülüyor. Artık bu sinemaların de peşine düşeceğiz… Genç Sinemacılar kurmaca sinema çektiler mi, birkaçı çekti, Engin Ayça üzere. Ahmet Soner asistanlık yaptı. Şu anda da sinemacı olarak bir rolü var. Köy enstitüleri üstüne sinemalar yapıyor…

Sonradan Fransız Sinematek’inde birlikte çalışacağınız Henri Langlois ile birinci nasıl tanıştınız?

1966’da. Yaz ayıydı. Yeni Sinema mecmuasının kapağını Sungu Çapan yapıyordu ve yazı yazıyordu. Yakın arkadaştık. Sungu Çapan Fransa’ya gitmek istedi. Ben de iki aylık staj için oraya gittim. Tesadüfen habersizce birebir öğrenci yurdunda kaldık. Birebir bahçede idik. Sinematek’e birlikte gidiyorduk. Her gün akşam 6’dan itibaren gece geç saatlere kadar sinema izlerdik. Bana buradan yola çıkarken Onat ve Şakir “git Langlois’yı gör, bize yeniden sinema versin” dediler. Kapısını çaldım. Şahsen tanıştım, konuştum birinci defa. Türkiye’ye geldiğinde çok mutluydu, fakat ‘68 ortaya girdi sonra ve kendini geriye çekmek zorunda kaldı. Krizi atlattığında, yani 1972’de bu kere 200’e yakın sinemayla tekrar geldi, 12 Mart sırasında.

Ne üzere sinemalar gönderiyordu Langlois?

35 mm’lik kopyalar gönderiyordu, sonra da geri alıyordu onları. Özgün kopya. Diplomatik valizle gönderiyor. Ankara’da Fransa büyükelçiliğine geliyor evvel. Sinematek’in o vakit Ankara’da şubesi var. Lakin oranın frekansı daha az. Bir de sinema kulüpleri var birçok vilayette, yirmiye yakın. Sinemalar onlara da gidiyordu. O periyotta televizyon, telefon yok, hiçbir şey yok. Eisenstein’ın sinemasını izliyorsun. Dünyanın çeşitli sinemaları geliyordu bize. Kurosawa’ları gönderdi mesela. Programlara bakmak lazım. Sonra işte o vakit daha çok birlikte olduk, konuştuk… Bir de lisan sorunu vardı. O İngilizceyi çok makûs konuşurdu. Onat ve Hüseyin Fransızca bilirdi. Ben birden fazla vakit çeviri yapardım. Sonra da ‘72’de Fransız Sinematek’ine çalışmaya başladım.

O nasıl oldu?

Üniversiteyi bitirince askere gitmem gerekiyordu, Türkiye’nin o günkü şartları içinde göze alamadım. Bu yüzden yurtdışına çıktım. 12 Mart olmuştu ve götürülen on binlerce bireyden biri de bendim. Çok da bir şey olmadı fakat. Üç gün gözaltında tutulduk. “Adınız yüzünden sorun oldu mu” dediniz. Orada da oldu, ancak âlâ oldu… İsrail konsolosunun öldürüldüğü günlerdi. Sokağa çıkma yasağı kondu, bir sürü insan götürüldü. Dönüşümde kapıcıya sordum. “Ellerinde listeyle geldiler” dedi. 35-40 kişi iskemlelerde oturuyoruz. Listeye Sinematek’ten girmişimdir ya da Yılmaz Güney ile çalışmamdan herhalde… Mahmut Tali Öngören’le birlikte Güney Film’e Avrupa çapında iş saygınlığı kazandırmak için çalışıyorduk. Sonra yarıda kaldı tabii… Bir de sivil var orada. Radyodan bir orta konsolosun cesedinin bulunduğunu duyduk. Adam geldi yanıma, “bak gördün mü” dedi bana “seninkini öldürdüler”. O benimki oldu! Ne demek istedi orada, anlamadım. Üç gün geçti ortadan, salmaya başladılar… Orada biri var, karar verici. Bana kimsin diye soruyorlar, ne iş yapıyorsun? Sinema müdürüyüm diyorum, “Tek Sineması” diyorum Taksim’de. “Ben de çıkmak istiyorum, sinemam açılacak, işimin başına gitmem lazım” dedim. Bir mühlet sonra sivil o karar verici adama gidip “şunu da bırakalım” dedi, “sinema müdürüymüş, hem ismi da Jak”.

Langlois ile çalıştırken çok şeyler oldu. ‘75 yılında Fransa’da Türk Sinemaları Haftası düzenledim birçok sinemada. Gelen sinemaların içinde Yılmaz Güney’in sinemaları de vardı. Yılmaz Güney ise hapisteydi. Yumurtalık olayından. Sinemaları Türkiye’nin o zamanki Paris elçilik müsteşarı olan kişi getirdi. Resmi otomobille geldi sinemalar.

Benim için çok bedelli bir tecrübe oldu. Gece gündüz çalıştık ve Dünya Sinema Müzesi’ni açtık. Devlet ele geçirmek istiyordu Fransız Sinematek’ini. İki resmi açılışı oldu müzenin. Birincisini o dönemin kültür bakanı yaptı, sonra kültür bakanı değişti ve bir daha açıldı. O kadar itibarlı bir yer oldu ki. Langlois’dan kurtulmayı kimse bir daha denemedi. Langlois ise 160 kilo oldu, sigara, reçeller falan, 63 yaşında öldü adam. Birinci kalp krizinde gitti.

1968’den sonra devletin Sinematek’e dayanağı kesmesiyle birlikte takım küçülmüştü. ‘68 öncesi 75 şahısken ‘68 sonrası 17 bireye düşmüş. Siz o devir destek olarak mı geldiniz?

