Bu yazı, sinema hakkında spoiler içermektedir.
Matrix, sinema tarihinin son büyük fenomeni, çağ açıp çağ kapatan sineması. Geçtiğimiz yüz yirmi yıl boyunca onlarca sinema suyun akışını değiştirdi, kendi periyoduna taraf ve biçim verdi lakin çok azı bu işi Matrix kadar ihtişamlı yaptı. Safkan bir yaratıcı zihnin eseri olan Matrix, bir noktada, yaratıcılarının ferdî hikayesini de aşarak bir kültür eserine, vakte karşı direnç kazanan bir fenomene dönüştü. Sinema tarihinin “kitleleri buluşturan” bu son sinemasına dair milyonlarca insanın ferdî bir anısı, az yahut çok malumatı, etkileşimi ve fikri var. Slavoj Zizek ile Türkiye’nin ücra bir köyündeki genci birebir masada buluşturan, hem hiç kimsenin tam olarak idrak edemeyeceği kadar derin hem de herkesi buluşturacak kadar yalın, kolay ve cazip bir eser, ya da anlatı, eser yahut cümbüş. Pekala, Matrix’in kolektif bir halde yaratılan mitolojisi, jenerasyondan kuşak aktarılan ve aktarılmaya devam edecek mirası kime ilişkin; yaratıcılarına mı yoksa uçsuz bucaksız bir insan tarlasını andıran, sinemanın etrafında toplanan hayran tarikatına mı? Bu soruya “hem… hem …” ve “ne… ne …” bağlacı kullanmadan yahut yalnızca Warner Bros.’u işaret etmeden verilebilecek yanıtlar, Matrix Resurrections’ın olası akıbetini belirleyecek.
Matrix Resurrections’ta amaçlanan tek bir şey var: Matrix mitini, bir sinema kanonunu yıkmak. Bir daha Matrix’e dönmeyeceğini defaatle belirten lakin anne ve babasının vefatından sonra girdiği yas sürecinde, içindeki gerçek benliği kamusal alana taşıdığı sürecin baş aktörlerinden Neo ve Trinity’i diriltmeye karar veren Lana Wachowski[i] (kardeşi Lilly farklı düşündüğü ve yasını farklı formda tuttuğu için bu devam sinemasının modülü olmamış) yıkım harekatını gerçekleştirirken bir hedef daha güdüyor: Bir “fan service” sineması, yani hayranlara özel tasarlanmış bir sinema çekmemek. Dışarıdan bakanlara öbür, kendisine “olduğu gibi” görünen Neo ile özdeşleşme yoluna giden Lana, (Başta, “Warner Bros.’un onunla yahut onsuz üçlemeyi devam ettirmek istediğini, Matrix’in kendisi için sonlandığını bildiklerini fakat hikayelerin de asla sonlanmamak üzere bir özelliğe sahip olduğunu” vurgulayan Smith’le gerçekleştirilen sohbet olmak üzere sinema boyunca Neo’nun Lana’nın ağzından konuştuğu birçok sahne var.) “eski Matrix’e” dair fikirlerini hayranlar için fazla acımasız bir formda tabir ediyor: Vaktinde Matrix’i çekerek “bazı çocukları eğlendirdik”. Bu alaycı sözün yanında, sinemanın post-credit sahnesinde bile karşımıza çıkan upuzun “beyin fırtınası” sekansında Matrix’in ne olduğuna (Matrix zihin pornosudur, Matrix karışıklıktır, Matrix hedefsiz aksiyondur, deri kıyafetler içinde yapılan ideolojidir, Matrix kripto faşizm hakkındadır.) ve Resurrections’ın ne olacağına/olmayacağına (“Anahtar sözcüklerimiz özgünlük ve yeni”, “Amaçsız aksiyon masada yok”, “Bir başka reboot olmayacak”, “Oyunu tekrar değiştirmeliyiz”) dair, yarı özeleştiri, yarı parodi içeren tespitler sıralanıyor. “Çocukları eğlendirdik,” cümlesiyle billurlaşan hal, bir noktada “Eski Matrix’i” savunanları, onu arzulayanları itham etmeye ve yapılmak istenene karşı çıkacaklar için savunma sistemleri geliştirmeye evriliyor.
