14 Mayıs seçimlerinden birkaç hafta önce… Beylikdüzü tarafları… Yapı-inşaat personellerinin öğlen ortasında bir seçim tartışması… Tartışmacı, “komünist” bir milletvekili adayı… Düğüm noktası bilindik: TCG savaş gemisi, TOGG, İHA-SİHA, 80 yıl çivi çakılmadan geri kalma odasına kapatılan ülkenin göğüs kabartan projeleri… Enflasyon, reel ücretler, iş kanunu, grev yasakları üzere her cinsten “sınıf” sıkıntısını tartışma teşebbüsü kapı dışarı… Münazaranın iki tarafının da elindeki silah, ideoloji mi? Sohbet toparlanma telaşı kazanıyor, öğlen ortası bitiyor, artık bitmesi gereken bir de mesai var. Tartışmacı son atağını yapıyor: “işçiler emekçi sınıfı üzere düşünmeli.” Ağır mı oldu? Emekçiler “patronlar” üzere mi düşünüyor? O bilindik saray-kulübe formülüne retorik bir gönderme mi? Ne manası var bu “muhakeme” teklifinin?
Yoksul sınıfların biteviye iktidar partisinin birinci parti olmasının ve toplumsal bir fenomen haline gelen Erdoğan’ın en büyük meşruiyet desteği olduğu ortada. Oy kaybı ve zayıflama tabloyu yadsımaya yetmiyor. O lisanlara destan emekçi sınıfı hâlâ “saraydaki” üzere mi düşünüyor? Seçim sonuçları ve fakir sınıfların oy tercihleri üzerine süren tartışmalar üzerinde tepinmek değil kaygımız. Bu yazı, biraz kılçıklık yapıp köşesine çekilmeyi planlıyor.
AKP’nin ve devletin propaganda makinesinin, medya monopolünün mesaisi çabucak “ideolojik kuşatma” açıklamasına siper oldu. Bu yaygın görüşe nazaran Erdoğan’ın TOGG, terör, LGBTİ üzere enstrümanlarla estirdiği bağımsızlık, ulusallık, yerlilik rüzgarı fakirlerin müesses nizamdan “kopuşunu” önledi. Bu, ideoloji sorununa yapılan —zamanında yapısalcıların Marx’ı haksızca suçladığı gibi— “yanlış bilinç” merkezli aktüel ve kolaycı yorumdan fazlası değil.
Kulübenin ötesi ve ideolojik düşünmek
Ulus Baker, sıklıkla hatırlanan “bir kulübede bir saraydakinden farklı düşünülür” formülünü ideoloji çözümlemesi için bilakis çevirmeyi önermişti.[1] Lakin, bir kulübedeki bir saraydaki üzere düşünmeye başlarsa ideolojiden bahsedebiliriz. Zira bu süreç kendini sağlama alma imkanlarından mahrumdur. “Yanlış bilinç”, bu bağlamın hususudur. Mevcut formülü olduğu üzere tutmaksa olsa olsa “düşünceden” bahsetmektir. Zira fikir izafidir. Bir kulübede bir saraydakinden farklı düşünüldüğünü söylemek, bir kulübede öbür bir kulübedekinden farklı düşünüldüğünü söylemekle birebir şeydir. Niyet şartlanmış, sınırlanmış, etkilenmiş bir münasebettir. Bir saray bir kulübeden “farklı” tesirlere açık olduğundan fikirler de “farklıdır”.[2] Baker’in uyarısı kıymetlidir, sözgelimi “AKP’ye oy veren işçiler” olgusunu soyut bir ideoloji anlatısına hapsetmeyi önlemenin de yolunu açar.
