20. yüzyıl Amerikan edebiyatının en büyük isimlerinden Kurt Vonnegut, Şampiyonların Kahvaltısı ve Mezbaha 5 gibi romanlarıyla tanındı. Fakat sağladığı en büyük kültürel katkının yayımlanmış yapıtlarından öteki bir şey olduğunu düşünüyordu. 1947’de Chicago Üniversitesi Antropoloji Bölümü’ndeki heyet tarafından oybirliği ile reddedilen yüksek lisans tezi.
Chicago Üniversitesi, Vonnegut’ın 1963’te yayımlanan Kedi Beşiği isimli kitabını 1971’de yüksek lisans tezi olarak kabul edip dereceyi muharrire teslim etti. Vonnegut, otobiyografisinde hikâye biçimlerine dair yaptığı çalışmanın “fazla kolay ve göze fazla eğlenceli göründüğü” için reddedildiğini yazmıştı. Yalınlık ve tabir iktisadı üzerine epey telaffuz üreten Vonnegut, hikâye yapısının antropolojik tabiatına dair şöyle demişti:
Temel fikir, hikâyelerin kareli kağıda çizilebilecek hallerinin olması ve toplumların hikâye formlarının de en az çömlekleri yahut mızrak uçları kadar enteresan olmasıdır.
Tasarımcı Maya Eilam üstteki görüntüde bahsedilmeyen lakin Vonnegut’ın tezinde bulunan beş biçimi daha çalışarak aşağıdaki görseli üretmiş, her halin altında uygun örnekleri görmek de mümkün.
“Yaratıcı Müelliflik 101”
Vonnegut’ın kendine has doğrudanlığı ve kıvrak zekası, yapıtlarından ve bunları sunma biçiminden hayli besbelli bir halde anlaşılıyor. Yalınlığa dair hassasiyetini de tahminen bu anlaşılma isteğine bağlamak gerekir. Vonnegut, hayatı boyunca bu isteğe ulaşmak ve bu fermanı yaymak ismine bir dizi “kural” üretti ve tavsiyelerde bulundu. Bunlardan kurmaca ve yaratıcı yazarlığa dair olanları Vonnegut’ın kısa hikayelerini içeren Bagombo Snuff Box’ın önsözünde yayınlanmıştı:
- Bir yabancının vaktini o denli bir değerlendirin ki, vaktinin harcandığını hissetmesin.
- Okuyucuya destekleyebileceği en az bir karakter verin.
- Her karakterin istediği bir şey olmalıdır, bir bardak su bile olsa.
- Her cümle şu ikisinden birine hizmet etmelidir: Karakteri açığa çıkarmak yahut aksiyon geliştirmek.
- Sona olabildiği kadar yakın bir yerden başlayın.
- Sadist olun. Ana karakterleriniz ne kadar tatlı ve pak olursa olsun, başlarına vahim şeyler getirin. Bu sayede okuyucu onların ne mal olduğunu görebilir.
- Tek bir kişiyi keyifli etmek için yazın. Şayet bir pencere açıp, bütün dünyayla sözgelimi sevişmeye çalışırsanız hikâyeniz zatürre olur.
- Okurlarınıza olabildiği kadar fazla bilgiyi olabildiği kadar erken verin. Belirsizliğin canı cehenneme. Okuyucuların ne olup bittiğine, nerede ve nasıla dair, şayet hamam böcekleri son birkaç sayfayı yerse hikâyeyi kendileri bitirebilecek derecede eksiksiz bir kavrayışa sahip olmaları gerekir.
Benim kuşağımın en büyük kısa hikaye muharriri Flannery O’Connor’dı. Birincisi hariç tüm kurallarımı çiğnedi. Büyük müelliflerin bu türlü huyları vardır.
Kendi üslubunuzla yazın
Bir öteki kural dizisi ise tuhaf bir halde edebiyat ve yazarlığa dair tavsiye arıyorsanız herhalde bakacağınız son birkaç yerden biri olan IEEE’nin (Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Enstitüsü) Transactions on Professional Communications isimli mecmuasında, 1980 yılında yayınlandı. Vonnegut’ın “üslup sahibi yazı” üzerine verdiği tavsiyelerin özeti aşağıda, tamamı burada.
- Umursadığınız bir mevzu bulun. Konutunuzun önündeki bir çukura dair belediyeye yazdığınız bir dilekçe yahut komşu kızına yazdığınız aşk mektubu iş görür.
- Ama alışılmış boş konuşmayın. Bu hususta boş konuşacak değilim.
- Basit tutun — Lisanın kolaylığı saygıdeğer olmakla kalmaz tahminen tıpkı vakitte kutsaldır da.
- Kırpacak cüretiniz olsun. Eğer bir cümle, ne kadar eksiksiz olursa olsun, bahsinizi yeni ve kullanışlı bir formda aydınlatmıyorsa, kesip atın.
- Kendiniz üzere yazın. Kendi yazılarıma en çok Indianapolis’li biri üzere duyulduğum vakit, ki zati öyleyim, güvendiğimi görüyorum ve diğerleri da en çok bu durumda güveniyor üzere görünüyorlar.
- Söylemek istediğinizi söyleyin. Şayet söylemeye bedel bir şeyiniz varsa ve anlaşılmak istiyorsanız, uygunu mi Picasso usulü, caz üslubu yazıdan uzak durun.
- Okuyucuya acıyın. Okumak zorundalar, bu o kadar güç bir sanat ki birden fazla insan lisede ve yüksek okulda, on iki uzun yıl boyunca çalışmış olmasına karşın gerçek manada ustalaşamaz.
- Daha da detaylı bilgi için Dikkatinizi William Strunk, Jr ve E.B. White’ın The Elements of Style’ına (Macmillan, 1979) çekerim.
Kaynaklar: Open Culture & Aeon