Lana’nın Resurrections’ta yapmaya çalıştığı şeyin şuurlu olduğu aşikâr, ki kendisi de, hiçbir gizeme ve yanlış anlamaya mahal vermeyecek biçimde, bu halini ve niyetini daima açıklıyor. Pekala, bir şeyin şuurlu, taammüden yapılması, onun yanlışsız, güzel yahut haklı olduğu manasına gelir mi? Ya da bu yıkıma karşı çıkanların, yeni Matrix’in alıcısı olmayanların ve eski Matrix’i özleyenlerin karşılığı, Lana’nın karikatürize ettiği formda, “Filmler ve kitaplar evvelden daha uygundu, özgünlük kıymetliydi,” diyerek histeri krizlerine giren Merovingian’ın başını çektiği, perişan hâldeki Sürgünler midir? Velev ki o denli olsun ama Resurrections masaya yeni ne getiriyor, yıkımın yerine ne koyuyor sorusuna tatmin edici bir karşılık bulmak pek mümkün değil. Birinci Matrix, yanıt vermek yerine sorular soran, özgüveni yüksek ve her türlü meydan okumaya açık bir eserdi, Resurrections ise daima sağa sola karşılık yetiştiren, kendi izleyicisinden kaçan, bir espri yaptığında evvel bunun bir espri olduğunu, sonra esprinin ne olduğunu açıklamak zorunda hisseden, hiçbir yan karakteri öldürmeyeceğini dahi evvelce belirten ve ihtimamla ördüğü savunma sistemlerinin ardında gizlenen bir eser. Bu noktada bu düzeneklere biraz değinmek gerekiyor. Yeni Matrix’in en zayıf yanlarından biri, senaryosu ve senaryo matematiği. Mesela sinemanın gelişme kısmında Neo, evvel Sürgünler ile karşılaşıyor, akabinde Smith ile kapışıyor, sonra Trinity’nin atölyesinde Analist ile ultra slow motion bir müsabaka yaşıyor, sonra gerçek dünyaya dönüp zorla İo’ya götürülüyor, bir dakika sonra birinci sinemadan kopup gelen Sati’yle bir kuyu başında “dahiyane” planlar üretmeye başlıyor… Birbiri arkasına bindirilen bu sahnelerin hepsi, Matrix Reloaded’daki Le Vrai Restaurant’ta başlayan ve otobanda devam eden aksiyon sahnesiyle eşit müddette gerçekleşiyor. Yahut Resurrections, üçlemenin tamamına bir karşılık vermeye kalkıştığı için, birinci 50 dakikasında öteki, sonraki 40 dakikada öteki, kalan müddette ise diğer bir sinemaya dönüşmek zorunda kalıyor ve bu nedenle hiçbir kısmın hakkını veremiyor, ortaya attığı fikirleri derinleştirmekte zorlanıyor. Bu noktada, karakterlere “anlatı öldü” dedirtmek, rastgele bir his, heyecan hissetmeye fırsat vermeyen, üst üste bindirilmiş üçer beşer dakikalık sahnelerden oluşan senaryoyu, yasal ve yanlışsız kılmıyor. “Birine Matrix dediğinizde aklına yalnızca mermilerden eğilerek kaçan Neo geliyor” yahut “Artık hedefsiz aksiyon yok” şekli cümleler, birinci üçlemedeki Uzak Doğu dövüş sporlarından beslenen ve enfes koreografilere sahip aksiyon sahnelerinin yerine konan, günümüz Amerikan sinemasının ucuz B sınıfı macera sinemalarından alınmışa benzeyen berbat aksiyonu aklamış olmuyor. Sinema boyunca, hatta sinema bittikten sonra bile sarf edilen cümlelerin birçok, sinemanın yapamadığı (yapmadığı değil, deneyip beceremediği) şeylerin birer izahına dönüşüyor. Bu savunma düzeneklerine itiraz ettiğinizde ise olacağınız şey de sinemanın içinde hazır: Değişime ayak uyduramayan, muhafazakâr bir Sürgün.