Ayrıca sıkıntıyı şuur derekesine eşitlemek de “tercih” mefhumunu sokar denkleme. Bu denklemden seçkinci ve özcü ataklar, Maraş’ın oy oranlarını çabukla açıp küfrü savuran histeri de çıkabilir. Meğer fazlasına gereksinimimiz var. Baker’in söylediği üzere Marx, kulübedeki köylünün “farklı” düşünse bile bakış açısını seçme özgürlüğü olmadığını sezmişti. Bu fark “hiçbir biçimde ‘jenerik’ olmadığı gibi” toplumsal, yaşamsal, gündelik şartlarda belirlenir.[3]
İdeoloji problemi, niyetler bütünü olarak ele alınan totalci yaklaşımdan fazlasını hak ediyor. Gelenekler, hâkim kültür, propaganda alanı, sivil toplum, devlet kurumları, devlet-dışı örgütlenmeler, siyasi organizasyonlar… İdeolojinin heybesi büyüktür. Baker yeniden yerinde bir ekleme yapar: “günlük hayat deneyimlerinin bütün evreni…”[4] Seçim sonrası çabukla yapılan “milliyetçilik ve bağımsızlık söylemi oy tercihlerini belirledi”, “işçiler güçlü devlet propagandasına oy verdi”, “yoksullar LGBTİ+ zıtlığı ve terör telaffuzuna yedeklendi” üzere çıkarımların ıskaladığı kıymetli bir detay vardır halbuki. İdeolojinin havuzunu genişleten o “deneyim” dehlizi. “Günlük ömür deneyimlerinin bütün evreni” olarak ideoloji…
Gramsci müdahalesi
Gramsci, yıllar sonra kendisini minder yapmaya kalkışıp ideolojiyi sömürü ve üretim alakalarından koparan, basitçe “söylem kurma” kapasitesine eşitleyen postmodern düşünsel atılımı (ya da provokasyonu) uyarırken haklıydı. Meşhur Marksist üstyapı-altyapı anlatısının yanlış yorumu Gramsci’nin de amacındaydı: “insanlar kendi toplumsal pozisyonlarının ve vazifelerinin şuuruna üstyapılar alanında varıyorsa bu, yapı ile üstyapı ortasında zarurî ve yaşamsal bir kontağın varolduğu manasına gelir.”[5] Altyapı-üstyapı formülünü organik temaslarından koparmak, keskin bir ayrıma uğratmak Marx’ı anlamak değildi. İdeolojiyi, sadece telaffuz ve propaganda alanına sıkıştırmak, onu sadece ideolojinin “üretim merkezleri” olarak anılan üstyapı kurumlarına sabitlemekti. Gramsci, “tarihsel blok” ile elverişli bir kavramı da önermeyi atlamamıştı.
Thompson’ın tecrübe ile söylemi çarpıştıran fakat altyapı-üstyapı ayrımını ekseriyetle gereksiz gören bir tarihçi olarak her iki tarafı da “ideoloji” katmanına yerleştirme potansiyeli taşıyan pasajını hatırlayabiliriz: “Deneyim, telaffuzun kendisini huzura çağıracağı ana kadar ofislerin kapısında ihtiyatla beklemez. Tecrübe kapıyı vurmadan içeri girer ve ölenleri, sağ kalanların çığlıklarını, savaş siperlerini, işsizliği, enflasyonu, soykırımı lisana getirir.”[6] Birinci bakışta “boş tencerenin” iktidarı göndermesini uman bir içgörü üzere gelebilir. Lakin Thompson’ın tezi farklıdır. Ulus Baker’in formülüne lokal bir dayanak üzeredir. Çatışmalar, kanılar, görenekler, ahlak kuralları, maddi çıkarlar ile Gordion düğümüne dönen ideoloji mahallesinin karışması, “günlük tecrübeler evreninin” çözülmesidir sıkıntı. Bu çözülme olmadan siyasal çözülmeyi beklemek pek gerçekçi değildir.
Mevzu ne Demirelci boş tencere mekanizmi ne de Erdoğanizm-TOGG tesirine bükülmeli özetle. Bir bileşke kuvvete gereksinimimiz var, günlük yaşamsal deneyimlerin cihanında gezinmeye. İdeolojilerin maddi güçler olmadan ferdi hayaller olmaktan öteye geçemeyeceğini söylerken Gramsci tekrar bir ikaz yapıyordu.[7] 11,5 milyon üyesi olan bir siyasi partiden, hatta artık bir ‘devlet organizasyonu’ haline gelen bir yapıdan; küçük üreticilerden orta ve büyük işletmelere, belediye meclislerinden muhtarlıklara muazzam ve karmaşık çıkar-dağıtım-paylaşım ağlarına sahip bir kuvvetten bahsediyoruz. Toplumsal yardım ve borçlandırma ikiliğini neoliberal yönelimlerden taviz vermeden sürdürülebilir kılan, tarikatlarla yaptığı ittifaka Keynesyen misyonları yükleyen, mahallî oligarşik-patronaj bağ ağını taşra ve metropolün periferisinde ilmek ilmek örgütleyen bir hegemonyadan bahsediyoruz. Birebir Gramsci, boyun eğdirme ve direnç bağlarının ekonomik münasebetlerden farklı, diğer dışsal alanlardan ithal edilmiş bağlar olmadığını da söylüyordu. Bu devletleşmiş ve toplumsallaşmış yapıyı milliyetçilik ve bağımsızlık telaffuzuyla “oy devşirme” performansına sabitlemek, fazla optimist.
