Medyaya nasıl direnilir?

Enformasyon, pazarlama, haber, reklamcılık, irtibat, kampanya, kamuoyu… Her şeyden evvel bu sözcükleri şahsen medyanın günlük hayatımıza, ekonomik-siyasi ve toplumsal retoriğimize dahil etmiş olduğunu hatırlatmakta fayda var. Genel yönelim, bu sözcüklerin her birine yüklenen “olumlu” mananın mutlaklığına duyulan hayranlıktır. Etik ve niyet açısından son derece fakir olan medyamızın kendi gücüne duyduğu bu hayranlığın, “iletişim sarhoşluğu” ismini verebileceğimiz, neredeyse evrenselleşmiş bir ideolojinin özelliklerinden biri olduğunu kaydetmek durumundayız. Bu kavramlar o kadar sorgulanamaz olumlu içeriklere sahipler ki üzerinde düşünmeye başlamak bile kimi tehlikeleri göze almayı gerekli kılıyor. Sözgelimi günümüz dünyasında “düşüncenin” üretimi ve iletimi “pazarlamacı” ve “işletmeci” ismini verdiğimiz yeni bir toplumsal tipin inhisarındaymış üzere görünüyor. Bilhassa son on yıl içinde Türkiye’nin de bu havaya girmeye başladığı müşahedesinde bulunulabilir. Bu durumu “iletişim çağı”, “enformasyon toplumu” çeşidinden genelleştirmelerle ele almaya çalışmak irtibat sarhoşluğunun tuzağına düşmek olurdu. Alman düşünürü Walter Benjamin’in onyıllarca evvel düşünebildiği şeyleri, irtibat teknolojileriyle bağlantı kavramı, ideolojisi ve ahlakı ortasındaki uçurumun son derece derinleştiği ve genişlediği günümüzde düşünemez hale geldiysek bu sarhoşluğun tesirini rahatlıkla fark etmeye başlayabiliriz.

Şimdi bu sarhoşluğun benim en kıymetli gördüğüm bir tesirine, sonucuna dikkat çekmek istiyorum: Medya “olaylarımızı” kaybettiriyor bize. Münasebetiyle niyet yeteneğimizi de… Zira her niyet, kendisi de bir “olay” olmakla birlikte, olaylar üzerine olmak zorundadır. Medya ise bize “bireyleşmiş”, birbirinden kopmuş, yani üzerinde düşünemeyeceğimiz olaylar veriyor: Skandalların birbiri gerisine sıralanışı, medyanın en asıllı iki tekniğiyle soyut, hayali ve fikirsiz bir dünya anlayışını dayatmaktadır –yani tekrar ve ısrar teknikleri. Birincisi gündeme getirilmiş bir olayı bıktırıcı bir tekrarla üsteleyerek başlara sürece yoluyken ikincisi, kitle bağlantısının bütün kanallarını mobilize ederek, birebir olayı şurada duygusal, burada politik, bir yerde biçimsel, diğer bir yerde enformatif biçimlerde, farklı bildiri çeşitleriyle verip duruyor. Bu durumun en kıymetli sonucunun dezenformasyon yoluyla zihinleri etkileme değil, “olayları düşünülebilir olmaktan çıkarmak” ve tekdüzeleştirmek diyebileceğim bir durum olduğunu düşünüyorum. Artık medyatik olmayan, yani medyanın zıddı olması gereken somut insan fikri tarafından oluşturulmuş yeni bir “olay” kavramına gereksinim duyuyoruz. Medyatik olay parlar-söner, saman alevi üzeredir. Fakat asıl değerlisi olaylar birbirlerine “tekrar” ve “ısrar” ismini verdiğim sistemler dışında bağlanamazlar. Sonucu, ruhsal tesirlerini her an hissedebileceğimiz ağır bir “dumur” duygusu, bir felç ve bıkkınlık halidir. Anti-medyatik fikir “olayın” ne olduğunu yine düşünmeli, olayı olay olarak tekrar kurgulayabilmelidir. Enformasyon ve bağlantı toplumunda aydının asli vazifesinin bundan ibaret olduğunu düşünüyorum.