Ben geldiğimde Dünya Sinema Müzesi inanılmaz dağınıklıkta bir şantiyeydi. Hiçbir şey yerleşmemişti. Büyük bir koleksiyon kutularda duruyordu. Kimsenin oraya girecek bilgisi ve vakti yoktu… Çıktım gittim Langlois’nın yanına, “üç gün evvel geldim” dedim. “Kalacak mısınız?” dedi. “Evet” dedim. “Burada çalış” dedi. “Memnuniyetle” dedim. Sonraki gün çalışmaya başladım, kontratım üç ay sonra yapıldı. Geriye dönük yapıldı, birinci günümden başlatıldı. Orada altı buçuk yıl çalıştım. Görkemli açılışlar, seyyar etkinlikler falan yaptık. Dünyanın en değerli sinema koleksiyonlarından biri olan Will Day koleksiyonunu on yıllardan beri içinde gizli kaldığı kutularından çıkardım kendi ellerimle. Kataloğunu yaptım. Fotoğrafladım. Çok uzun vadeli bir iş oldu.

Fransa’da 1968 Mayıs uğraşı gerçekleşirken siz neredeydiniz?

Ben buradayım o sıralar, İstanbul Sinematek’inde çalışıyorum. Orada olanları izliyoruz. Televizyon yok, telefon yok. Olanları Fransız gazetelerinde okuyorduk, bulabildiğimizde. Sinemacılar Sinematek’in sinema salonundan diğer bir adreste olan merkezini işgal ettiler. Courcelles sokağında büyük, hoş bir binası vardı, onu işgal ettiler, fakat çatışma olmadı… Çeşitli sinemalarda paralel kurguda gösterildiği üzere, birebir anda diğer yerde Nanterre üniversitesinin yurtlarında kızlarla oğlanlar başka binalarda kalıyorlardı. Birinin aklına gelmiş, “oğlanlar kızların yurtlarına gece giremiyorlar” demiş. Oradan iş büyüyor, evvel üniversite içinde, sonra üniversitenin dışına taşıyor… Tıpkı esnada Langlois’nın hikâyesi büyüyor. Üniversitenin öğrenci liderleri iniyorlar kente ve sinemacılarla birleşiyorlar. İş büyüyünce de çatışmalar başlıyor. Langlois çok akıllı bir biçimde ortadan kayboluyor. Telefonlara karşılık vermiyor. Tüm işi sinemacıları gençlere dayanağa göndermek. Daima bir ağızdan “Langlois’yı geri verin!” diye bağırıyorlar… Ama Mayıs ‘68’in temelinde personel hareketi vardır. Fransa üzere teşkilatlı bir cumhuriyette üç tane fakülte öğrencisiyle bir sinematek müdürünün bu hareketi ayaklandırması mümkün değil. Bu romantik bir fikir. Lakin birtakım sinemalara husus olabilir, mesela Bertolucci’nin Dreamers’ı…

Evet, her şey Langlois’nın tasfiyesine karşı bir ortaya gelinen o sokakta başladı denemez. Fakat Daniel Cohn-Bendit’in dediğine nazaran, burada değerli bir şey fark etmiş hareket: Polisin yıldız isimlerden çekindiğini görmüşler. Olayların büyümesinden korkulduğunu, yani olaylarının büyüyebileceğini bu türlü anlamışlar.

Her alanda olduğu üzere öğrenci ve emekçi hareketlerinin önderleri, akranlarına nazaran bir kesim daha uyanık, hesaplı kitaplı bireylerdir. Öğrenci başkanlarının öngörülerinden biri de bu. Lakin Mayıs onlardan bilinmiyor. Hakikaten Mayıs hareketinden sonra onların hiçbiri mahpusa atılmadı. Olabilirdi… “Milleti isyana teşvik” denirdi. Asarlardı adamı öbür yerde. Hasebiyle, öğrenci hareketi bir yere kadar geliyor, lakin her şeyi açıklamıyor. Tıpkı periyotta mart ayında, Le Monde gazetesinin –ki bugünkünden çok daha tesirli bir gazete, o kadar tesirli ki tüm milletvekilleri onu okuyor– başyazısının başlığı “Fransa’nın canı sıkılıyor”. Halbuki “Her şey tıkır tıkır gidiyor” deniyordu. ‘45’ten çıkılmış, otuz yıl sürecek bir kalkınma planı işletiliyor. Doğal bu daha çok kapitali elinde tutanlara yarıyor, fakat Fransa kalkınıyor sonuç olarak. Kişi başına düşen gelir sıkıntısına bakıldığında Fransa kalkınıyor. Ancak o yazıda “herkesin canı sıkılıyor, hiçbir şey olmuyor bu ülkede” deniyor, tıpkı günlerde de Mayıs ‘68’in tohumları atılıyordu. Her şey tıkırında değil…

