Kültürel sermayenin çıktısı olarak çocuklar

Çoktandır profesyonel ömrün dijital vitrini olarak fonksiyon gören LinkedIn, sırf iş arayanların değil kurumsal hayatın tüm aktörlerinin gündelik pratiğine o denli yahut bu türlü sızmış durumda. Yakın geçmişteki “demode” iş ilanı sayfalarının yerini alan bu platform, artık neredeyse Instagram ya da Twitter kadar ekran müddetimizi işgal edebiliyor. Lakin LinkedIn’i eşsiz yapan şey sadece iş ilanlarının yahut meslek fırsatlarının bir ortaya toplanması değil birebir vakitte neoliberal kültürün bireylerden talep ettiği özne tipini kristalize etmesi.

Neoliberal kültür bireye “asla kâfi değilsin, her vakit daha yeterli olmalısın” iletisi verir, malum. Yabancı lisan öğrenmek, yeni sertifikalar edinmek, ferdî gelişim kitapları okumak, “ömür uzunluğu öğrenme” düsturu bu anlayışın bir uzantısıdır. Bu tertipte beşerler sırf çalışan olarak değil, tıpkı vakitte kendi mesleğinin “girişimcisi” üzere düşünülür. Bu nedenle günümüzün çalışma nizamında bireylerden daima kendilerini geliştirmeleri, performanslarını sergilemeleri ve birbirleriyle rekabet etmeleri beklenir. LinkedIn’deki bitmek bilmeyen muvaffakiyet paylaşımları da bu kültürün dijital tezahürüdür, beşerler güya bir “kişisel markaymış” üzere daima kendi muvaffakiyet öykülerini pazarlamak zorunda hisseder.

Bu öz-pazarlama stratejisi son periyotta yeni bir evre kaydetti: Beşerler artık sadece kendi muvaffakiyetlerini değil çocuklarının muvaffakiyetlerini da paylaşmaya başladı. İtibarlı üniversitelere yahut liselere kabuller, yarışlarda alınan dereceler yahut staj programları… Paylaşımlar gittikçe çeşitleniyor. Bir yanda içten bir ebeveyn gururu varmış üzere görünse de bu fenomeni biraz daha yakından incelediğimizde toplumsal yapının ve sınıfsal dinamiklerin dijital dünyadaki yansımalarını görmemiz pekâlâ mümkün.

Fransız sosyolog Pierre Bourdieu ve Jean-Claude Passeron’un 1960’larda yazdığı Vârisler (Les Héritiers) kitabı bu noktada yol gösterici olabilir. Bourdieu ve Passeron, üniversiteye ulaşabilen öğrencilerin aslında ailelerinden devraldıkları kültürel sermaye sayesinde avantajlı olduklarını söyler. Yani akademik muvaffakiyet, birçok vakit “kişisel yetenek” değil aileden aktarılan habitusun bir eseri olarak ortaya çıkar. LinkedIn’de ebeveynlerin “çocuğum şu üniversiteye kabul edildi” paylaşımı, esasen Varisler’in günümüz versiyonudur. O muvaffakiyet tekil bir mucize değil, uzun yıllardır korunan bir sınıfsal konumlanışın ve kültürel sermaye transferinin doğal sonucudur. Bir diğer deyişle: “Bizim çocuk da başarılı oldu” demek, tıpkı vakitte “bizim aile kültürel sermayesini bir sonraki kuşağa muvaffakiyetle aktardı” demektir.

Ama problem sadece kültürel sermayenin transferinden ibaret değil. LinkedIn’de ebeveynlerin çocuklarının muvaffakiyetlerini paylaşması ekonomik sermayeyi de sahneye çıkarır. “Çocuğum şu üniversiteye girdi” demek, birebir vakitte şu manaya gelir: “Biz o eğitimin maliyetini karşılayabildik” ya da “Bizim ekonomik gücümüz, çocuğumuzun geleceğini şekillendirecek imkanları satın almamıza müsaade verdi.”