Peki, medyatik “olayı” yine kurgulamaktaki zorluklar nasıl aşılabilir? Sözgelimi anti-medyatik uğraşlar birden fazla yerde bir bakıma bugünlerde sesini pek duyuramayan “karşı-medya” oluşturma uğraşlarına tekabül ediyor. Medyanın enformasyonu denetim edişine karşı yükseltilen bu protesto çoğunlukla, baskın medyanın gündeme getirmediği “olayları” ve “gerçekleri” dillendirmeye dayanmaktadır. Böylelikle seslerini kaybetmiş, bir manada aforoz edilmiş olanlar kendilerini tabir etme talihini bulabiliyorlar. Lakin onların “olay” kavrayışı farklı olmalıdır, isterseniz somut bir örnek vermeye çalışabilirim: Bir ülkede baskın olan medyanın ve yetkililerin tez ettiklerinin bilakis, sistematik, kurumlaşmış azap yer etmiş olabilir. Bu dezenformasyonun oyununu bozacak pek çok şey anti-medya, alternatif medyalar vs. tarafından, hukukî baskıların ve tehditlerin müsaade verdiği oranda kamuoyuna getirilebilir. Memleketler arası Af Örgütü’nün raporlarından tutun, boyalı basına varıncaya kadar günlük gazetelerin kenarında köşesinde “işkence olayları” olaylar olarak lisana getirilebilirler. Lakin ne yaparsanız yapın, bunlarla “işkence olayının” var olduğunu, hele hele sistemli ve kurumsal olduğunu anlatamazsınız. Rastgele bir emniyet ya da İçişleri Bakanlığı yetkilisi çıkıp büyük bir rahatlıkla sistematik bir azabın olmadığını, olsa olsa “münferit olayların” vuku bulduğunu, buna rağmen “sorumluların çabucak kovuşturmaya tabi tutulacaklarını” söyleyiverecektir. İşte medya modeli olayın sıkıntılı yanı burada ortaya çıkıyor: İstediğiniz sayıda azap olayları toplayabilirsiniz. Lakin azabın sistemli olduğunu bu yoldan gösteremezsiniz. Olayı anlamak ve anlatmak zordur.

Sorunun şöyle konulması gerekir: Ne vakit polis tarafından alınsan, sorguya çekilsen başına azap gelecektir, gelmiştir ve geliyor… İşte “olayın” gerçek formülü budur. Şöyle de diyebilirsiniz: Tek bir kişi bile azaba uğramış olsa, orada azap vardır. Bir “olay” olarak. Ya da tekrar biri azaptan geçmemiş olsa bile azap –bir olay olarak– yeniden de vardır, yanıbaşımızda, yakınımızdadır… Bu asla “böyle gelmiş, bu türlü gider”in legalleştirilmesi değildir – bu cümle daha çok medya modeli “olayın” ısrarının dolaysız sonucu olan bir bıkkınlığın sözüdür. Olay aracılığıyla “tek bir ânı”, üniversalliği, ezeli ve ebedi ehemmiyeti açısından kavrayabilirsiniz.

Peki, medyanın hakimiyeti altındaki çağdaş dünyada düşünme alanlarını yine açacak bu “olaylaştırma” metodu nasıl uygulanabilir? Medyayı kullanmamak bana nazaran asla bir tahlil değil. Kitle bağlantı araçları karşı durulmaz güçleri harekete geçiriyor olmaları bir yana, asla kendilerinden kaçabileceğimiz şeyler değil. Bu araçların eğitsel, enformatif, cümbüşe dayalı, hatta pornografik kullanımlarına bile karşı değilim. Zati dünyaya o kadar doruktan bakacak bir halim de yok. Söyleyebileceğim tek şey, medyatik “olay”ın yanında “düşünsel olay”ın bedelinin teslim edilmesinin gerekli olduğu.

Birilerinin çıkıp kelam ettiğim “düşünselliğin” medya karşısındaki gücünün artık çok sonlu olduğunu ya da benim “olaylarla düşünme” kavrayışımın epeyce havada kaldığını söyleyebileceğini kestirim ediyorum. Lakin benim anladığım manada “düşünce” her birimizin, birey ya da topluluk olarak, dünyaya açılma perspektifimizdir. Niyet her vakit bir optik, bir perspektiftir. Medyanın bir ideoloji alanı olarak fonksiyon gördüğünü biliyoruz. Öte yandan Marx, “bir köylü kulübesinde bir saraydakinden farklı düşünülür” demişti. Kolay bir olguyu anlatan bu cümleciğin neresinde ideoloji kuramının temellerini bulabiliriz? Bir köylü bir saraylı üzere düşünürse, yani “saraylı üzere düşünme” tüm topluma yaygınlaşırsa işte ideolojiyle karşı karşıyayız demektir. Köylü üzere düşünme, köylünün ömür perspektifini düşünsel bir perspektif haline getirir. Fikre niyetle karşı çıkılır lakin. Yani kanıyı bütün perspektiflerinde homojenleştiren, aynılaştıran fikre (işte ideoloji budur), perspektife dayalı somut bir niyetle karşı çıkılabilir. Bu homojenleştirmeyi, hakikatın her yerde aynılığını ve kendisiyle özdeşliğini sağlayan neredeyse insanüstü diyebileceğim düzeneğin medyanın ta kendisi olduğunu rahatlıkla fark edebiliriz. Böylelikle, kanıda olaylar “perspektiflerin ifadesi” olarak ortaya çıkmalıdırlar.

