Eczanede reçetenizin hazırlanmasını beklerken eczacının yaptıklarına dikkat ettiniz mi hiç? Sonuncu karışımı oluşturacak her maddeyi, her parçacığı hassas terazisinde gram gram, dirhem dirhem ölçer. Ben de size radyoda bir şeyler anlatırken motamot bu türlü hissediyorum. Benim ağırlıklarım, dakikalar; şundan ne kadar, öbüründen ne kadar koysam da gerçek karışımı elde etsem diye dikkatle ölçüp biçiyorum. Muhtemelen şöyle diyorsunuzdur: Güzel de neden? Madem bize Lizbon sarsıntısından bahsedeceksiniz, en baştan başlayın işte! Sonra da akabinde ne olduğunu anlatırsınız. Halbuki bence bu, sizin açınızdan hiç de eğlenceli olmaz. Konutlar arkası gerisine yıkılıyor, aileler arkası gerisine ölüyor; sıçrayarak ilerleyen yangının dehşeti, suyun dehşeti; karanlık ve yağma; yaralıların iniltisi ve sevdiklerini arayanların haykırışları… Kimse yalnızca bunları duymak istemez, hem esasen bu kısımlar çabucak her doğal afette aşağı üst birebirdir.
Halbuki 1 Kasım 1755’te Lizbon’u yok eden sarsıntı öteki binlercesine benzeri bir felaket değildi. Pek çok açıdan kendine mahsus, tuhaf bir yanı vardı; size de tam olarak bundan bahsetmek istiyorum. Öncelikle, bu sarsıntı periyodun en büyük ve yıkıcı sarsıntılarından biriydi. Ancak o çağda dünyayı en çok etkileyen, zihinleri en çok meşgul eden olaylardan biri olmasının tek sebebi bu değil. O devirde Lizbon’un yerle bir olması, günümüzde Chicago’nun yahut Londra’nın yerle bir olmasına eşdeğerdi. On sekizinci yüzyılın ortasında, Portekiz hâlâ sömürgeci gücünün doruğundaydı. Lizbon, dünyanın en güçlü ticaret kentleri ortasında yer alıyordu; Tejo Nehri’nin ağzına kurulmuş bu kentin limanı her yıl, İngiltere’deki, Fransa’daki, Almanya’daki ve en kıymetlisi, Hamburg’daki tüccarlara ilişkin ticarethanelerin gemileriyle dolup taşıyordu. Kentte 30.000 mesken vardı ve 250.000’den fazla insan yaşıyordu, bunların kabaca dörtte biri sarsıntıda öldü. Hükümdarın sarayı hem sadeliğiyle hem de görkemiyle ünlüydü. Sarsıntıdan evvelki Lizbon’a dair betimlemelerde, Saray’ın katı formalitelerinin en tuhaf ayrıntıları, mesela yazları ikindi vaktinde saray mensuplarının aileleriyle birlikte ana meydanda, Rucio’da buluşup otomobillerinden hiç inmeden kısa bir mühlet sohbet ettiği anlatılır. Beşerler Portekiz hükümdarına o denli hayrandı ki, Avrupa’nın dört bir yanındaki felaketleri anlatan pek çok broşürden birinde, bu kadar büyük bir hükümdarın da bu türlü felaketlerden etkilenebileceğine ihtimal verilmediği aktarılıyordu. “Nasıl ki felaketin boyutu lakin atlatıldıktan sonra anlaşılabilirse,” diye yazmıştı bu özel “vakanüvis”, “bu fecî durumun hüzünlü sonuçlarının anlaşılması için de hükümdarın, karısıyla birlikte, büsbütün terk edilmiş halde, koca bir günü otomobillerinde en berbat şartlarda geçirişini düşünmek gerekir.” İçinde bu tıp modüller olan broşürler, günümüzün gazetesiyle tıpkı misyonu görüyordu. İmkânı olanlar, görgü şahitlerinden topladıkları ayrıntılı bilgileri basıp satıyordu. Az sonra size bu bildirimlerden birini okuyacağım, o devir Lizbon’da yaşayan bir İngilizin tecrübelerini.
