Sadece aldığı ödüllerle değil imal sonrasında Kültür Bakanlığı’nın sinemaya verdiği maddi dayanağı geri istemesiyle de epeyce konuşulan Kurak Günler, dünya prömiyerini Cannes Sinema Festivali’nin “Belirli Bir Bakış” kısmında yaptıktan sonra Antalya Sinema Festivali’nde çokça ödül aldı. Direktörün biçimsel tercihleri, kesimli anlatımı ve gündüz düşleri aracılığıyla kurduğu lisanla öne çıkan sinema, hem içeriği hem de biçimsel bir arayışta olma cüretiyle daha detaylı incelemeyi hak ediyor.
En başta yırtıcı domuz avı sahnesiyle birlikte sinema boyunca şiddetin çeşitli hâllerine tanıklık ediyoruz. Her ne kadar yer yer kendinden olmayana karşı ağır nefret ve baskısıyla Dogville (Lars von Trier, 2003) kadar kurgusal görünse de, ülkemiz siyasetini ve dünyada gelişen olayları göz önüne alırsak, belediye seçimine az vakit kala tanıklık ettiğimiz Yanıklar kasabası gerçek ile kurgu ortasında kalan ömürlerimizi anımsatıyor. Savcı Emre’nin kişiliğinde Cumhuriyet’in kurucu takımının idealizmini görüyoruz. Devlet aygıtlarının bir soyutlaması olarak yasalar, demokrasi ve cumhuriyetin bedelleri, kasabada savcı karakteriyle temsil ediliyor. Kasabanın gerçekliğinde ise bir yanda birdenbire çıkan obruklar, başka yanda Emre’den evvelki savcının el çekmesi/çektirilmesi sonucu yarım kalan, köye su getirmesi beklenen “büyük proje” ve bu proje hakkında açılmış soruşturma var.
Filme gelen en önemli tenkitlerden biri, direktör Emin Alper’in ülkenin tüm sıkıntılarını (şiddet, homofobi, nefret hatası, yolsuzluk, nepotizm, tecavüz vs.) bir sinemaya sığdırmaya çalışması. Benim için gerçekliği yansıtıp yansıtmaması ve yeniden bu bağlamda “çağına tanıklık” edip etmemesinden çok, sorununu göze sokup sokmaması çok daha ehemmiyet arz ediyor. Bunun makûs bir örneği olarak bürokrasiyi eleştirmesi hedeflenen Kağıt (Sinan Çetin, 2010) sineması gösterilebilir. Bence bu kadar bahse değinmesine rağmen, Yeni Şafak’ta yayımlanan “İçki bütün kötülüklerin anasıdır” yazısına ilham vermesini bir kenara koyarsak, Kurak Günler’in didaktik olmaması epey başarılı.
Savcı Emre, taşraya ahenk sağlayamamıştır. Kurak Günler, çokça karşılaştırıldığı Bir Vakitler Anadolu’da (Nuri Bilge Ceylan, 2011) sinemasından bu noktada ayrılır. Bir Vakitler Anadolu’da filminde devlet erki olarak gördüğümüz savcı taşraya ahenk sağlamaktan da ötede taşranın kendisi olmuştur ve sinemanın kahramanı Doktor Cemal “çaktırmadan”, çok da göze batmadan bir kurtarıcı olarak sahneye çıkar. Meğer Kurak Günler’in Savcı Emre’si herkesi karşısına alır, topluma ve yozlaşmış kıymetlerine başkaldırır. İdealist bir köy öğretmeni ya da kütüphanesi olmayan bir köye sürülmüş bir kütüphane vazifelisi değildir. Yetkileri olan ve inandığı kıymetleri sonuna kadar savunan bir savcıdır. Genç Cumhuriyet’in kurucu takımının ülkülerini taşıyan bir Yakup Kadri karakteridir.
