Antik Mısır’da üretilen birinci sentetik pigmentlerden son on yılda keşfedilen yeni tonlarına kadar, bilimsel buluşlar, global ticaret ve sanat alanlarında güçlü bir tarihe sahip olan mavi, yüzyıllardır popülerliğini müdafaaya devam ediyor.
Psikologlara nazaran, avcı-toplayıcı olduğumuz devirde açık bir gökyüzü yahut berrak sular üzere çoğunlukla olumlu şeylerle eşleştirdiğimiz maviye olan bağlılığımız evrimsel süreçle kemikleşmiş olabilir. Fakat ne yazık ki gökyüzünü alıp havanda toz haline getirdikten sonra öylece tuvale süremiyoruz. Kırmızı, kahverengi ya da sarının tersine mavi pigment elde etmenin gerektirdiği ustalık beraberinde kimi hikâyeleri de getiriyor.
Mısır Mavisi
Sentetik olarak üretilen birinci renk olan Mısır Mavisi, piramitlerin inşası sırasında bulundu. Kalker ve kumun, bakır içeren minerallerle birleştirilip ortalama 1500 derecede ısıtılmasıyla elde edilen bu mavi, Roma İmparatorluğu boyunca tanınan kaldı. Yeni maviler piyasaya çıktığında ise bu karmaşık üretim usulünün pabucu dama atıldı. Ta ki 2006’da bilim adamı Giovanni Verri, kazayla bir buluşa imza atana kadar.
Floresan ışıklar altında 2.500 yıllık bir Yunan mermer havzasını izleyen Verri, mermerin mavi pigment bulunan damarlarının parlamaya başladığını keşfetti. Bu, Mısır Mavisi’nin kızılötesi radyasyon yaydığı manasına geliyordu. Bu az özellik, pigment yıkandıktan yahut çıplak gözle görünmez hâle getirildikten sonra bile bilim adamlarının, rengin izlerini bulmalarına imkan sağladı. Bu buluşun akabinde, Mısır Mavisi biyomedikal tahliller ve lazer teknolojisinin gelişimi için bilim insanları tarafından kullanıldı.
Ultramarin Mavi
“Gerçek mavi” olarak da isimlendirilen Ultramarin Mavi, Afganistan’da tek bir dağlık alanda bulunan yarı bedelli taş lapis lazuli‘den üretilir. Mısırlı tüccarlar 6000 yıl kadar evvel taşı ithal etmeye başladılarsa da bundan nasıl parlak bir pigment elde edebileceklerini hiç düşünmediler. Lapis lazuli, minerallerle harmanlanıp öğütüldüğünde parlak mavi rengini kaybederek mat bir griye dönüşüyordu.
Renk, birinci defa Afganistan’da bulunan Budist fresklerini süsledi. Yaklaşık 700 yıl sonra da Venedik’e kadar ulaştı ve Ortaçağ Avrupası’nın en çok aranan rengi oldu. Yüzyıllar boyunca altınla neredeyse tıpkı fiyatta olan Ultramarin Mavi sırf kıymetli dini figürlerde ve kiliselerde kullanıldı.
Ultramarin Mavi, tahminen de hikâyelere en çok mevzu olanı. Efsaneye nazaran Michelangelo, Defin Töreni (The Entombment) isimli yapıtını Ultramarin Mavi satın alacak para bulamadığı için tamamlayamamış. Raffaello, Meryem’in mavi elbisesini tasvir ederken kullanmaya kıyamamış. Vermeer ise bilakis ziyadesiyle satın almış o kadar ki ailesini borç batağına sürüklemiştir.
Yüksek talep göz önüne alındığında, 1824’te sentetik yollarla Ultramarin Mavi üretilebilmesi için 6.000 frank ödül kondu. Bir Fransız kimyager ve bir Alman profesör, bu çözümü birkaç hafta içinde buldular ve rekabet yerini tartışmalı sonuca bıraktı. Şaşırtan olmayan bir biçimde, Fransız heyeti mükafatı Fransızlara verdi ve yeni pigmenti “Fransız Ultramarin” olarak isimlendirdi.
İndigo Mavisi (Çivit Mavisi)
İndigo Mavisi, 17. ve 18. yüzyıllar boyunca arzulanan bir ticaret objesiydi. Fotoğraf yapmak için çoklukla pigment yerine doğal boyalar tercih edilse de İndigo Mavisi kumaşları, giysileri, iplikleri ve lüks halıları renklendirmek için kullanıldı. Hindistan’dan Güney Carolina’ya kadar geniş bir alanda yetiştirilebilen indigo bitkisi sebebiyle dünyanın her yerinde kolay kolay üretilebilen renk, ender bulunması sebebiyle fiyatı çok yüksek olan lapis lazuli’ye bir alternatif oluşturdu.