Ne var ki, bu olayın insanları bu kadar etkilemesinin, elden ele dolaşan sayısız broşüre ilham vermesinin ve üstünden neredeyse 100 yıl geçmesine karşın bu felakete dair hâlâ yeni anlatıların basılıyor olmasının özel bir nedeni de var: Bu zelzelenin tesiri daha evvel hiç görülmemiş ölçüde büyüktü. Avrupa’nın dört bir yanında, hatta ta Afrika’da, tespit edilebilen en uç noktalarını da sayarsak iki buçuk milyon kilometrekarelik devasa bir alanda hissedilmişti. En güçlü sarsıntılar bir uçta Fas’tan öteki uçta Endülüs ve Fransa’ya kadar uzanmıştı. Cadiz, Jerez ve Algeciras kentleri neredeyse büsbütün yerle bir olmuştu. Görgü şahitlerinden birine nazaran, Sevilla’daki katedral kulelerinden biri rüzgârda sazlar misali sallanmıştı. Ancak en güçlü titreşimler sudan yayılmıştı. Finlandiya’dan Hollanda Doğu Hint Adaları’na kadar büyük taban dalgaları hissedilmişti; okyanus sarsıntılarının Portekiz kıyısından Elbe’nin ağzına inanılmaz bir süratle, çeyrek saatte ilerlediği hesaplanmıştı. Facia esnasında olanlardan bu kadar kelam ettiğimiz kâfi. Öncesindeki haftalarda ise bir dizi tuhaf tabiat olayı yaşanmıştı. Olayın akabinde, beşerler bu tuhaf tabiat olaylarına dönüp baktıklarında onları felaketin alametleri olarak gördüler, tahminen tamamen haksız da değiller. Örneğin, Güney İsviçre’deki Locarno’da, felaket gününden iki hafta evvel birden yerden buhar çıkmaya başlamıştı. İki saat içinde bu buhar kırmızı sise dönmüş, akşamüzeri civarında da mor bir yağmur olup yağmıştı. O andan itibaren, Batı Avrupa’nın dört bir yanından ani sağanak ve selin eşlik ettiği vahim kasırga haberleri gelmeye başlamıştı. Zelzeleden sekiz gün evvel, Cadiz civarındaki toprakların üstü sayısız solucanla kaplanmıştı.
Bu tuhaf olaylarla en çok ilgilenen de Kant’tı, bu büyük Alman filozofun ismini kimileriniz duymuştur. Zelzele olduğunda yirmi dört yaşındaydı ve o âna kadar memleketi Königsberg’in hudutlarının dışına hiç çıkmamıştı, sonra da çıkmayacaktı; lakin harikulade bir coşkuyla, bu sarsıntıya dair bulabildiği her cins bilgiyi topladı. Bu olaya dair yayımladığı kısa çalışmaları, Almanya’da bilimsel coğrafyanın temellerini oluşturdu.[i] En azından, sismolojinin. 1755’teki sarsıntının tasvirinden bu yana bu disiplinin izlediği yola dair de bir şeyler anlatmak istiyorum size. Lakin zelzele sırasındaki tecrübelerini kesinlikle duymanızı istediğim bizim İngilizin ortada kaynayıp gitmemesine dikkat etmem gerekiyor. 150 yıldır görmezden gelinen bu adam sabırsızlıkla bekliyor, kendisine bir sefer daha kelam hakkı verilmesini istiyor ve bugün zelzeleler hakkında bildiklerimize ait lakin birkaç söz etmeme müsaade verdi. Fakat evvel şunu söyleyeyim: Sandığınız üzere değiller. Artık bir an durup size zelzeleleri nasıl açıklardınız diye sorsam, eminim aklınıza birinci yanardağlar gelecektir. Gerçek, yanardağlar çoklukla sarsıntılarla irtibatlıdır, en azından zelzeleler yanardağ patlamalarını haber verir. Haliyle, 2000 yıl boyunca, antik Yunanlardan Kant’a ve yaklaşık 1870’e kadar beşerler sarsıntıların dünyanın derinlerinden yahut o denli bir yerden çıkan alevli gazlardan kaynaklandığına inanıyordu. Ne vakit ki beşerler ölçüm aygıtları kullanıp hesap yapmaya başladılar, ki bunların isabet oranları aklınızın almayacağı kadar fazladır, hatta bu benim için de geçerli, neyse, yani beşerler ne vakit mevzuyu doğrulayabilir hale geldiler, işte o vakit farklı bir şey buldular, en azından Lizbon’daki üzere büyük sarsıntılar konusunda. Bu sarsıntılar dünyanın –bizim hâlâ sıvı, daha