Öyleyse, medyatik telaffuzla başa çıkmanın sırrı nerede yatıyor? Medya “düşünce” ve “kavrayış” üretmediği üzere “olay” da üretmez: Olsa olsa onları sahneler – bilgiyi enformasyona dönüştürür, fikri piyasaya sürer. Halbuki fikir, fikirler ortasındaki bağıntıları tümüyle farklı bir nizamda kurmaktadır. Medya bize şu “eğitici” ihtarları yağdırır: “Trafik canavarı olmayın, kazalar onbinlerce mevte, yüzbinlerce sakatlık olayına neden olmaktadır.” Fikir ise olayları bu mantıksal neden-sonuç zincirini bilakis çevirmelidir. Düşünür Ernst Jünger’in dediği üzere, “tüm bu sakatlıklara neden olanın kazalar olduğunu düşünmek optik bir yanılgı, bir göz aldanmasıdır; bilakis başımıza gelen kazalar, dünya şimdi rüşeym halindeyken bile sakatlanmış olmamızdan gelirler.” Böylelikle fikir sakatlıkların nedeninin basitçe kazalar olmadığını, kazaların nedeninin ise basitçe dikkatsizlikler ve ihmaller olmadığını, bütün bu nedenler-sonuçlar zincirinin aslında öbür bir alanda belirlendiğini kavrayabilir: Yaşamak zorunda bırakıldığımız bu dünyada mağduruz, sakatız. Trafik bu dünyanın bir olayıdır. Trafik içine doğduğumuz tehlikeli bir dünyadır; orada her vakit, daima kazalar gelir başımıza. Olaylaştırma bütün kolaylığı ve anlaşılabilirliği içinde fikirler ortasındaki irtibatlar zincirini de sağlar. Sözgelimi trafik ile metropoliten hayat, yırtıcı piyasa kapitalizmi ortasındaki kontaklar: Medyanın “kamuoyu oluşturma” ismine “iş kazalarına” karşı münferit ve kontaksız ikazları, fakat kayıtsız bir kulak verişi celbedebilirken, fikirler ortasındaki düşünsel irtibat motamot trafik dünyası üzere yırtıcı kapitalizm dünyasının, oradaki iş örgütlenme biçiminin iş kazalarının gerçek nedeni olduğunu kolaylıkla görebilir. Ayrıyeten hızın ve kontrolün birebir oranda mecburî kılındığı yırtıcı trafik alanıyla yırtıcı kapitalizm ortasındaki bağı da: Vakit paradır, öyleyse hız de paradır…

Medyanın sefaleti

Türk medyasının Batı medyası karşısındaki farkını, sözgelimi Türk basın sisteminin nasıl işlediğini örnekleyecek, herkesin şu anda elindeki gazetelerle yapabileceği kolay bir araştırmayla göstermek çok kolay: Gazete ismini verdiğimiz objenin bir yapısı, görsel-işitsel materyalin bir sunuluş biçimi vardır. Sözgelimi günün değerli haberleri, ekonomi-maliye sayfası, kültür sayfası, spor vb. sayfası üzere. Üstelik bu sayfalar hiyerarşisinin, sözgelimi devletin, hükümetin bakanlıklar ve müdürlükler hiyerarşisiyle ne kadar koşut olduğuna dikkat edin. Kısaca söylemek gerekirse, muhakkak bahislere hasredilmiş özel basınla bulvar gazeteleri dışında gazete formu açıkça bir devlet formunu yankılamaktadır: İktisat sayfası, polis haberleri sayfası, spor sayfası, dış haberler servisi vs… Bu “ortak form”a güvenerek alın o günün belirli başlı gazetelerini, sürmanşetlerden başlayıp, birinci sayfasından son sayfasına, baş sayfa haberlerinden spor haberlerine dek hiyerarşik sistemleri içinde sıralayıp kategorilendirin. Materyalin, yani haberlerin çeşidinden, atfedilen değer sırasına varıncaya dek ne kadar büyük bir çeşitlilik bulunduğunu farketmek hiç de sıkıntı değildir. Bir gazete için en kıymetli haberin öteki gazete için nasıl yarım sütunluk bir haber durumuna düşebildiği Türk basınında gerçek “habercilik” anlayışının bulunmadığının en değerli ispatıdır.

