Elli yıl evvel, Birleşik Krallık listelerinin zirvesine bir jenerasyonun ebeveynlerinin dehşetlerini husus alan bir müzik oturdu. The Beatles müziği “She’s Leaving Home”, geride sırf “daha fazlasını söyleyebileceğini umduğu bir not” bırakarak birdenbire konuttan kaçan bir kızın ve kızın yokluğuna uyanan ebeveynlerinin hikâyesini anlatıyor. Kuzey Londra’dan Melanie Coe isimli bir gencin gerçek hikâyesini üst üste binen vokal melodileriyle aktarıyor: “Ömrümüzün birçoklarını verdik / ömrümüzün birçoklarını feda ettik / paranın alabileceği her şeyi ona verdik.”
Şarkı, 1960’ların sonlarında keskin olan “nesil farkının” yarattığı travmayı anlatarak devam ediyor. Başka akılda kalıcı ve renkli The Beatles modüllerinin gölgesinde kalsa da, “She’s Leaving Home” kalıcı bir rezonansa sahip. Bu da kısmen karşılıklı anlayış eksikliğini kavramamıza yardım etmesinden. Müzik, Paul McCartney tarafından yazılıyor ve “Yunan nakaratı” John Lennon tarafından “teyzesi Mimi’nin kullandığı biçimde tabirlerden esinlenerek” ekleniyor.
The Beatles müziğindeki genç, “içinde bir şeyin yıllar uzunluğu engellendiğini” hissettiğinden bahsediyor. Coe da ortaya çıktıktan sonra basına verdiği demeçte “17 yaşında paranın satın alabileceği her şeye sahiptim: pırlantalar, kürkler, bir otomobil – ancak babam ve annem bana bir sefer bile beni sevdiklerini söylemediler,” demişti. Simon & Garfunkel’ın 1966’da yayınlanmış “Richard Cory” müziğinde olduğu üzere, The Beatles müziği “She’s Leaving Home” da zenginlik ile memnunluk ortasındaki ilişkinin kopukluğuna değiniyor (nerede yanlış yaptık? / yanlış olduğu bilmiyorduk / paranın satın alamayacağı tek şey eğlence).
O sıraları tabloid gazeteler konuttan kaçanların haberleriyle doluydu. Paul McCartney, Coe’nun hikâyesini Daily Mirror’da okumuş ve sonrasında verdiği demeçte “o vakitler bunun üzere bir sürü hikâye vardı,” demişti. [i] Runaways isimli kitabın muharriri Karen Staller’a nazaran, 1967 paniğin medyaya hakim olduğu bir “kriz yılı” idi. Bir vakitler sokaklarda oynayan çocuklar New York City, East Village yahut 1967 Aşk Yazı’nın San Francisco, Haight-Ashbury bölgesi üzere karşı kültürle ilişkilendirilen bölgelere akın ediyordu.
Yazar Joan Didion, “Slouching Towards Bethlehem” isimli makalesinde 1967 baharının sonlarında Haight Sokağı’nda gördüğü bir ilanı hatırlıyor:
Paskalya’nın son günü
Christopher Robin’im uzaklara gitti
Aradı Nisan’ın 10’unda
Ancak aramadı o vakitten beri
Meskene geleceğini söylemişti
Fakat ortaya çıkmadı
Devrimin Çocukları
1967-1971 ortasında beş yüz bin kişi komünlerde yaşamak için meskenlerinden ayrıldı. San Francisco’da (İngiliz iç savaşı sırasında ortaya çıkan ziraî sosyalist komünden ismini alan) “Diggers” isimli bir küme, meskenden kaçanlara toplumsal hizmet ve manevi takviye sunuyordu. Vietnam’daki savaş bağlamında, konuttan kaçan biri (bir asker kaçacağı yahut bir mahkum) motivasyonlarından bağımsız olarak siyasal bir statü kazanıyordu.