doğrusu çamurumsu olduğunu düşündüğümüz– en derin boşluklarından kaynaklanmaz. Dünyanın kabuğu kabaca 3000 kilometre kalınlığında bir katmandır. Bu katman daima devinim halindedir; içindeki kütleler istikrara kavuşabilmek için durmadan yer değiştirirler. Bu dengeyi bozan etkenlerin bir kısmını biliyoruz, kalanlarını bulmaya yönelik çalışmalar da sürat kesmeden devam ediyor. Şu kadarı kesin: En besbelli yer değişikliği, dünyanın daima soğumakta oluşundan kaynaklanır. Bu durum, kaya kitlelerinde muazzam bir tansiyon yaratarak onların parçalanmasına neden olur. Akabinde bu parçalanan kayalar yeni bir sisteme oturmak hedefiyle hareket eder ve biz işte bunu sarsıntı olarak deneyimleriz. Başka yer değişiklikleri ise dağların erozyona uğramasından, yani hafiflemesinden ve okyanus tabanındaki alveol birikintilerinden, yani ağırlaşmadan kaynaklanır. Dünyanın üstünde dönüp duran fırtınalar da, bilhassa sonbaharda, gezegenin tabanını tıngırdatmak ismine üstlerine düşeni yaparlar; ve son olarak, gök cisimlerinin çekim kuvvetinin dünya yüzeyindeki tesiri hâlâ netleştirilmeyi beklemektedir. Tahminen şöyle düşünüyorsunuzdur: Şayet bunlar doğruysa, o vakit dünyanın kabuğu hiç rahat durmuyor, yani her an sarsıntı oluyor. Haklısınız, oluyor gerçekten. Günümüzde kullanılan zelzele ölçüm aygıtlarının inanılmaz sertliği o kadar fazla ki –sırf Almanya’da bile türlü kentlere kurulmuş on üç sismoloji merkezi var– bir an olsun kıpırdamadan durmuyorlar, demek ki dünya daima sallanıyor ancak birden fazla vakit biz bunu hissetmiyoruz.
Her şey günlük güneşlikken birden bu sarsıntılar hissedilir hale geldi mi, en kötüsü da odur işte. Ve günlük güneşlik derken, nitekim günlük güneşlikken. “Çünkü,” diye muharrir nihayet kelam hakkı kendisine geçen bizim İngiliz,
güneş tüm görkemiyle parlıyordu. Gökyüzü alabildiğine açıktı, rastgele bir tabiat olayının yaklaşmakta olduğunu gösteren en ufak işaret dahi yoktu; derken, sabah dokuz ile on ortası, masamda oturuyordum ki masa sallanmaya başladı, şaşırdım buna zira bunun olması için bir neden yoktu. Ben ne olup bittiğini düşünedurayım, konut baştan aşağı sallanmaya başladı. Yerin altından ürpertici bir gümleme geldi, güya uzaklarda bir yerde bir fırtına patlamış üzere. Çabucak kalemimi bırakıp ayağa fırladım. Tehlike büyüktü lakin büsbütün zararsız atlatma umudum vardı; halbuki, bir an sonra, her tıp tereddüt silinecekti. Vahim bir çatırtı sesi duyuldu, kentin binaları daima birden çöküyordu. Benim binam da o denli üzücü sallandı ki üst katlar göçtü, benim kaldığım odalarda ise sarsıntıdan her şey tepetaklak oldu. Her an ölümcül bir darbe bekliyordum artık, duvarlar ufalanıyor, açılan yarıklardan büyük taşlar düşüyordu, çatının kalasları havada asılı kalmıştı güya. Lakin bu kere da gökyüzü o denli bir karardı ki beşerler önlerini göremez hale geldiler. Zifiri karanlık çöktü, bunun sebebi ya yıkılan meskenlerden yükselen inanılmaz ölçüde toz ya da topraktan çıkan bol ölçüde kükürt buharıydı. Sonunda gece yine aydınlandı, sarsıntıların şiddeti azaldı; kendimi olabildiğince toparlayıp etrafıma bakındım. Ufacık bir talih sayesinde hayatta kaldığım açıktı; giyinik olsam mutlaka sokağa fırlar ve yıkılan binaların altında kalıp ölürdüm. Çabucak ayakkabılarımı giydim, üstüme bir palto aldım ve dışarı fırlayıp Aziz Pavlus mezarlığına hakikat yola koyuldum. Mezarlık bir tepeye kurulu olduğundan en inançlı yerin orası olacağını düşünmüştüm. Beşerler artık kendi sokaklarını tanıyamaz haldeydi; birçoklarının ne olup bittiği hakkında