Burada başı çalışan yalnızca gençler değil. Birebir vakitte sendikaların da başı çalışıyor. Sendika dediğimiz kalabalıktan oluşan bir güç değil. Alışılmış ki sendikada üç üye olsaydı hiç sonuç alınamazdı. Lakin o vakit milyonlarca üyesi var sendikaların. En örgütlü olduğu yerlerden biri Renault araba fabrikası ve orada çok makus kaideler altında çalışan emekçiler var. Sendikalar orayı harekete geçiriyor. Mayıs ‘68 buradan bir emekçi hareketine dönüşüyor. Fabrika kapısının önünde duran bir personelin mi fotoğrafı daha dikkat caziptir, erkek arkadaşının omuzuna binmiş kızıl bayraklı bir kızın fotoğrafı mı? “68 olayları bir gençlik isyanıdır” demek işlerine geldi, asıl derinden gelen dalgayı küçümseme yolunu seçtiler… Lakin genel grevden sonra de Gaulle korktu. Rejimi devirmeye giden bir hareket olur mu diye korkup ortadan kayboldu. Sonrasında Başbakan Georges Pompidou ve cumhurbaşkanlığı genel sekreteri İzmir doğumlu Édouard Balladur, sendikalarla masaya oturdular ve minimum fiyatı yüzde 30 artırdılar. Büyük bir pazarlık gücü kazandıran bir karar. Fransa’nın yüzde 60’ı minimum fiyatla çalışıyor o vakit. Münasebetiyle genel grev bitti. De Gaulle Almanya’daki Fransız işgal kuvvetlerinden aldığı garantiyle meclisi feshetti ve ezici bir çoğunlukla iş başına geldi… Natürel bu çok kısa bir özet, zira bu yalnızca Fransa’yı ilgilendiren bir şey değil. Birçok Avrupa ülkesinde hâlâ isimlerini bildiğimiz kıymetli hareket başkanları aylarca çalışıyorlar personellerin kaideleri düzelsin diye. Öğrenciler özgürlük istiyorlar, toplumun toplumsal kurallarında bir ilerleme istiyorlar. Artık savaş bitti, ülkelerimiz tekrar yapılandı, yine zenginliğe gidiyoruz; bir, bu zenginliği paylaşalım, iki, siz annelerimiz babalarımız konforunuzdan öteki bir şey düşünmüyorsunuz. Biz öteki hoşluklar istiyoruz… Bu üzere telaffuzlarla o günlere kadar tam donmuş olmasa bile hareketsiz duran toplumlarını sarstılar.

Bir yandan da bahsettiğiniz ıslahatlarla kapitalist nizam, kendisi için çok daha büyük bir tehlikeyi savuşturdu. Radikal politik ufuk soğuruldu. Bu sinemada da bu türlü, 1968’de kolektif davranan Yeni Dalgacılar vakitle daha ferdî bir çizgiye çekiliyor. Hiç olmadığı kadar politize olmuş bir sinema ortamından niçin bu kadar az şey taşındı 1968 sonrasına?

Temelde söyle bir şey var, öğrencilerle sinemacıların kardeşleşmesinden kelam ettim ya az önce… Bu, personellerle öğrenciler ortasında olmadı. Personel sınıfı ve sendika, ki o sendika (CGT) da çok önemli ölçüde Komünist Parti üyelerinden oluşuyordu, emekçi sınıfını pek yeterli biliyorlardı, bu sınıfın içinden çıkmışlardı. Ve alışılmış okudukları kadar okudular, ilkokul/ortaokul mezunu idiler. O yüzden personel olarak kaldılar. Öğrencilerin küçük burjuva taleplerini benimsemediler. Ve hatta çok tartışıldı, çok yazıldı, CGT genel sekreteri hükümetle yaptıkları toplantılar sonucunda minimum fiyatın artırılmasını elde ettikten sonra –1936’da Fransız Komünist Partisi genel sekreteri Maurice Thorez’in söylediği “isteneni elde ettikten sonra bir grevi bitirmeyi bilmek lazım” kelamından de esinlenerek “işçi sınıfı olarak biz çekiliyoruz” dedi. Mevzu gençlere ihanet etmek değil. Emekçi sınıfı çabayı yaptı, yüzde 30 artırım aldı. Ve gençlere güvenmediler. Bunlar zıpır, küçük burjuva, burjuva ailelerin çocukları dediler. ‘68 olaylarının kalıcı olmasının nedeni bir personel hareketi olmasıdır. ‘68’e personel sınıfı katılmasaydı bu olaylar söner giderdi. Personeller kendi haklı çıkarları için buna girdiler ve kazandılar. Artık o toplumsal ihtilal oldu mu? Evvelden daha az uyuşturucu bağımlılığı vardı, sonra arttı. Kızlarla oğlanlar daha özgürce sevişmeye başladı. Evlenmeden oturanlar, birlikte yaşayanlar olmaya başladı… Bunları yargılamak hakikat olmaz. Ömür her şeyden güçlü!

Gençlerde önemli bir politizasyon da var, bilhassa de sömürgecilik zıddı ve anti-kapitalist bir doğrultuda. Örneğin ‘60’ların Paris’inin Ulm sokağına bakalım. Bir tarafta Althusserci bir öğrenci kümesi var, öbür tarafta da Fransız Sinematek’i. Bu mekânlarda yapılan tartışmalara baktığımızda gerek sinemacıların gerekse öğrencilerin önemli bir politik formasyon içinde olduklarını görebiliyoruz.

Burada kıymetli faktör –ki bu Türkiye’de de böyledir– Vietnam Savaşı’dır. ‘60’lı yıllar sömürgeci ülkelerin bu belalardan nasıl kurtulabiliriz biçiminde araştırmalar içinde olduğu yıllar. Bu aslında Fransa için bakıldığında 1954’te başlıyor. O sırada hem Cezayir hem de Vietnam savaşları başlıyor. Biri çok yakın, biri çok uzak. Lakin dünyanın geri kalanı Vietnam’dan etkilendiği kadar Cezayir Savaşı’ndan etkilenmedi. ‘67’de Vietnam Savaşı birtakım ülkelerde televizyonda gösteriliyor, başkaları o denli değil. Bu savaş yüzünden bilmediğimiz şeyler öğrendik. Napalm bombasını, köylerin yakılmasını öğrendik. “Amerikalıların ne işleri var orada” meselesi…