İndigo mavi bilhassa İngiltere’de popülerdi. “Renk spektrumu” terimini ortaya atan Isaac Newton, gökkuşağının, haftanın yedi günü, yedi nota ve yedi bilinen gezegene denk gelmesi için yedi farklı renkten oluşması gerektiğine inanıyordu. Gökkuşağının yalnızca beş renkten oluşmasına karşı çıkan Newton, turuncu ve indigo’yu ortaya attı.
1913’te ise doğal mahsül yerini yavaş yavaş, 1880’de geliştirilen ve mavi kotları boyamakta da kullanılan sentetik indigo’ya bıraktı. Son on yılda, bilim adamları, bitkilerde İndigo üreten kimyasal tepkisi yaratmak üzere özel olarak tasarlanmış Escherichia coli bakterilerini ürettiler. “Biyo-indigo”adını verdikleri bir prosedürle pazara yeni bir rakip gelmiş oldu.
Prusya Mavisi
Newton, gökkuşağının yedi rengi üzerine birinci raporunu yayınlamadan bir yıl evvel, Berlin’de yeni bir mavi keşfedildi. Boya üreticisi Johann Jacob Diesbach, kırmız böceğinden elde edilen kırmızı pigment üzerinde çalışıyordu, materyallerinden biri olan potasyum hidratın hayvan kanıyla temas etmiş olmasını göz gerisi etti. Kırmızı ile karıştırılan kırmızıların yalnızca daha fazla kırmızı oluşturacağını düşünüyordu. Şaşırtan bir formda, bu türlü olmadı ve ortaya güçlü bir mavi çıktı. Hayvan kanının beklenmeyen kimyasal bir reaksiyon vermiş olması, almanca Berliner Blau olarak da bilinen rengin ortaya çıkmasına sebep oldu.
Fransız Rokoko ressamı Jean-Antoine Watteau, Japon ağaç baskı sanatkarı Katsushika Hokusai ve Pablo Picasso bu maviyi fazlaca kullandı. John Herschel’in Prusya mavisinin ışığa eşsiz bir hassaslığı olduğunu keşfetmesinin akabinde, bu özelliği mimari çizimleri kopyalamak (blueprint) için kullanması ve çağdaş tıpta ağır metal zehirlenmesine karşı bir panzehir olarak kullanılması, Prusya Mavisi’nin muvaffakiyetini bir pigment olarak rolünün ötesine geçirmektedir.
Uluslararası Klein Mavisi
1947 yazında, Fransız sanatçı Yves Klein şimdi 19 yaşındayken, şair Claude Pascal ve sanatçı Armand Fernandez’le birlikte bir kıyıda dünyayı nasıl paylaşacakları konusunda beyin fırtınası yapmaya başladı. Pascal havayı, Fernandez toprakları, Klein ise gökyüzünü alacaktı. Klein’in gökyüzü tutkusu sonraları sanatsal mesleğini tanımlayacak ve 1957’de neredeyse büsbütün maviyle çalışmaya başlayacaktı. “Mavi’nin boyutu yok. Boyutların ötesinde bir şey,” diyordu. Paris’teki bir boya satıcısıyla çalışan Klein, Ultramarin Mavi’nin mat bir versiyonunu üretti ve 1960’da Milletlerarası Klein Mavisi yahut IKB ismi altında yeni üretim sisteminin patentini aldı.
Klein, maviyi yapıtlarında başrole konumlandıran sanatkarlardan en ünlülerden birisi olabilir ancak muhakkak tek değil. Klein’den esinlenen sinema imalcisi ve müellif Derek Jarman, 75 dakika boyunca birebir tonda mavi renge, rahatsız edici saat tik taklarının, koro müziklerinin, aktörler ve Jarman’ın kendisi tarafından seslendirilen şiir ve anlatıların eşlik ettiği sinema sineması Blue’yu yarattı. Daha yakın bir tarihte, İngiliz sanatçı Roger Hiorns Seizure isimli yerleştirmesinde Londra’da terkedilmiş bir daireyi mavi kristallerle kapladı, Alman sanatçı Katharina Fritsch, Trafalgar Meydanı’nda bulunan dev horoz heykelini kaplamak için Ultramarin Mavi’yi tercih etti.
Yeni bir keşif: YInMn Mavisi
Kazara keşfedilen tek mavi pigment Prusya mavisi değil. 2009’da kimyager Mas Subramanian ve öğrencileri, elektronik imalatı için kullanılabilecek yeni gereçleri araştırıyorlardı. Örneklerden birinin ısındıktan sonra parlak mavi bir renge dönüştüğünü fark etti. İsmini kimyasal yapısını oluşturan yitriyum, indiyum ve manganezden alan YInMn Mavisi, Haziran 2016’da piyasaya sürüldü. Sağlam ve kolay üretilebilen renk, soğutma özelliğine de sahip. Gelecekte etraf dostu çatı üretiminde kullanılması öngörülüyor.
Kaynak: Sarah Gottesman | Artsy