en ufak fikri yoktu; her şey yok olmuştu ve kimse sevdiklerine, mallarına ne olduğunu bilmiyordu. Mezarlığın zirvesinden baktığımda vahim bir görünüme şahit oldum: Okyanusta, gözün alabildiğine, sayısız gemi büyük dalgaların üzerinde savruluyor, güya büyük bir fırtınaya yakalanmışçasına birbiriyle çarpışıyordu. Birden, kıyıdaki devasa bir iskele batıverdi, inançlı olacağını düşünerek orada toplanmış insanları da beraberinde götürdü. Kurtulma umuduyla kayık ve filikalara binen nicelerini de deniz birebir formda yutuverdi.[ii]
Başka anlatılardan da bildiğimiz üzere, ikinci ve en yıkıcı sismik sarsıntıdan yaklaşık bir saat sonra yirmi metre yüksekliğinde devasa bir dalga kentin üzerine kapanmıştı, İngilizin uzaktan gördüğü de buydu. Bu büyük dalga geri çekildiğinde, Tejo’nun yatağı birden kupkuru kalmıştı; o denli güçlü bir geri çekilmeydi ki bu, ırmağın suyunu da alıp götürmüştü. “Akşam çöktüğünde, ıssız kent,” diye bitirir kelamlarını İngiliz, “alev denizini andırıyordu: O denli parlak bir ışık yayıyordu ki rahatlıkla mektup okuyabilirdiniz. Alevler en az yüz farklı noktadan yükseliyordu ve altı gün boyunca harlı harlı yanmaya devam ederek sarsıntıdan kurtulan her şeyi yiyip bitirdiler. Acıdan donakalmış binlerce insan kentin karşısına geçmiş, öylece bakıyordu; bayanlar ve çocuklar yardım için tüm sevgililere ve meleklere yakarıyordu. Bu esnada irili ufaklı sarsıntılar yaşanmaya devam ediyor ve bunların birçok bir çeyrek saat sürüyordu.” Bu feci güne, 1 Kasım 1755’e dair söyleyeceklerimiz bu kadar. Bu tarihte, insanın tıpkı 170 yıl evvel olduğu üzere bugün de karşısında çaresiz kalacağı pek az felaketten biri yaşanmıştı. Burada da teknoloji bir çıkış yolu bulacaktır, her ne kadar dolaylı da olsa: varsayım aracılığıyla. Gelin görün ki, şimdilik, birtakım hayvanların duyu organları hâlâ en keskin cihazlarımızdan üstün. Bilhassa de köpekler sarsıntıdan birkaç gün evvel şaşmaz bir telaş sergilerler; tam da bu nedenle, hassas bölgelerdeki zelzele merkezlerinde köpekler bulundurulur. Ve böylece yirmi dakikamı doldurmuş oldum; umarım sizler için fazla yavaş gitmemişimdir.
Kaynak: Radyo Benjamin. Haz. Lecia Rosenthal, Çev. Cemal Ener ve Elif Okan Gezmiş. Metis, 2018, s. 202-7.
[i] 1756’da Kant zelzele bahisli üç makale yazmıştır. Bu makalelerde teolojik münasebetlerden fazla sarsıntının fizikî dinamiklerinin tabiatına yük verecekti: “Von den Ursachen der Erderschütterungen bei Gelegenheit des Unglücks, welches die westliche Länder von Europa gegen das Ende des vorigen Jahres betroffen hat” (Depremlerin Sebepleri Üzerine, Geçen Yılın Sonlarına Yanlışsız Avrupa’nın Batısındaki Ülkelerde Yaşanan Felaket Üzerine); “Geschichte und Naturbeschreibung der merkwürdigsten Vorfälle des Erdbebens, welches an dem Ende des 1755sten Jahres einen großen Teil der Erde erschüttert hat” (1755 Yılının Sonunda Dünyanın Büyük Kısmını Sarsan Sarsıntının En Dikkate Paha Tezahürlerinin Tarihi ve Tabiat Betimlemesi); “Fortgesetzte Betrachtung der seit einiger Zeit wahrgenommenen Erderschütterungen” (Bir Müddettir Algılanan Karasal Titreşimler Hakkında Süregelen Gözlemler). Bkz. Kant, Natural Science, haz. Eric Watkins, çev. Olaf Reinhardt (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2012).
[ii] Benjamin, Papaz Charles Davy’nin anlatımından yararlanıyor. Davy’nin tam metni için bkz. “The Earthquake at Lisbon”, The World’s Story: A History of the World in Story, Song and Art içinde, haz. Eva March Tappan, c. 5 (Boston: Houghton Mifflin, 1914), s. 618-28.