Bu durum antiemperyalist gençlik hareketlerini başlattı. Tüm dünyaya yayıldı bu telaffuz. Bunu küreselleştiren Vietnam Savaşı’dır… ‘68’in öğrencileri devrimci miydi konusunu kendi hesabıma bağlamak istiyorum. 1962’yi unutmamak lazım, Cezayir’in bağımsızlığının Fransa tarafından tanınmasıyla biten Cezayir Savaşı’nı. Savaşın sonlanması Fransa’da yeterli karşılandı, lakin ondan sonra Fransız halkının değerli bir kısmının kabul edilmek istenmeyen ırkçı davranışları ortaya çıktı. Ki bu bugün de ortada. Geçen yıl yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde ikinci cinste çok sağcı partinin adayı yüzde 30’ların üzerinde oy aldı. Vakit zaman kaşınıp büyüyen, tam tedavi edilmediği için süregelen bir hastalıktır bu Fransa’da… Buna karşı Komünist Parti’nin değerli bir düşünürü olan Althusser’in hocalık ettiği yer Sinematek’in tam karşısındaki Ecole Olağana Supérieure (Yüksek Öğretmen Okulu). Onun fikirlerine bedel veriliyor. Ancak şayet öğrenciler o kadar kalabalık olsaydı, Fransa sonraki yıllarda daima olarak çok sağı beslemezdi. Bu bir azınlık hareketi olarak gidebileceği yere kadar gitti ve orada kaldı. Bunlar küçük burjuva hareketi değil. Küçük burjuva çok kalabalık. Althusserciler bunun içinde değil. Bu gençlik hareketinin kimi başkanları ulusal eğitim bakanlığında misyon alıp emekli oldular oradan hatta. Benim değerlendirdiğim kadarıyla, o hareketin gençlik kısmı toplumda esaslı bir değişim yapabilecek bir boyutta değildi. Fransız devleti deneyimli olduğu için çok kurnaz bir formda bu ‘68 hareketini pasifize etti. Muhakkak kısımları da sünger üzere içine çekti.

Henri Langlois’nın yalnızlaşması da 1968 sonrası devletin Sinematek’i ele geçirme gayretiyle mı ilgili?

Hem o denli hem değil. 1968’in şubat ayında devlet tarafından işten alınması tesirli oldu. Fransa’daki Sinematek 1936’da kurulmuş bir dernek. Genel şuralarını yapan, idaresi vakit zaman değişen bir kurum. Dernek devletten kıymetli ölçüde yardım aldığı için idare şurasında devlet temsilcileri de vardı. İdare şurasında çoğunluğu sağladığınızda idaresi değiştirirdiniz. Langlois devlet memuru değildi. Bütçelere uyulmadığı, hesapların tertipli biçimde tutulmadığı istikametinde tenkitler aldı, ki bunlar değerli çapta gerçek ve yerindeydi. Yeni tenkitler de değildi. 1936’da kurulmuş bir dernek herhalde birtakım krizlerden geçecekti. Hiç olmazsa II. Dünya Savaşı’nın krizlerinden geçecekti. Hatta kimileri Langlois’nın Alman işgal kuvvetleriyle bağı olduğunu söyledi, ki büsbütün palavra olduğu ispatlandı, o denli bir şey yok. Lakin o sanatçı kişilikli bir adamdı. Münasebetiyle sert mali istikrarlar üzere kurallara uymak onun tabiatında yoktu… Onunla birlikte yaşayan Mary Meerson ise tamamen roman kahramanı üzere bir insandı. Kaç yaşında olduğu bilinmiyordu. Kimlik kâğıdı yoktu. Fransa’ya nereden geldiği bilinmiyordu. Uygun bilinen şey, evvelce çok değerli bir sinema dekoratörü ile evli olduğuydu. Adam genç yaşta öldükten bir-iki yıl sonra Mary, Langlois ile tanıştı. Bayan daha yaşlıydı ve Langlois’nın her şeyi oldu. Bayanın birçok ressama modellik ettiği biliniyor. Birçok ünlü ressam Mary’ye tablolarını armağan etmişlerdi. Sinematek sıkışınca bayan bu tablolardan birini satışa çıkarır, o parayla Sinematek’in bütçesine yardım edilir ve hayat bu türlü devam ederdi…

Devlette ve her yerde hayal gücü zayıf, kıskançlıkla beslenen beşerler vardır. Oburlarının muvaffakiyetleri onları rahatsız eder. Langlois’nın uzun yıllara dayanan vazifeden alınma sürecini bu türlü açıklayabiliriz. “O dağınık bir adam, ona koca Sinematek teslim edilemez” dendi. Onun yerine bir bürokrat atandı ve ‘68 olayları dediğimiz olaylar o denli başladı. Langlois’nın vazifeden alınmasının, bu komplonun diyelim, başında olan, zamanın kültür bakanı André Malraux’nun özel kalem müdürü. Malraux’nun haberi var mıydı, yok muydu, çok konuşuldu, fakat herhalde bir “olur” alınmıştır. Bunun birinci kısmının, işten alınma mevzuunun ‘68’le ilgisi yok. Ancak bundan çabucak sonra iki şey oldu. Birincisi sinemacılar, Yeni Dalgacılar çabucak Langlois’ya art çıktılar. Zira onlar da sanatçı. Langlois’nın kendilerine gösterdiği sinemalarla sinemacı oldular. Çabucak savundular onu. Sinematek’in önünde öbür sinemacılar da onları destekledi. Sinemacı dediğinizin o vakit tüm dünyayı ayağa kaldıracak lojistikleri yoktu. Ünlü sinema dergisi Cahiers du Cinéma’nın lojistiki sayesinde bir sürü yere telgraflar çekildi ve çabucak karşılıklar geldi. Chaplin üzere beşerler sinemalarını korunsun diye Sinematek’e veriyordu. Al, koru ve göster, diye veriyorlardı. Onlar da çabucak protesto hedefiyle bu sinemaların gösterimini yasakladılar. İkinci şey de buydu. Fakat bu protestolar çok büyük kitlelere yayılmadı.

Langlois’ya baktığımızda devlete karşı tek başına durmuş birini görüyoruz. En sevdiği sinemacının da bir anarşist olan Jean Vigo olması çok manidar.