En başa dönersek, yapıtın yaratıcısına mı, yoksa izleyicisine mi ilişkin olduğu sorusu tahlilsiz bir paradoks ancak önümüzde hoş bir örnek var. Star Wars’u birinci çıktığı vakit sinemada izleyen, karakterleri, yerleri, nesneleri birinci hâliyle belleğine yerleştiren hayranlar, 1997 yılında, başta Jabba the Hutt’un bir insanken bugün bildiğimiz hâline, dev bir sümüklü böceğe dönüştürülmesi olmak üzere yapılan dijital müdahalelere şiddetle karşı çıkmıştı. (George Lucas dijital onarım esnasında eski kopyaları imha ettirdiği için bugün Star Wars’u birinci haliyle izlemek mümkün değil) Sonunda iş dönüp dolaşıp, The People vs. George Lucas (2010) belgeselinde ayrıntılıca işlenen, Star Wars kainatına öykü ekleme ve geleceğini tayin etme hakkının yalnızca Lucas’ın, yapıtın yaratıcısının monopolünde olmasının tartışmaya açılmasına kadar varmıştı. Lucas’ın tüm haklarını Disney’e devretmesinden sonra çekilen yeni üçlemede yer alan ve Matrix Resurrections kadar olmasa da, hayranları ikiye bölerek çeşitli tartışmalar yol açan The Last Jedi (2017) sineması de, Lana’nınkine misal bir şey yapmayı, kanonu yıkmayı amaçlıyordu. Olağan, ufak bir farkla: Bir aile trajedisi olan Star Wars’u halka açma, bir zümrenin elindeki Güç’ü sıradan beşere ulaştırma gayesiyle. The Last Jedi’nin tam zıddı istikametinde ilerleyen Resurrections’ta ise, odadaki antika vazoyu kıran ve neden kırdığı sorusuna “bana aitti” ve “bilerek kırdım” dışında bir yanıt vermeyen çocuğu andıran bir halla, Matrix’i hedefsiz aksiyonu için baş tacı eden yahut baht mi yoksa özgür irade mi ikilemiyle yetinen milyonlarca “sıradan” hayranı dışlayan ve yaptığı yıkımı takdir edecek bir avuç entelektüelin başını çektiği küçük bir azınlığa göz kırpan bir yaklaşım sergileniyor. Doğal bu yapılırken, “Hiçbir şey tasayı biraz nostalji üzere rahatlatamaz” düzeneğiyle da eskinin duygusu bile sömürülüyor.
Fan service sineması olmamak üzere Matrix için pek kolay kalan bir maksatla yola çıkan Resurrections’ın akıbetini belirleyen şey, sinemada birer Sürgün’le özdeşleştirilen ve her türlü savunma düzeneğiyle uzaklaştırılan hayranlar olacak. Elbette ki sinemanın içinde bir karşılık verme bahtları yoktu fakat birinci tepkiler, “oyuncağı elinden alınmış birer çocuk” yaftalamalarına maruz kalma kıymetine, yapıtın üzerindeki tek karar merciinin yaratıcılar olmadığını gösteriyor. Yaratıcısının, sonraki yirmi yıl boyunca karşısına her daim çıkan Matrix’i, Arthur Conan Doyle’un gölgesi altında kaldığı Sherlock Holmes’ü öldürme teşebbüsünü andıran şekilde[ii], Neo ve Trinity’i dirilterek öldürmeye çalışması anlaşılır olabilir, neyse ki Matrix, ne Lana Wachoski’nin ne de Warner Bros.’un öldürmeyi başaramayacağı kadar güçlü bir eser ve çoktan kitlelere malolmuş durumda. Şayet Matrix kanonu yıkılacaksa da, nostaljisini sömürmeyecek kadar dürüst, her hareketini açıklamayacak kadar özgüvenli, “bullet time”ın altından kalkabilecek kadar uzman, Simulatte ve The Catrix’ten daha yaratıcı bir mizah anlayışına ve gerçek düzgün bir kıssa örgüsüne sahip, Face-Zucker-suck kolaylığının ötesine geçen bir meta anlatı tarafından baştan yazılmayı ve Metaverse çağına o halde geçiş yapmayı hak ediyor. Bu noktada, Neo üzere, Lana’ya öteki, -en azından bana- öbür surette görünen Merovingian’a kelamı bırakmak gerekiyor: Kendi devam filmlerimizle, spin-off’larımızla geri gelecek, zarafetin sinemadaki karşılığı Matrix’i şahsen kendi yaratıcılarına karşı savunacağız. Bu uğurda bir Sürgün, bir muhafazakar addedilmek ise ödenmesi gereken ufak bir bedel.
[i] Bu noktadan sonra, saygısızlık hedefiyle değil, yeni sinemada Lilly Wachowski yer almadığından, ikisi ortasındaki ayrıma vurgu yapmak için yer yer Lana Wachowski’ye yalnızca ön ismiyle hitap ettim.
[ii] Conan Doyle’un da karakteri öldürme münasebetlerinden biri, Sherlock Holmes dışında bir şey yazmasını istemeyen hayranlar idi. Kendisini, anti-fan service hareketin öncülerinden addetmek mümkün.
*Bu yazı birinci sefer Medium’da yayımlanmıştır.
