Holdingleşmiş Kızılay’ın “yasal, akılcı ve ahlaki” olduğu söylenen skandalları birbiri arkasına haberlere düşüyor. Bahadır Özgür’ün haberine nazaran depremzedeler için toplanan ikinci el kıyafetler de aracı bir şirkete satılmış. Üstelik bu ticaret sadece Kızılay ve zelzeleyle de sonlu değil. Bahsi geçen şirket, birçok belediyelere ilişkin olan atık ikinci el giysi kumbaralarında toplanan kıyafetlerin de alıcısı. Yasal diyorlar, zira adabınca ihaleyle yapılmış bir ticari muahede var. Akılcı diyorlar, zira imhaya gidecek kıyafetlerin bir kısmı geri kazandırılıyor. Ahlaki diyorlar, zira üretimi görece azaltarak çevreyi “koruyor”.
Şapkadan tavşan çıkaran bu propagandanın gerisinde yalnızca Türkiye’yle sonlu olmayan devasa bir geridönüşüm tertibi yatıyor. Son yılların yükselen modası “sürdürülebilirlik” telaffuzunun altında yeni bir sömürü nizamı var. Örneğin 2015’ten bir habere nazaran, İngiltere’de toplanan ikinci el kıyafetlerin en fazla yüzde 30’u yine kullanım için ülkede kalıyor. Büyük çoğunluğu aracı firmalarla ekseriyetle Sahra Altı Afrika ülkelerine ihraç ediliyor, bu ülkelerdeki pazarlarda ucuza tekrar satılıyor.
Bir pantolon düşünün, Merter’de bir atölyede üretiliyor (atölyelerdeki üretim ve çalışma şartlarını şimdilik unutalım). Pantolon sonları aşıyor, İngiltere’de ortalama 40 sterline satılıyor, modası geçene kadar giyiliyor, “iyi” bir insan tarafından etraf ve insan hakları düşünülerek çöpe atılmak yerine bir hayır kurumuna bağışlanıyor. Kurum bağışları tasnif ediyor, bir aracı firmaya satıyor, pantolon Afrika’daki bir personele 2 sterline yine satılıyor. Pantolon hayır kurumuna bağışlanmaz, olur da çöpe giderse? O vakit Adana’daki atık merkezine gönderiliyor.
Büyük bir geridönüşüm ordusu yaratıldı, asbestli gemilerin imhasından hastalık ve açlık içinde yapılan kâğıt toplama işine kadar Türkiye’nin de merkezinde olduğu sömürü tertibinin yeni bir emekçi ordusu var. Merter’deki yahut Afrika’daki bir emekçi, kazandığı üç kuruşla felaketi bekleyen konutlarda, hastalık çağıran şartlarda, ismine yaşamak denirse, günü yaşıyor. Bir gün ölürse gerisinden uygun ve akıllı beşerler “oy vermeseydi” diyecek. Kimi biliminsanları “daha yeterli bir meskende otursaydı” diyecek. Akılcı, yasal ve ahlaki dünya nizamı bu.
Bunu düzgün insanlara renkli reklamlarla anlatıyorlar: Daha az duş alın, daha az tüketin, daha çok bağışlayın. Karşı mahallenin yardım kuruluşlarını beğenmiyorsanız, alternatifleri var. Bu bölümde herkesin kendi mahallesinin bir hayır kurumu var, dükkanları var, reklam masrafları ve dayanışma konserleri var. Maliyetler çıkarıldıktan sonra olur da kalırsa, para öbür projelerin finansmanı için kullanılacak. Ondan da geriye bir şey kalırsa, bir banka hesabında havale edileceği öteki hesabı bekleyecek. Bağışların bir kısmı elbette ulaşacak afetzedeye, bu hayırseverlik tekerinin de dönmesi gerek.
Beltolt Brecht, Me-Ti: Tarihte Diyalektik kitabında, “Belli kötülüklerden, bu kötülüklerin ortadan kaldırılabilir nedenlerini belirtmeksizin kelam edenler sakıncalı olabilirler,” diyor. Sonra kitabın diğer bir kısmında “Akıllı başlar gerek hükümranlar tarafından gerekse o başların sahiplerince çok aptalca da kullanılabilir. Akıllı başlar, bilhassa en aptalca ve daima olması düşünülmeyecek savları ve kurumları desteklemeleri için kiralanır. En akıllı başlar, gerçeğin bilinebilmesi için değil, hakikaten uzak olandan nasıl faydalar sağlanabileceğinin anlaşılması için gayret harcarlar. İstedikleri başlarından değil, midelerinden alkış toplamaktır,” diye ekliyor.
Deprem felaketinin akabinde herhalde en çok paylaşılan, elden ele dolanan şiir de Bertolt Brecht’e ilişkin. Şiir “İyi adamın sorgusu” yahut “Anladık iyisin” diye biliniyor. Şiir de üstteki alıntıların olduğu kitapta yer alıyor:
Öne çık: Duyduk ki,
Düzgün bir adammışsın.
Satılık değilmişsin ama
Meskene düşen yıldırım
Satılık değildir o da.
Dönmezmişsin bir sefer söylediğinden.
Neymiş söylediğin?
Onurluymuşsun, söylermişsin düşünceni açıkça.
Hangi düşünceni?
Yürekliymişsin.
Kime karşı?
Bilgeymişsin.
Kimin için?
Düşünmezmişsin kendi çıkarını.
Kiminkidir o vakit düşündüğün? Yeterli bir arkadaşmışsın.
Uygun beşerler da var mı arkadaşların ortasında?