Langlois hakkında çok kitap yazıldı, bir adedini kardeşi yazdı. En ciddisi bence odur. Amerikalılar da bir-iki kitap yazdılar. Kitapların birçok Langlois’nın ne kadar bir büyük adam olduğunu, ne güzel bir sinematekçi olduğunu yazdı. Kimileri da “reçel severdi” yazdı lakin. Meğer Langlois üzerine bir sinema yapacak olsam, ilgili birinci sinemasını bir hurdacıdan satın alıp muhafazaya aldığı günün akşamı konutuna dönüşünde bitiririm. Yani ondan öncesini anlatmaya çalışırım. İzmir’deki çocukluğundan başlarım. Sekiz yaşında ayrılıyor İzmir’den. Bana anlattığı, o kayıkta, İzmir yanıyor, alevler içinde… Ailesi ve hizmetçileriyle birlikte vapura gidiyorlar. O sahneyi anlattı bana. O sinemaydı, “müthiş bir sinemaydı” dedi. O sahne onu harikulade etkilemiş. Langlois’yı Langlois yapan bu çocukluk yıllarıdır. Onu yaşadıktan sonra o Langlois muhasebeci olamazdı. Ya da öteki bir iş yapamazdı.

Langlois İzmir’de çocuk yaştayken babası Paris’e atanıyor. “Bana Paris’i Jeanne D’arc fethetti derlerdi, ben de babamın Jeanne D’arc’ın Paris’inde yaşadığını düşünürdüm” diyor: “Benim için vakit yerdir bu yüzden…” Sinemaları biriktirmesinin arkasında da bu türlü bir psikoloji var herhalde. Sinemalar mekânları saklıyor…

Benim çocukluğumda konutumda 8 mm’lik makinem olmadı. Lakin Langlois’ya babası, oğlu İzmir’de çocukken sinemalar buluyormuş. Chaplin’in ‘15-‘16 yıllarında çektiği sinemalarını buluyorlardı herhalde. 8 mm makinesi varmış. Tahminen 9.5 mm’dir. Sinemaya bir ilgisi var. En büyük sinema sahnesi, Rüzgar Üzere Geçti sinemasının yangın sahnesi var ya, ona benzeyen bir şey İzmir yangını… Ancak o sinema yapmak da istemedi. Tahsili de yok. Liseyi bitirmedi. Üniversite okumadı, lakin sinemanın ne anlatmak istediğini, nasıl anlattığını çok çabuk kavramış.

Yılmaz Güney’i sahiplenmesinin gerisinde bu coğrafyanın azınlıklarına yönelik bir politik bir his bağı olabilir mi?

Şövalyelik var. Bence buna azınlık şuuru değil, başkaldırı kültürü demek lazım. Azınlıkçı bir bakış değil, lakin ezilenlerin başkaldırmasına yönelik. 1972 ocak ayında Langlois İstanbul’a geliyor ve “sinema bir direniştir” diyor. Sinematek’in Sıraselviler’deki mekânında Marcel Carné’nin Alman işgali altında çektiği ve sansüre takılmasın diye senaryosunu gizleyip yaptığı sineması sunarken diyor bunu. O denli bir şövalye ruhu vardı. Kimler geldi ben Fransa’dayken. Ülkelerinden kaçan kimler kimler geldi. Her birine yakınlık gösterdi. Yılmaz Güney’i anlattık, ne olduğunu… ‘72’de içeri alındığı zamanki kampanya… Ki o kampanyanın imzaları benim arşivimde, tüm imzalar var. Kıymetli bireyler imzaladı. Orjinal imza üstelik. Siyasi hatadan girmişti ve hür bırakılsın dendi. Yeterli ki Umut vardı, Cannes’da gösterilmişti. Sineması görmüştü, “Güney’den bir şey koyabilir miyiz müzeye” dedi, ismini hatırlamıyordu, sinemacı olarak biliyordu. Ben de Ağıt’ın o panosunu önerdim. Onu koyduk Dünya Sinema Müzesi’nin girişine.

Yılmaz Güney’in kendisinde o yıllarda ne ölçüde Kürt şuuru vardı?

Çok büyüktü. Başı çalışan biri olduğu için, o günkü şartlar içinde bu şuurunu açığa koymasının sıkıntı olduğunu biliyordu.

Uluslararası dayanışmayı etkiledi mi?

Yılmaz’ın o yanı öne çıkartılmadı. ‘70’te TİP’in 4. Kongresi toplanmıştı ve yönetimi değişmişti. Parti kapatılmıştı, Kürtçülük gerekçesiyle. Bir adamı hapishaneden çıkarmak için Kürtlüğü öne sürülmezdi o vakitte. Sinemaları yüzünden mahpusa girmiş olması çok daha geçerli olabilecek bir şeydi.