Meselenin “tercih” boyutu hiç yok değil elbette. Kuşatılma üzere bir kolaycılıktan değil, tercihleri koşullayan bağlantı demetinden bahsediyoruz. Fakat daha açık bir tercih yorumu da getirilebilir; personeller ve fakir sınıflar hâlâ tecrübeyle sabitlenmiş, iddia edilebilir, sürdürülebilir ve yönetim edilebilir “mevcut makûs günlerin”, görülemeyen, iddia edilemeyen, belirsizlikle sakatlanmış “gelecek âlâ günlerden” yeğ olduğunu düşünüyor belirli ki. Bu “maddi” seviyesi görmeden hegemonik bir çözülmeyi beklememeli.
“İşçiler emekçi sınıfı üzere düşünmeli” ya da sınıfsal bakış açısı nosyonu
Öyleyse başladığımız yere, bakış açısına dönebiliriz. Marx, kulübedekilerin farklı düşünseler bile bakış açılarını seçemeyeceklerini biliyordu. Lenin’in —Gramsci’de hegemonya diye anılan— “işçi sınıfının öncülüğü” kavramı[8] ya da Baker’in “sınıfsal bakış açısı” nosyonu[9] bu çarpıklığı gidermeye niyetlenir. Sosyalist toplumun ya da eşitlikçi-adil bir nizamın kurucu gücü olarak, gerçek bir harekete fakat sınıfsal bakış açısı taban olabilir. Zira sınıfsal bakış açısı, uzun vadeli gelenekler, dogmalar, kurallar ve alışkanlıkları sürdürmeyi yani çatışkıları yönetmeyi değil yıkmayı, ortadan kaldırmayı vazife edinir, hakikatin yolunu açma özelliğini kuşanır. Yalnızca kendisi için değil, bütün ezilen sınıflar ismine konuşma yeteneğini gösterme potansiyelini (hegemonya) sadece personel sınıfı taşır.
Şimdi bu kurucu bakış açısını kurucu ideolojinin objesi olan emekçi sınıfının elinde nasıl bir silaha dönüşeceğini daha fazla tartışmanın vakti. “İşçi sınıfı emekçi sınıfı üzere düşünmeli” önerisi bu yüzden değerli. Şimdiye kadar yapamadığımızı yapmanın; dilek edilebilir, varsayım edilebilir, öngörülebilir, deneyimlenebilir bir gelecek imgesini kurmanın, öteki bir toplumsal nizamın imkanlarını umutvar bir arzuyu dürterek inşa etmenin zamanındayız. Nihayetinde onu dizginleyecek bir ütopya olmadan ideoloji, yalnızca bugünü değil yarını da sömürgesi haline getirir.
[1] Baker, Ulus(2020), Kanaatlerden İmajlara: Hisler Sosyolojisine Doğru, Çev. Harun Abuşoğlu, Bağlantı Yayınları, İstanbul, sf. 63
[2] Baker, Kanaatlerden İmajlara, sf. 64
[3] Baker, Kanaatlerden İmajlara, sf. 64
[4] Baker, Kanaatlerden İmajlara, sf. 63
[5] Haz. David Forgacs (2010), Gramsci Kitabı: Seçme Yazılar 1916-1935, Çev. İbrahim Yıldız, Dipnot Yayınları, Ankara, sf. 240
[6] Thompson, Edward P. (1994), Teorinin Sefaleti, Çev. Ahmet Fethi Yıldırım, Alan Yayıncılık, İstanbul, sf. 48
[7] Forgacs, Gramsci Kitabı: Seçme Yazılar 1916-1935, sf. 244
[8] Bkz. Lenin, “Halkın Dostları” Kimlerdir ve Sosyal-Demokratlara Karşı Nasıl Savaşırlar?, Sol Yayınları ve Lenin, Demokratik İhtilalde Sosyal-Demokrasinin İki Taktiği, Sol Yayınları.
[9] Baker, Kanaatlerden İmajlara, sf. 65.