Güzel sanatların bir kısmı olarak hukuk
Hukuk toplumsal olaylardan ve siyasetten azade bir pozisyona sahipmiş üzere algılanır ya da bu türlü algılanması istenir. “Şeyleşmiş” bir hukuk herkes için daha kolaydır. Şayet evraklara insan diye bakılacak olsa, sistem kurulamaz, siyasi otorite ve hükümranlar hâkim olmaya devam edemez. Örneğin obruklar kelam konusu olduğunda yalnızca yöneticiler değil kontrol yapmayanlar, göz yumanlar da bu erkle birlikte değerlendirilmelidir. Tam da bu sebepten, hukuk iktidarın güç aygıtı olarak ”teorisiz bir pratik” olarak tabir edilir. Teorik olarak ele alınırsa yasa, savcı ve amiri olduğu kolluk şiddeti organik bir bütün üzere tanımlanır. Lakin hakim, savcı, polis ve avukatlar gerçek insanlardır. Halbuki “hukuk olgusu” toplumsal şartların ve onu ortaya çıkaran zorunlulukların mutasyonlarının bir yansımasıdır. Yani siyaset ve sınıf çabasından bağımsız bir soyutlama olarak “hukuk” mevcut değildir. Yüksek Seçim Kurulu kararları, bayan cinayetleri, Seyahat davası, Soma davası, parti kapatma davaları, 367 krizi üzere örnekler sadece bir laboratuvar ortamının ya da bilimsel bir alanın süjeleri değildir. Bu açıdan teorik ve tarihî bir geçmişi olsa da “yasa ve uygulama” olarak ele alırsak, hukuk arkaik kabilelerde ve Orta Çağ’da dahi yasa, töre, Büyük Engizisyon olarak karşımıza çıkar.
Yanıklar’da Refah ve Düzen Partisi belediye seçimlerine hazırlanmaktadır, bir evvelki devir de onlar kazanmıştır. Belediye başkanı yeniden seçilirse su krizini çözmeyi vaat etmektedir, bunun karşısında duran ise kasabalıların “yasalarına” ya da ahlakına uygun olmayan muhalif gazeteci Murat’tır. Sinemaya dair en büyük eleştirim de bu, zira gazeteci Murat, kasabanın ortasında adeta tüm Fransız eleştirel teori geleneğini kapsayacak kadar “öteki” olan bir karakterdir. Yalnızca cinsel yönelimi değil tüm varlığıyla kasabaya tezattır. Tanju Baran’ın belirttiği üzere kasabada gördüğümüz tek muhalefet de kendisidir. Seveni, eşi dostu, art çıkanı yoktur. Taşrada bu türlü bir karakterin hakikaten yer alıp alamayacağı sorun değil, ancak sinema cihanına adeta yapay bir müdahale üzeredir. Savcı Emre ile tanışma sahneleri de epey teatral bir havadadır. Murat o denli masalsı formda gelir ki, Alice’in takip ettiği beyaz tavşan misali obruklar diyarı hakkında ikazlar verir: “Tehlikelidir burası. Balçıktır tabanı, çekiverir adamı aşağı.”
Savcı Emre bu ikazlara karşın tıpkı akşam belediye liderinin “ziyafet” teklifini kabul eder ve iktidarla rakı masasına oturur. İçkiyi çok kaçırdığı, muhtemelen içkisine ilaç da katıldığı için denetimini ve o geceye dair hafızasını yitirir. En son hatırladığı çalgı çengi grubu ve dans eden çingene kız Pekmez’dir. Sinema boyunca o gecenin tesirinde kalacaktır. Travma sonrası gerilim bozukluğundan kurtulamaz ve Kafkaesk bir cihan üzere Yanıklar’a hapsolur. Hakikaten o geceden sonra kasaba dışından kimseyi aramaz, irtibata geç(e)mez. Kriz durumunda, konutu sarılmış, mevt tehdidiyle karşı karşıya kalmışken dahi kasabanın emniyet müdürünü arar. Travması ile yüzleşemediği üzere, başındaki tüm öteki imgelemi üzerinden Murat ile özdeşim kurar.