Yılmaz Güney’in sürgün yıllarında, onunla Paris’te beraberdiniz…

Evet, o yıllarda şöyle oldu: Televizyonda baktık Yol sineması Altın Palmiye aldı, sevindik. Fakat kendisinin nerede olduğu muhakkak değildi. “Türkiye onu geri ister mi, istemez mi” diye konuşuluyordu. Benim diğer işlerim vardı. Fransız Sinemateki’nden ayrılmamın üzerinden beş yıl geçmişti, üniversitedeydim artık, Türkoloji kısmında. Sonra öğrendik ki Duvar diye bir sinema çekiyor. Sinemada çalışan arkadaşlar vardı, onlardan öğrendik. Sette çok sert davranmanın ötesinde asistanlarını dövmek üzere şeyler de yapmış. Nihat Behram’ın Yılmaz Güney’le ilgili kitabını okursanız, orada yazıyor. Yakınlarını nasıl dövdüğü, sinemanın üretimcisinin ofisinde Nihat’ı nasıl dövdüğü, bunun üzere şeyleri o sinemada çalışan arkadaşlardan duyuyoruz. O sinema bitti, piyasaya çıktı, beğenilmedi, zira sinemayla bir arada yapılan bir kamera gerisi belgeseli bu anlattığım şeylerin bir kısmını gösteriyordu. Herkes gördü. Niçin bunları gösterdiler? Prodüktör açısından, bunları göstermek sinemanın ticari muvaffakiyetini azaltır. Lakin tahminen de üretimci, devrimci bir direktör olarak başladığı sinema hayatına devrimci yapımcılıkla devam etmek istiyordu. Lakin o belgesel Duvar’ı sabote etti. Onu görenler bu muymuş Yılmaz Güney dediler ve sinemaya gitmediler. Bence Duvar çok düzgün bir sinema değildi. Meğer her türlü imkân sağlanmıştı, ancak tahminen Yılmaz Güney sinemalarını yurtdışında yapabilecek bir direktör değildi. Kaldı ki Arkadaş kendisinin bitirdiği en son sinemaydı. ‘74’te Arkadaş’ı yaptı, ‘82’ye kadar sinema yapmadı. Hakikaten ondan sonra da hastalandı ve benimle bağa geçti. Oradaki şirketinin başına geçmemi istedi. Çok dağınıklık vardı şirketinde. Yol’dan kıymetli paralar gelmişti, onlar çarçur oldu. Ben kabul ettim teklifi. Vefatından dört yıl sonrasına kadar Fatoş’a (Güney) yardımcı olmaya çalıştım. Çok güç şeylerden geçtik ve paralar çarçur oldu. Bu ortada Yılmaz’ın hastalığı ağırlaştı. Yılmaz’a palavralar söylendi. Hastalığının yükü söylenmedi. Yılmaz vefatından iki ay evvel öleceğini öğrendi. Çok trajik bir ömrü ve vefatı oldu. Ülkesinden uzak. Vefatından çok kısa vakit evvel kendisini ziyarete gelen bir uzman doktor “çok acı çekiyorsunuz, değil mi?” diye sorduğunda doktora “acı çekmek, daima acı çekmek” karşılığını verdi. Bu bir ömrün bir cümlelik özetidir. Bu kelamlar fiziki ağrıyı da lisana getiriyordu, ömrünün özetini de. Morfin veriyorlardı mümkün olduğu kadar. 17 yaşında yazdığı yazıdan içeri giriyor. 47 yaşında ölüyor. Ortada geçen otuz yılda kesinlikle keyifli olduğu anlar olmuştur, lakin daima belalı yıllar. Bir kısmını kendisinin seçtiği.

Langlois 1960’larda “Fransız sinemasının normları sarsacak bir baş belasına muhtaçlığı var ve Godard dışında çıkmadı” diyordu. Yılmaz Güney de tahminen Türkiye için o denli biriydi.

Evet, lakin Yılmaz Güney’in senaryolarını sinemalaştıran direktörlerin de sinema dokusunu taşıdıklarını kabul etmek lazım. Kameraya motor diyen direktörler kıymetli. Sürü sineması, direktör Zeki Ökten olmasaydı olur muydu? Şerif Gören’in yönettiği Yol hakeza olur muydu? Bu bir ekol. Fakat Ömer Kavur’u mesela hiç etkilemedi. O diğer bir sinemadır… Onat Kutlar’la Yılmaz Güney birebir ailenin çocuklarıydı; ikisi de edebiyattan gelen, ikisi de sinema kültürüne sahip toplumcu şahıslardı. Birbirlerine hürmeti olan iki kişiydi onlar.

Fransız Sinemateki ile Türkiye’dekini karşılaştırmayı denersek… Langlois’nın sistemsiz gücü Yeni Dalga sinemalarında beden buluyor. Şimdiki vakte ağır bir ilgi, kamerayı sokağa çıkaran bir bakış. Langlois’nın kopyaları müzeleştirmemek, sinemaları o an göstermek hali buna yol açıyor. Türkiye’deki Sinematek’in ne üzere bir tesiri oldu?

Tarihi, genel manada tarihi, iki düz tarih ortasında geçen mühlet olarak görmezsek… Langlois sinema tarihini Eflatun’un mağara mitosundan başlatır. Zira mağara alegorisinde, biliyorsunuz, mağarada olan beşerler duvara yansıyan gölgeleri görüyor. Langlois, bununla özgürlük fikri ortasında bir bağ olduğunu, bunun sinema öncesinin birinci örneği olduğunu öne sürer. Sinema müzesindeki birinci manzara odur: Mağara mitosu. Tarihi bu kadar uzun bir müddette değerlendiremeyeceğiz elbet, lakin Sinematek’in tesirleri konusunu kıymetlendirebiliriz. Sinematek kabaca ‘65’ten ‘75’e kadar aktif oldu. Ondan sonra Onat Kutlar ve arkadaşları, Kültür Bakanlığı’nda kurulan sinema şubesinde, bugün yıkılan AKM’deki ofislerde çalışıyorlardı. Orada başlattılar İstanbul Sinema Günleri aktifliğini. Onun gerisinden ‘83’te İstanbul Sinema Şenliği geldi ve üç-dört yıl sonra milletlerarası oldu. Onat Kutlar aslında ‘94’e dek, yani otuz yıl kadar, bu olayların hepsinde vardı. Bunların hepsini etkilemişti. İKSV’nin icra heyetindeydi son yıllarında. Sinema kültürü alanında Türkiye’de düzgün manada ne olduysa otuz yıl içinde, Onat Kutlar’ın bir hissesi vardır. Ortaya çıkan yalnızca Yılmaz Güney değil. Onat’ın Yusuf ile Kenan senaryosu Ömer Kavur tarafından sinemaya çekildi. Erden Kıral’ın Hakkari’de Bir Mevsim’inde, Ali Özgentürk’ün Hazal’ının senaryosunda Onat’ın imzası var. Değişik tarzlardan bahsediyoruz. Hepsi Yılmaz Güney kadar kıymetli direktörler miydi, bilmiyorum. Bana sorulsa, Ömer Kavur yaşasaydı o denli biri olabilirdi derdim. Genç öldü. Öteki bir tarzla natürel. Sonuçta kimse Rossellini’ye “niye Francesco Rosi üzere sinema yapmıyorsun?” diye sormadı. Hasebiyle Türk sineması bugün sayıları onu aşan kıymetli kurmaca film yönetmeni, birçok kısacı, birçok belgeselci çıkardıysa ve bu sinemacıların çabucak hepsi yeni kurulmakta olan Sinematek’i eski Sinematek’in marka gücüne dayanarak da olsa heyecanla karşılıyorsa bir çizgiden bahsedebiliriz. Bugün Nuri Bilge’yi ele alalım. Yaşayan başarılı bir direktör. Yılmaz yaşasaydı 81 yaşında olacaktı. Nuri Bilge 59 sanıyorum. Ortalarında tam bir nesil var. Nuri Bilge “film yapmayı Sinematek’te gördüğüm sinemalar sayesinde öğrendim” diyor. Tahminen yanlış, fakat palavra değil. Ne istiyordu Sinematek? Sinema kültürü istiyordu. Sineması seyredin ki sinema yapabilesiniz, diyordu. Picasso klasik resmi son derece yeterli bilen, hatta ressamlık hayatına klasik fotoğrafla başlayan biri. Sen evvel onu yapacaksın, sonra kendini dağıtacaksın. O uzun, hareket halindeki tarihten, süreç içindeki tarihten bakmayı tercih ediyorum. Yılmaz Güney birincisi. Sonra devam ettirenlerin her biri öbür bir şey getirdi. Şenlikler vakit içinde değişiklik arz etseler de en azından her periyodun kendi içinde tutarlılıkları ve tutarsızlıkları olmuştur. Bugün kıymetli sinemacınız varsa ve kısacılar ve belgeselciler varsa ve gerisi geliyorsa bir modül o hareketin sayesindedir diye düşünüyorum.

