1 Kasım 1755 tarihinde meydana gelen Lizbon Sarsıntısı, zelzelenin tetiklediği tsunamiyle birleşince Avrupa kıtasının gördüğü en büyük felaketlerden birine dönüştü. Yalnızca bu kentte 30 ile 40 bin ortasında insan hayatını kaybetti. Bunun yanında Lizbon Depremi’nin bilinen en büyük tesirlerinden biri, tüm Avrupa çapında entelektüel bir kırılma yarattığı ve Aydınlanma Felsefesi’ni beslediğidir. Zelzeleler o tarihe kadar Allah’ın isteği ve hasebiyle da ilahi adaletin tecellisi olarak görülürken Lizbon Depremi’nden sonra ilahiyat ve din, toplumsal tartışmaların bir ögesi olmaktan çıktı, entelektüel gündemden düştü. O günden sonra ızdıraplarımızın sorumluluğu, bütünüyle omuzlarımıza yüklendi ve bu türlü de kaldı, diyor Judith Shklar.[i]
Lizbon Depremi’nde Papalığın desteklediği “günahkâr bir kentin cezalandırılması” tezi tutmadı. Çünkü Lizbon halkının, Allah’ın tufanının üstlerine salınmasına neden olacak derecede büyük bir günah işlediğine, Lizbonluların başka Hristiyanlardan daha makûs, daha günahkâr olduğuna dair bir iz yoktu. Allah’ın neden koca koca kiliseleri un ufak ettiği de anlaşılamamıştı. Bu sebeple “neden biz?” sorusunun karşılığı havada kaldı, “kader planı, Allah’ın emri” açıklamaları Lizbon Depremi’ne doyurucu cevap veremedi.
Voltaire, yeniden Papalığın yaydığı “olmuş olan doğrudur, her olan da bir hayır ve Allah’ın bir bildiği vardır” fikrindeki kof iyimserliğe ve “her şey yolunda” telaffuzuna saldırdı. Rousseau ise Voltaire’in söyleyemediğini söyledi: Zelzele üzere doğal bir olayı felakete dönüştüren; altı yedi kat yüksekliğinde konutlar inşa etmiş olmaktır. Bu felaket kendi yanlışımızdır. Voltaire, insanlara boşu boşuna eziyet çektirdiği, dindarları bile zelzelede öldürerek onlara bir nevi ihanet ettiği için Allah’ı kabahatler. Rousseau ise Allah’ı suçlamak yerine onu toplumsal hayattan büsbütün uzaklaştırır. Fakat Kant’a. Kant’ın mevzuyla ilgili yazılarında ne din ne Allah vardır. Zelzeleyle ilgili bilimsel açıklamaları sıralar ve zelzelesi “insan imali felaketler” kategorisine dahil eder (Kant’a nazaran bu kategorideki en büyük felaket savaştır). (Shklar, s. 81-84)
Shklar’ın Lizbon Zelzelesi sonrası ortaya çıkan entelektüel değişim için yaptığı tespit şudur: “Tanrı’nın işi” tabiri gönüllere teselli veren ve akılları teskin eden bir açıklama olmaktan çıkmış, yasal mesuliyetten kaçınmak için alaycı bir mazeret hâline gelmiştir. Bu tespit, Maraş Zelzelesi için de geçerli değil mi? “Allah’ın işi, yazgı planı” diyenler aslında durumun hiç de bu türlü olmadığını bilerek bizimle alay etmiyorlar mı? Ediyorlar. Hepimizle dalga geçiliyor.
Peki, 6 Şubat Maraş Zelzelesi Türkiye için 1 Kasım Lizbon Zelzelesi fonksiyonu görür mü? Sarsıntı sonrasında ortaya çıkan acı ve öfke hem kitlelerin inançlarında hem de siyasi ve idari sistemimizde bir değişimi tetikler mi? Öfke hissinin yıkıcılığı, bu hükümeti de yıkar mı?
Öfke paylaşıldıkça canlı kalıyor. Öfkeleri sönmezse, bugünün depremzedeleri yarının hükümet aksileri olabilirler. Bu potansiyel nedeniyledir ki hükümet depremzedeleri bir ortada toplu olarak barındırmak yerine (üniversite öğrencilerinin yurtlarını ellerinden almak suretiyle) bütün yurda dağıtarak yalnızlaştırmak, öfkelerini yalıtmak ve vakit içinde söndürmek peşinde. Dahası, sarsıntının yarattığı öfke, verilen nakdi takviyelerle, kira ve konut yardımlarıyla, bir düzine vaatle ve yargı karşısına çıkarılacak bir iki müteahhitle vakit içinde tabiatıyla de yatışabilir.
Öfkenin dindirilmesi genel seçimler için ayrıyeten kıymetli, çünkü beklenmedik olayların ve yarattığı hislerin seçmenlerin oy verme davranışını etkilediği; seçmenlerin parti tercihlerini ve siyasi bağlılıklarını sorgulamalarına neden olduğu biliniyor.[ii] Mesela, duygusal zekâ modeline nazaran sevinç ve coşku üzere olumlu hisler bireye “her şeyin yolunda olduğu” sinyalini vererek seçmenleri siyasi sürece katılmaya ve seçimlerde evvelden beri destekledikleri adayın ardında durmaya teşvik ediyor (örn. 15 Temmuz sonrası demokrasi mitingleri ve hala bir darbe teşebbüsünün demokrasi bayramı olarak kutlanması). Öte yandan endişe, tasa ve öfke üzere olumsuz hisler ise bireye “işlerin hiç de yolunda gitmediği” sinyalini vererek, seçmenleri etrafına karşı daha açık ve hassas kılıyor; daha fazla bilgi almak ve siyasi alternatiflerini arttırmak için çevreyi gözlemlemelerine neden oluyor. Bu nedenle hükümetin, zelzelenin çabucak akabine denk gelen seçimleri erteleme hareketi hayli kritik.
Büyük felaketleri seçimlerin izlediği rastlantısal zamanlamayı bir tarafa bırakırsak, öfkenin siyasi hareketlilik ve aktiflik haritasında kendine yer bulabilmesi direkt değil, epey dolayımlıdır. İstiyoruz ki öfkemiz bir sonuç versin, istiyoruz ki öfkemizin yarattığı güç boşa gitmesin. Lakin öfke ister ferdi ister kitlesel olsun geçicidir, yatıştırmaya müsaittir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları da büyük acıların ve öfkelerin çok nadiren büyük siyasi değişimler yarattığını yeterli bilirler. “Sanırım” demek çok boş, “elbette” demek lazım: Elbette bu sarsıntının sonrasında her şeyin başa dönmesini engellemek, muhalefet partilerinin ve sivil toplumun önümüzdeki aylarda olabildiğince faal çalışmasına, ortaya çıkan öfkeyi ve beklentileri siyasi şuur ve aktiflik seviyesine aktarabilmelerine bağlı.
[i] Judith Shklar. Adaletsizliğin Veçheleri, Vakıfbank Kültür Yayınları, 2021.
[ii] Sofia Vasilopoulou ve Markus Wagner. “Emotions and domestic vote choice”, içinde Journal of Elections, Public Opinion and Parties; Valentino, N. A., Brader, T. vd. (2011) “Election night’s alright for fighting: The role of emotions in political participation”, içinde The Journal of Politics; Marcus, G. E., Neuman, W. R. ve MacKuen, M. (2000) Affective Intelligence and Political Judgment, Chicago Universitesi Yayınları, Aralık 2020.
*Bu yazı birinci olarak mavi defter‘de yayımlanmıştır.