Türkiye özelinde ise bu husus elbette daha farklı bir bağlama taşınıyor. Özel eğitimin, sertifika programlarının ve network’ün kıymetli olması, muvaffakiyet paylaşımlarını sınıfsal birer gösterge haline getirirken bu tablonun ortaya çıkmasında son yirmi yıldır uygulanan eğitim siyasetlerinin hissesi büyük. AKP iktidarı periyodunda eğitim sistemi daima bir belirsizlik ve istikrarsızlık içinde tutuldu: imtihan sistemleri tekraren değiştirildi, müfredat tartışmaları gündemden hiç düşmedi, imam hatip okullarının önü istikrarla açıldı. Devlet okullarının fiziki altyapısına ve niteliğine kâfi yatırım yapılmazken imam hatipler için ayrılan kaynaklar dikkat alımlı biçimde arttı. Böylelikle kamusal eğitimin eşitlikçi yapısı zayıflatılırken, aileler “daha güvenli” ve “daha nitelikli” gördükleri özel okullara hiçbir devir olmadığı kadar yönelmeye başladı. AKP iktidarı da tam olarak istediği şeye kavuştu, parası olanı özel dalın kucağına bırakıp yepisyeni sermayedarları beslerken temel muhtaçlıklarını bile karşılayamayan, sistematik bir biçimde fakirleştirilmiş ailelerin çocuklarını da alternatif sunmayarak imam hatip okullarının ağına dahil etti.

Öte yandan dersaneler kapatılma–yeniden açılma döngüsüyle aslında büsbütün ortadan kaldırılmadı; özel etüt merkezleri ve kurslar formunda piyasada varlığını sürdürdü. Bu da eğitimin “ek yatırım” gerektiren bir alan olarak kalıcılaşmasına yol açtı. Bununla birlikte özel ders piyasası da başlı başına bir bölüm haline geldi. Bilhassa yabancı lisan, matematik, fen bilimleri ya da üniversite imtihanına hazırlık derslerinin saatlik fiyatları birçok hanenin aylık mutfak bütçesine denk gelebiliyor. Yaz kampları, yurtdışı lisan okulları, spor ve sanat kursları ise belirli bir sınıf için adeta eğitim seyahatinin olmazsa olmazı üzere sunuluyor. Bu gelişmeler, eğitimin giderek daha fazla piyasalaşması manasına geliyor. Muvaffakiyete ulaşmanın yolu çoktandır çocukların yeteneğinden çok ailelerin özel derslere, özel okullara ve kurslara ayırabildiği bütçeye bağlı hale geldi. Eğitim de bir toplumsal mobilite aracı olmaktan çıkıp tam aksine sınıfsal farklılıkları pekiştiren bir düzeneğe dönüştü.

Sorunun bir öbür boyutu da elbette devlet okulları ile özel okullar ortasındaki uçurum. Öğretmen açığı, kalabalık sınıflar, fiziki yetersizlikler ve nitelikli yabancı lisan eğitiminin eksikliği nedeniyle pek çok aile çocuklarını devlet okulunda bırakmayı “gelecekten feragat” olarak görüyor. Bu nedenle özel okullar sırf bir “tercih” değil, geniş kısımlar için neredeyse bir mecburilik haline geldi. Üst sınıflar özel eğitimi rahatlıkla karşılayabilirken, alt sınıflar eğitimden büsbütün dışlanıyor; orta sınıflar ise giderek borçlanarak ya da hayat standartlarını düşürerek çocuklarının eğitimine yatırım yapmaya çalışırken, eğitim sistemi sınıfsal kutuplaşmayı derinleştiren bir düzenek haline geliyor. Sonuçta bir öğrencinin “başarılı” kabul edilebilmesi için ailelerin sırf vakit ve ilgi yatırımı değil, büyük bir ekonomik yatırım da yapması gerekiyor. Bu yatırım bedelini karşılayabilen aileler çocuklarını avantajlı bir pozisyona taşırken, karşılayamayanlar için eğitim giderek daha dar ve kuvvetli bir patikaya dönüşüyor. “Başarı” eşit yarışın değil sermayesi güçlü olanların önde başladığı bir koşuya dönüşüyor. Hasebiyle Türkiye’de LinkedIn’de paylaşılan çocuk muvaffakiyetleri sırf ferdî gayretin değil, özel eğitimin astronomik maliyetlerini karşılayabilen ailelerin görünür ayrıcalığının da bir yansıması üzere duruyor.