Yeşim Ustaoğlu var, Reha Fazilet var, öbürleri da var. Biz nereden yola çıktık? Bir tek Yılmaz Güney’in arkasından… O yıllarda Lütfi Akad Umut sinemasını Sinematek’te gördü. Herhalde Yılmaz Güney davet etmişti. O da bu daveti kıramadı. Birlikte üç sinema yaptılar zira. “Bu bizim birinci gerçekçi filmimiz” diyerek çok heyecanlandı. Sonradan Atıf Yılmaz üzere eli yüzü düzgün sinema yapanlar oldu. Lakin bugün kıymetli şeyler söyleyen yirmi kadar sinemacımız var. Bu fevkalade bir şey. Biz Sinematek’i yine kuruyoruz dediğimizde onlar heyecanlandılar. Kâfi mi? Yetersiz. Zira bu iş maalesef İstanbul’da, biraz Ankara ve biraz da İzmir’de toparlanıyor. Benim eski bir arkadaşım Boğaziçi Üniversitesi sinema kulübünün yöneticiliğini yaptı, ‘60’lı yılların sonunda. Sinematek’in 50. Yılı gösterimleri vakti bir gün Boğaziçi’ne gösterime geldi. Zonguldak’ta yaşıyormuş, emekli olmuş ve sinemaya hâlâ çok meraklıymış. Bir kelamlık yapmış hatta. Ve bir şenlik yapmak istiyormuş: Maden sinemaları şenliği. Çok hoş olur dedim. Konuştuk ve haberim olsun dedim nasıl geçti diye. Yavuz Özkan’ın Maden filmini göstermiş. Sonra merak ettim, telefonlaştık, Zonguldak’ta Bülent Ecevit Üniversitesi takviye vermiş. Ve yüz kişi mi ne gelmiş. Düzgün dedim işte birinci şenlik için. Emekçilerden kim geldi dedim. İki kişi geldi dedi. Çalışanlar gelmemiş. Bankacı gelmiş, eczacı gelmiş, ama işçi gelmemiş. Halbuki personellerin orada salonu doldurması lazım. O olmamış.

Peki nasıl olur bu?

İstanbul, Ankara ve İzmir dışına sinema kültürünün yayılması lazım. Bak Zonguldak’ta beklersin ki olay olsun, ancak yok. Demek ki bu bahiste yapılması gereken çok şey var. O yüzden de beni dinleyenlere söylediğim şey şu: Bir “Sanat ve Deneme Sinemaları” ağını oluşturmak lazım. Bugünkü sinema gösterme teknikleriyle bizim sinema çeken ve sinemalarını göstermekte zahmet çeken sinemacıların sinemalarını elli farklı sinemada yüzer şahsa gösterebilirsek çok seyirci yapar. “Zaten bu sinemaları az kişi izliyor, biz nasıl olsa o kadar şahsa ulaşamayız” dememek lazım. Sinematek faaliyete geçtikten sonra ikinci kademede tahminen birtakım belediyelerle ve alternatif mekânlarla paydaşlık yapılabilir. Bu türlü bir ağı canlandırmamız lazım. Kasaba olur, kent olur, fark etmez. Her yerde olabilir. Buna eğilmek lazım, lakin buna eğilmek için vakit lazım, işçi lazım ve bir manada kültür siyaseti şuuru gerekir. Bunlarsız olmaz, fakat tahminen ömrümüz kâfi. Bilemiyorum.

1968’in politik ve militan olarak savunduğu temel fikir, toplumsal ömür ile sanat ortasındaki hudutları ortadan kaldırmak, sanatı salonlarda izlenen bir tüketim objesi olmaktan çıkarmaktı. Bugün, kelamını ettiğiniz süreçte Sinematek’in direktörlerin yetişmesinde, sanatkarlara bedel verilmesi manasında önemli bir rolü olduğunu görüyoruz. Lakin 1968’in radikal çizgisinin devamı Türkiye’de (belki bir ölçüde belgesel sinema haricinde) bugünlere ulaşmadı.