Bu fenomen hakkındaki toplumsal kaygının ABD Senatosu’na kadar ulaşmasıyla 1974 tarihli “Kaçak Gençler Yasası” çıkarıldı. Birçok banliyölerdeki öğrencilerden oluşan kent gerillaları “Ortakyaşam Özgürlük Ordusu” (Symbionese Liberation Army / SLA) da dahil olmak üzere tüm ülkeden gözü açılmış gençler San Francisco’ya geliyordu. Bu gençlerden biri kırsal muhafazakar Indiana’dan Emily Harris’ti. 1974 Şubat’ında SLA’nın Patty Hearst’ı kaçırmasından birkaç gün evvel, Harris ebeveynlerine ani gidişinin sebeplerini açıklama gayretiyle bir mektup yazdı.
“Nereye baksam acı görüyorum,” diye yazmıştı. “Bunlar var olan gerçekler, hayatınız boyunca görmezden geldiniz. Bu gerçekler varlar, zira birtakım beşerler diğerlerinin kanı ve teri üzerinden dahi olsa güçlü olmakta ısrarcılar. Özgürlüğümü ve mutluluğumu diğerlerinden kapabildiğim kadar kaptığım vakit bana gelecek şeyler olarak görmüyorum. Bu yüzden de artık sizin kendinize konforlu bir hayat kurma isteğinize kendimi yakın hissetmiyorum, zira başkalarının hayatta kalmak için sürdürdükleri azap üzere hayatları görmezden geliyorsunuz.”
Harris’in mektubunun son paragrafı kuşaklar ortası uçuruma ışık tutuyor:
“Bana şu an olduğum noktaya gelmemi sağlayacak bağımsızlığı verdiğiniz için sizi seviyorum, lakin büsbütün farklı istikametlere gittiğimizi görebiliyorum ve geçmişte ortak bir şeylerimiz olduğu bir noktaya geri dönmeyi umamayız.” Harris mektubunu şöyle bitiriyor: “Size olan sevgim değişmedi, lakin öteki insanlara ve öteki şeylere olan sevgim size olan sevgimden daha büyük bir hâle geldi. Geçmişe hoşça kal, geleceğe merhaba.”
Yeni Sol’un aktivistleri için geçmiş geri döndürülemez bir halde baskıcı kuvvetle kirlenmişti: Toplum baştan ayağa yine inşa edilmeliydi. Yeni eşitlikçi toplum, hiyerarşiden, ataerkillikten, ırkçılıktan ve tüketimin ve örgütlü dinin öbür “yalancı ihtiyaçlarından” özgür olacaktı. Bu “yeni toplum” yabancılaştırmayı ortadan kaldıracak ve “She’s Leaving Home” müziğindeki üzere “uzun yıllardır yalnız yaşamış” genç insanlara bir toplum sağlayacaktı.
Yenisi gelsin
Bu görünün kalbinde çekirdek aileye yapılan emsalsiz bir akın vardı – toplumsak sistem ismine uygulanan baskının bir kuluçkası olan çekirdek aileye. “Özgür sevgi” ideolojisi cinsel özgürlükten ibaret değildi. Tekeşliliğin zincirlerine karşı bir başkaldırıydı. Tüketim toplumu gıpta yaratmış ve tekeşlilik arzuyu bastırmış, hudut hastalıkları yaratmış ve bayanları meskenlerde köleleştirmişti. Komünler toplumsal kurallarını devralmak yerine kendi kimliklerini yaratmışlardı.
Bu komünler kapitalist toplumun ahlaki ve yasal erişiminin dışında yaşamayı amaçladılar. Bunun sert bir sanatsal örneği, David Pinner’ın 1967’de yayımladığı romandan uyarlama, The Wicker Man (1973) sinemasında Hristiyan tutuculuğuna karşı bir pagan özgürlükçülüğü ülküsüyle, özgür sevgi, dini bir ayin üzere kutlanıyor.