Bu şiir kime hitap ediyor? Vergiden kaçmak için kazandıklarının milyonda birini bağışlayan işverenlere mı? Hayırseverlere mi yalnızca? Yoksa güzelleşme için daima davet yapanlara mı? Öfkesini yalnızca lisana getiren, pratikte elinden ne geliyorsa, daha doğrusu ona elinden neler gelebileceği söyleniyorsa, yalnızca onunla yetinenlere mi? Siyasi şuurunu ve iradesini seçim sandıklarıyla sınırlayanlara mı? Olanın bitenin farkında olup kahvehane bezginliğine sığınanlara mı?
Sosyalist örgütlerin ve birtakım sivil toplum kuruluşlarının zelzele bölgesindeki faaliyeti öteki bir idarenin ve tertibin mümkün olduğunu ortaya koymaktı. Boşalan, çatlayan yeri yalnızca hayat kurarak, yaşatarak doldurmadılar, oraya yeni birer tohum ektiler. Bir kurumu, örgütü bir başkasından ayıran tam da budur. Sürdürülebilir olduğu argüman edilenin yerine neyi koyduğudur. Soru tüm gayretlerin işe yarayıp yaramadığı değildir, soru kimden ve neyden yana işe yaradığıdır.
Brecht’in şiiri yazdığı günden bu yana dünya üzerindeki ezen-ezilen ilgileri daha da karmaşıklaştı. Brecht idealistlere sesleniyor, tarihi materyalizmin sonlarını ve diyalektik anlayışı işaret ediyordu. Biz de her türlü yardım, değişim, dayanışma eforunun altında, tarih şuurundan bütünüyle mahrum bir işe faydalılık düşlüyoruz. Bir vakitler ne ve kim sorusunun cevabı topluluklar, sınıflar, kurumlardı. Artık ne ve kim deyince yalnızca parayı ve bireyi düşünebiliyoruz. Yalnızca karşımızdaki ile kendimiz ortasında süregiden bir işe faydalılık bağlamında anlıyoruz ezen-ezilen bağını. “Sınıfsaldır”, “tarihseldir”, “siyasaldır” üzere tahliller bile kestirmeci ve kişisel. Güya münasebetlerin toplumsallığı yok olmuş da sırf politik durum alarak kâfi olacağı düşünülen yansılara, kelamlara, beyanlara indirgenmiş. Sadece ben ile başkaları ortasında kalmış, vicdanımızın kefaretini ödüyoruz. Karşımızda tahakkümünü daima yeni araçlarla yine kuran bir sistem karşısında hangi “iyilik” işe yarayabilir? Temele dönmek gerek, tüm bu sorular bizim için değil, dünyanın işleyişinden yana neye ve kime yarıyor?
Depremin akabinde görüntülenen binlerce dayanışma haberinin birinde, 15 yaşında bir çocuk Silvan’da muhtaçlık sahipleri için çadır dikiyordu. Yüzünde, memnunluk denemez fakat bir dikkat ve eminlik vardı: İşe yaramanın saadeti. Meğer şimdi 15 yaşında. Ben daha haberdeki işe yarayan bu aracısız yardıma mı şaşayım yoksa 15 yaşında okulda olması gereken çocuğun çalışmaya mecbur kalışına mı üzüleyim diye düşünürken, iki kardeşi de çocuk yaştan beri dokuma atölyesinde çalışan arkadaşım beni uyarıyor. “Bu çocuk” diyor, “en az iki yıldır çalışıyor olmalı, yoksa o makineyi o kadar hünerle kullanamazdı.” Gerçeğin en gerçek, en daima hâli yeniden çocukla birebir sınıftan olan biri tarafından görülüyor. Zelzele anında kurtarma için birinci çağrılanlar da bu yüzden madenciler, itfaiyeciler ve inşaat emekçileriydi. Zira ekipmanları kullanmayı bilen, organize olabilen, bir felaket ânını yönetebilen lakin onlar olabilirdi. Zira yüzyıllardır esasen bu aletleri kullanıyor, dünyayı emekleriyle döndürüyorlar. Herkes işin aslını biliyor, kimileri gereğini yapmıyor.
Felaket anları hem vefatı hem ömrü birebir anda yan yana getiriyor. Hem geleceği hem geçmişi bir anlığına göz önüne seriyor. Bir uygun dostu, diğer yeterli dosttan ayırıyor.
5 bin liradan bilet satarak, İstanbul’un afet toplanma alanlarından birinin üstüne inşa edilmiş Kuvvetli PSM’de sarsıntı dayanışma konseri yapıyor, toplanan parayı da siyasetsiz bir sivil toplum kuruluşuna bağışlıyorsanız, kime yarıyor yeterliliğiniz? Neyi onayladığınızı simgeliyor? Unutmayacağız diye verilen yeminler yavaşça olağana dönmenin geçiş merasimi mi? Nedir bir dayanışma konserini başkasından ayıran?
Deprem bölgesinde inşaatlar başladı. Zelzeleden evvel bölgede tarım ve hayvancılıkla geçinenler, sarsıntıdan sonra ya göç etmeye ya da ivedilikle başlanan inşaatlarda ucuz işgücü olmaya zorlanıyor. Bu kentlerde fabrikalar açacaklar, bu fabrikalarda ekonomik krizin üzerine bir de zelzelenin yüküyle tamamıyla fakirleşmiş, mülksüzleştirilmiş ailelerin çocukları işbaşı yapacak. Mülksüzleştirilenler ve çocuk yaşta çalışmaya zorlananlar onları izlemeyecekmiş üzere, meşhur müzisyenler ve oyuncular dayanışma etkinliklerinde başlarından değil midelerinden alkış topluyorlar.