Endişe sinemasında bir sahne var. Bir gezgin sinemacı üç ayaklı bir sehpa üstündeki sinema makinesinde pamuk tarlalarında çalışan emekçilere sinema gösteriyor. O sinemalarda Şarlot (aynen!) var, ayrıyeten “Kıbrıs’ta uçan jetler” sesleri var. Lakin o sahnede bir adam öteki bir çağdan kalma bir makineyle, atlayan imgelerle, sineklerin uçuştuğu bir ortamda o çocuklara cüzi bir paraya –ama onlar için önemli– sinema gösteriyor. Bu aslında Türkiye ile kelam gelimi Fransa, İtalya ya da İspanya ortasındaki ‘68 ruhunun estiği ülkeler ortasındaki farklılığı gösterir. Kültürel alanda ileri sürdüğünüz noktanın Fransa, Almanya, İtalya üzere ülkelerde geçerliliğinin olduğunu kabul etmekte hiç zorlanmıyorum. Fakat oralarda da gerçekleşmedi. Lakin fikir ortaya atıldı, geliştirildi. Ünlü felsefeciler, Deleuze’ler mevzuyu ele aldılar, geliştirdiler. Türkiye’deki durumda kelam gelimi ‘65 yılı neyi gösterir? ‘65 yılı, 1961 Anayasası’ndan sonraki dördüncü yılı gösterir. Nedir o anayasa? O anayasa ne 141-142’yi ne 146’yı kaldırmıştır, ne de emekçilere haklarını vermiştir. Bunların hiçbiri o anayasada yok. Ama Türkiye İşçi Partisi kurulmuş, 14 milletvekili çıkarmıştır. 1961’den itibaren birtakım gelişmeler olmuştur. Sinematek de sinema manasında varlığını kabul ettirmiştir. Tıpkı devirde Ankara Sanat Tiyatrosu tiyatro alanında birtakım yenilikler yapıyor…

Dolayısıyla Sinematek’in 1968’de bütün bütüne büyümesini, her şeyi sıfırlamasını beklemek yanlışsız bir şey olmaz. Niçin bunu başaramadı diye sormak gerçek bir şey olmaz. Geri dönüşü olmayan biçimdeki başarısı, sinema kültürünü yaymak. Kervan Sineması 600 kişilik bir sinemaydı. Yani o denli kutu üzere bir yer değildi. Atilla Dorsay’ların ileri sürdüğü üzere 200 kişilik sosyete mekân falan, yok o denli bir şey. O 600 kişi bulmak bile vakit zaman sıkıntı oluyordu.

Nasıl bir seyirci kitlesi vardı?

Sosyete değildi. Orta sınıf ve öğrenci… Hepsinin siyasi şuuru yüksek ama… Bunun manası ortanın solu… Eski tüfekler, TKP’li karar giymiş beşerler da geliyordu. Potemkin Zırhlısı’nı gösterdiğimiz gece Behice Boran, Hikmet Kıvılcımlı, Vedat Türkali, Sadun Aren vardı. Bu sanat alanındaki vurucu güç, birtakım yerlerde sinema kulüpleri kurdu ya da kurdurdu. Sinemateklerden, yabancı kültür merkezlerinden sinemalar istedi. 35 mm sinemalar patates çuvallarında sırtta taşınıp gönderiliyordu, otobüs terminallerinden alınıyordu… Onat’ın anlattığı bir şey vardı. Onun kaleminden çıkma gerçek olan bir anekdot var. Ömer arkadaşımız şu sineması bilmem hangi otobüs yazıhanesine teslim et diyor. Çocuk gidiyor, lakin çabucak geri dönmüyor. Çok uzun bir müddet sonra dönüyor. Çuvalı Topkapı’ya yürüyerek götürmüş, masraf olmasın diye! Bu, sinema izleme kültürünü yaymakla ilgili. Tek deneme diyebileceğimiz şey, konuştuğumuz Genç Sinema bir yere kadar geldi. Ondan sonra da aslında sinema sıkıntı kaideler altında çalıştı. Mesela sansür peşini bırakmadı. Tekrar sık sık anlattığım anı da şu; Şakir Eczacıbaşı’nın anılarından okuduğumu aktarıyorum: 12 Mart’tan sonra Selimiye’den sıkıyönetim albayı çağırmış. Ona Sinematek’i kapatacaklarını söylemiş. O da nedenini sormuş. Tutukladığımız, gözaltına aldığımız bütün öğrencilerin cebinden Sinematek üyelik kartı çıkıyor, demiş. Sorgulamışlar, bu kadar beşerden bu kart çıkıyorsa herhalde bunun bir nedeni vardır diye. Fakat o kadar! Tahminen o çocukların siyasi şuurları sivrildi. Sinema ve sanat anlayışları değişti. Fakat ondan sonra karşı grup daha başarılı çıktı… Hiç unutmam, Fransa’da bir dünya kupası seyrediyordum. Kuzey Kore ile Brezilya ortasında oynanan maçın 20’nci dakikasında Kuzey Kore 3-0 galipti, fakat maçı Brezilya 5-3 kazandı. Kim bilir Kuzey Kore hangi taktikle üç tane gol attı. Ama öbür kadro beş tane gol atarak sıkıntıyı kapattı. Bu iş bir yere kadar geldi, daha sonra bir yerden farklı bir yere taşınamadığını kabul etmek zorundayız. Lakin o dediğim tarih süreci içinde baktığımızda bugünkü durumu uygunlaştırmak için yapılacak şey, artık dağıtım sistemini değiştirmektir. Biz Sinematek’te örnek olacağız. Birebir vakitte diğerlerine diyeceğiz ki, bizim yaptığımızı siz de yapabilirsiniz! Ne vakit ki sizin sinema kulübünüzde, Zonguldak’taki sinema gösterimine elli emekçi gelecek, o vakit kazanmış olacağız.

---

*Fırat Yücel’in Jak Şalom ile gerçekleştirdiği bu söyleşi, daha evvel 1+1 Forum‘da yayımlanmıştır.