İnsanın tabiatla ahenk içerisinde yaşadığı bu “doğaya geri dönüş” hareketi kendini geçmişteki bir ülküye dönüş olarak tasavvur ediyordu. Bu eşitlikçiliği yansıtmak üzere birtakım komünler Buckminster Fuller’ın jeodezik kubbe dizaynını özümsemişti – kırılgan modüllerin birleşerek birbirlerini güçlendirdiği biçimli bir küre. Örgütsel açıdan, komünler Molly Hollenbach’ın kelamlarıyla, “birçok modülden oluşan bir organizmanın yekpare bir biçimde davranması” nosyonunu taklit etmişti.
Ancak Adam Curtis’in işaret ettiği üzere, bu “organik denge” makûs bir idare modeli olduğunu göstermiş ve komünler bir tabiat devletinden fazla doğal adalete geri dönmüşlerdi. Mecburi yasa kültürünü reddederek, komünler insan davranışını kısıtlayan kuralları ortadan kaldırmış ve güçlü karakterler hükmetmeye başlamıştı. Komünler, kaçanların da kaçtıkları ataerkil dinamiklerin bir çeşidine dönüşmeye başlamıştı.
Körfez bölgesinde, SLA ihtilali yaşamayı deniyordu, mutfak işlerinden diş fırçalarını paylaşmaya kadar. Fakat özgür sevgi deneyleri Emily Harris gibilerinin gözlerini açmıştı. Tekeşliliğin mecnun gömleğinden kurtularak, baskın erkeklerin libidolarında yaşadıkları köleliği fark ettiler. İstekleri yoktu fakat Hearst’ın sonraları yazdığı üzere “evet demek yoldaşçaydı”.
Komünler dağıldıktan sonra bile, radikal tasarım sürdü ve bir vakitler karşı çıktıkları kurumsal güçleri körükledi. 2016 yılında Apple ve Google, dizaynları eski gelecek vizyonlarını epey net bir biçimde hatırlatan Silikon Vadisi’ndeki yeni merkezleri için planlarını açıkladı. Karşı kültürden siber kültüre bu geçişin temeli Stewart Brand’in 1968-1971 tarihleri ortasında baskı gören Whole Earth Catalog isimli kitabında atılmıştı. Steve Jobs, ofislerin hareket ettirilebilir jeodezik bir kürede yerleşik olacak şekilde tasarlandığı kitabı “kağıt üzerinde Google” olarak tanımlamıştı. Bürokratik modernizmle ilişkilendirilen keskin köşeler yerine yumuşak ve dairesel hallere sahip bu tarz sonraları “hippi modernizmi” olarak anılmaya başlandı. Fakat Apple ve Google’un planları özgür komün birliklerinin dizaynlarını örnek alsa da, alanları özelleştirilmişti: Sadece kimilerinin kullanabileceği bir kamu alanıydı.
Kaçaklar için özgürleşme, aile ömrü ve özel kesimin tuzaklarından uzakta bir komünde, özün toplumsal görüsüyle yakından ilintiliydi. Kimilerinin bu görüden ne kadar uzaklaştığını görmek için “She’s Leaving Home” şarkısınn kahramanına bakmak kâfi. 50 yıl sonra Melanie Coe evli ve iki çocuk annesi. Kaçak kız, artık bir emlakçı işletiyor.
* Bu yazı, Benjamin Ramm’in BBC Culture için yazdığı makaleden kısaltılarak çevrilmiştir.
[i] Ç.N. Melanie Coe 1963 yılında 13 yaşındayken “Ready Steady Go!” isimli bir televizyon programında Paul McCartney’nin heyet olarak katıldığı bir dans ve playback müsabakası kazandı ve mükafatını McCartney’den aldı. 4 yıl sonra konuttan kaçtı ve birebir yıl McCartney haberi ve emsal öteki haberleri gazetede görüp şarkıyı yazdı. McCartney’nin yahut öbür The Beatles üyelerinin Coe’yu tanıyıp tanımadığı, bu olayın Coe’nun konuttan kaçmasıyla bir ilgisi olup olmadığı bilinmiyor.