Annette Lareau, Unequal Childhoods kitabında orta-üst sınıfların çocuklarını “concerted cultivation”, yani planlı ve ağır bir yetiştirme stratejisiyle büyüttüğünü hatırlatır. Spor kursları, müzik dersleri, yabancı lisan eğitimleri, yurtdışı yaz kampları… Çocuğun hayatı adeta profesyonel bir proje üzere planlanır. Bu yaklaşım çocuğun ferdi marifetlerini geliştirmekle kalmaz, tıpkı vakitte ona özgüven, kurumsal alanlarda daha rahat hareket edebilme, otoriteyle müzakere edebilme üzere toplumsal hünerler kazandırır. Bu nedenle LinkedIn’de gördüğümüz paylaşımlar gurur beyanından ibaret değildir. Tıpkı vakitte bu uzun vadeli, ihtimamlı ebeveyn yatırımının bir manada halka arz edilmiş raporlarıdır. Muvaffakiyet, kişisel bir uğraşın sonucu olmaktan çok yıllar süren stratejik ebeveynliğin görünür eseridir. Çocuğun muvaffakiyetini paylaşan ebeveyn, aslında “benim toplumsal etrafım, ailem ve iş kimliğim güvenilirdir” iletisi da verir.

Elbette bu paylaşımların içinde gerçek birer ebeveyn gururu olduğu da yadsınamaz. Çocuğunun emeğini görmek, bunu duyurmak epeyce insani bir gereksinimdir. Lakin LinkedIn üzere profesyonel bir platformda, bu gurur tıpkı vakitte ferdî markanın ve aile markasının bir uzantısına dönüşürken, Bourdieu’nün 1960’larda Fransız üniversite öğrencileri için yazdığı tespitler LinkedIn’de tekrar hayat bulmaya devam ediyor. Varisler ise artık sırf üniversite amfilerinde değil dijital profillerde, beğenilerde ve yorumlarda da karşımıza çıkıyor.

Özetle, LinkedIn’de çocuğunun muvaffakiyetini paylaşan ebeveyn bir taşla iki kuş vuruyor: Hem şahsî gururunu lisana getiriyor hem de sınıfsal pozisyonunu ve kültürel sermayesini görünür kılıyor. Bu nedenle çocukların muvaffakiyetlerini paylaşmak kolay bir “mutlu haber” olmaktan çıkıp dijital çağın en güçlü sembolik sermaye şovlarından birine dönüşüyor. Meğer Türkiye üzere eğtimin harika kıymetli olduğu bir ülkede bu telaffuz bir yanılsama olarak kalmaya devam ediyor. Herkesin eğitim hakkına eşit şartlarla ulaştığı güne kadar da muvaffakiyet, kişisel kahramanlık üzere görünmeye devam edecek; nesilden nesle devredilen ayrıcalıkların ve eşitsizliklerin vitrine çıkmış hali olarak kalacak.

Kişisel bir notla bitireyim: Üniversiteyi kazandığım gün, çekirdek ailemizde yaşanan memnunluk sadece konutumuzun dört duvarında kalmamıştı. Annem bahçede o anda hazırlayabileceği en hoş kahvaltı sofrasını kurup yakınımızda oturan tüm akrabalarımızı bu hoş haberi kutlamak için çağırmıştı. Annemin büyük emek verdiği on iki yıllık eğitim serüvenim sona ererken İstanbul’da bir üniversite kazanmış olmamın gururunu, akrabalarına biber kızartması ikram ederek yaşıyordu. Artık geriye dönüp baktığımda o masanın da annemin LinkedIn’i, yani sahnesi olduğunu anlayabiliyorum: Emekle hazırlanmış, sevdiklerine gösterilmiş ve herkesin gözünde mana kazanmış bir sahne.