Film boyunca gelgitlerle ve gündüz düşleri eşliğinde o geceye dair imgeler görürüz. Bu noktada seyirci ile Savcı Emre’nin hafızası eşleşir. Bildiklerimiz kesik bir kabustan modüller üzeredir. Emre, kendisinin fail ya da hata ortağı olma ihtimaline karşın tecavüz davasının peşini bırakmaz. Gazeteci Murat ile münasebeti ise karmaşıktır. Hayal ve gerçeğin birbirine karıştığı, mağdurun muğlak olduğu bir bağ vardır ortalarında. Kasabada tecavüze uğrayan Pekmez, Pekmez’in babası, Emre, Murat, hiçbiri çoğunluğun maddelerine ve ahlakına uymadığı için hepsi mağdur olmuştur. Murat haklı çıkmıştır, balçıktır Yanıklar’ın tabanı ve hepsini içine çekmiştir. Savcı Emre ziyafetin travmasını atlatamamıştır. Çok uzun bir kâbus görmekte üzeredir. Tüm olaylar aleyhine gelişmeye başlar. Seçim günü gelip çatar.
Travmayı tetikleyen “Yanıklar”
Yanıklar’da seçimi iktidar tekrar kazanmıştır. Hakim Zeynep, eski belgelerin kapanması konusunda yeni bir teklifle gelir Savcı Emre’nin karşısına. Burada yazının başlığına ilham veren konuşma, Karamazov Kardeşler’in Büyük Engizisyoncusu’nun Mesih’le diyaloğunu anımsatır[i]. Yeni bir periyot vardır önlerinde, sinemanın sonlarına gerçek savcı ve devlet himayesini uygundan uyguna yitirir. Sonuç olarak hukuk bir soyutlamadır, toplumsal şartlardan ve hâkim ideolojiden bağımsız düşünülemez. Yasalar töreye ve çoğunluğa yenik düşer. Emre artık bir tecavüz davasının faili durumundadır. Bununla da kalmaz toplumun gözündeki cürümleri; eşcinseldir ve aşığını korumak için vazifesini suistimal etmiştir. En berbatı de Yanıklar kasabasında yalnızca bir nefret nesnesi değildir, tıpkı vakitte bir sürek avının da maksadıdır. Murat ve Emre hayatta kalmak için kaçarken seyirci olarak biz de kaçmak, kurtulmak, Yanıklar’ı, obrukları, her şeyi geride bırakmak isteriz.
Finalin sürprizini bozmak istemem, fakat finaldeki his üzerine birkaç kelam söylemek isterim. Sıkıntı vakitlerden geçiyoruz, neye şaşırıp neye güveneceğimiz konusunda başımız hayli karışık. Lakin şunu biliyoruz ki, bu kıssanın berbatları yalnızca erkekler değildir, hakimdir, çoğunluktur, toplumdur. Mehmet ve Emre dilsel, dinî bir azınlıktan da olabilirdi. Hem tanıdık hem de çok şaşırtan bir öyküdür bu, siz olmanın faturası kesilir her yerde. Bunu siyasal gücünüz, paranız ve unvanlarınız el verdiğince ödeyebilirsiniz. Sormadığınız halde çoğunluk kıyafetinizi onaylar ya da bir kıyafeti dayatır, birileri ne yiyip içeceğinize karışır. Yeniden birebir çoğunluk neye ve nasıl inanmanız gerektiğini bilir. Bazen yeterlice zıvanadan çıkar, kimi, nasıl ve nerede seveceğinize karar verir. Her küme totemlere, tabulara, engizisyonculara muhtaçlık duyar, her vakit kendinden olmayanı arar. Bir düşman bulursa, kendini daha çok var edebilir. Tam da bu noktada sinemanın iletisi nettir. “Yenilmedik,” der Emre ve Murat, sonra Emre ekler: “Asla size hizmet etmeyeceğim.”
[i] “Şunu bil ki, ben de çöldeyim, ben de böcek, bitki kökü yedim insanlara bağışladığın özgürlüğü ben de kutsadım, ‘sayıyı tamamlamak için’. Senin o seçkinlerinin, güçlülerin ortasına girmeye ben de can atıyordum. Lakin kendime geldim, çılgınlığa hizmet etmekten kaçındım. (…) Gururlulardan ayrıldım, onları memnun kılmak için alçakgönüllülerin yanına döndüm (…) Seni yakacağım ateşi tutuşturmaya koşacaklar. Evet, yakılmayı en çok hak eden biri varsa, o Sensin.” (Çeviren: Ergin Altay, Bağlantı Yayınları, s. 290)