İkincisi medyanın kamu tartışmalarının, haber iletiminin (Starcıların dediği üzere “gerçek”lerin), enformasyon dolanımının aracı ya da ortamı olduğunu söylemek büyük bir saflıktır. Medya bize daha çok neyi düşünüp kabul etmek, neyi düşünmemek gerektiğini söylemeyi vazife edinmiştir. Bu “manipülatif”, tek-yönlü irtibatın günümüz Türkiye medyasında Batı’dakinden çok daha problemli bir halde güç kazanmış olduğu açıktır. Siyaset Meydanı üzere programlara bakın: Bunlarda bir “kamu tartışmasından” çok, yeniden medya tarafından gündeme getirilmiş muhakkak sayıdaki hususta kaba bir aklama-karalama faaliyetinin yürütüldüğünü görüyoruz. Dışarıda kimin ne kadar konuşma özgürlüğü varsa program sırasında da birebir oranda özgürlüğe sahiptir. Diğer bir deyişle, siyasetçi demagojisini, akademisyen etkisiz ukalalığını, “halk”ı temsilen çağrılan bireyler de “sokağın sesleri” diyebileceğimiz bir bastırılmış (asla kaale alınmayan) istekler, talepler, protestolar bombardımanını rahat rahat yapıp durur. Özel ya da devlete ilişkin medya kuruluşlarının ortalarında bu açıdan rastgele bir aksiliğin bulunmadığı da besbelli. “İyi program”ın çok seyredilen, çok satan –günümüz “piyasa ideolojisi” uyarınca– program manasına gelmesi ve bundan öteki hiçbir manaya gelmemesi, öteki bir kritere boyun eğmemesi kelam hususudur bugün. Genel olarak söylemek gerekirse, Türkiye’de medya, Batı’nın bir vakitler (Aydınlanma Çağı’nda ve Fransız İhtilali etrafında) geliştirdiği, lakin vakitle eskiterek kurumlar, sivil ve siyasal örgütlenmeler, profesyonel bir meslek haline gelmiş bir gazetecilik ve toplumsal iktidar sistemleri ortasında kaybetmesine rağmen yaşatmak zorunda hissettiği bir özgür “kamu alanı”nın oluşturulması talihine sahip değildir. Çağdaş bağlantı teknolojilerinin art planını oluşturan medya sanayisi, Batı’da ortadan kaldırabildiği bir oluşumu Türkiye üzere “gelişmekte olan” bir ülkede haydi haydi engelleyebilecek güce sahiptir.

Peki, Türkiye’de medya’nın “olumluluk” içeren hiçbir bahtı yok mu? Tahminen öncelikle bir “medya etiğine” muhtaçlık var. Ben bu etiği “liberal” ideolojinin, İslâmi “ahlak”ın ya da “sosyalist” fikrin medyaya taşınması ve yerleşmesiyle gerçekleşecek bir “çoğulculuk” aracılığıyla mümkün görmüyorum. Bu etik daha çok medyanın kendi pratiğine mahsus olmalıdır. Kelam konusu olan, sözgelimi ABD’de “politik açıdan düzgün” (politically correct) denilen tavır değildir. Bilakis sırf “küfretme” özgürlüğünün sınırsızca kullanılabileceği bir toplumun medyasının öbür türlü davranabileceğini sanmak, hatta istemek insafsızlık olurdu. Dünya “küfürle” yüklü ağır bir edebiyata sahiptir: Çağdaş sanat dünyası Copernicus’tan beri kutuplar tarafından gerilmekte, sanatçı ile eser, tasarım ile objesi ortasında büyük bir uzaklaşma cereyan etmektedir. Bu uzaklaşmanın doruk noktasını kitle irtibatına mevzu edilmiş sanatta bulmak Benjamin’in tesirli yazılarından elli sene sonra herhalde büyük bir keşif değildir. Öyleyse gerçek bir anti-medya bu tansiyonu, bu uzaklaşmayı ya çok noktalarına vardıracak (medya palavra haber yapıyorsa izleyicisini toptan “sahte” bir dünyaya, edebiyatın, uydurmanın dünyasına taşıyacak) ya da –becerebilirse– ortadan kaldırmaya çalışacaktır. Bu ikincisi benim “olaylaştırma” ismini verdiğim bir güzergah üzerinde gerçekleştirilebilir, bir düşünme işidir.

Demokrasi ve iletişim

Demokrasi ile bağlantı ortasında en güçlü Avrupa düşünürlerinin (sözgelimi Jürgen Habermas ve Karl Otto Apel) kurmaya çalıştığı, fakat her telinde ihtarların kaynaştığı bir bağ var. Toplumun demokratikleşmesine medyanın katkısı sorusu bence kendi içinde açık bir mana taşımıyor. Her şeyden evvel bu türlü bir katkının olabilirliği şahsen medyanın kendisinin evvelden demokratikleşmesini varsayar. Yoksa totaliterliğin bile “ideal iletişim” düzeneklerine sahip olduğu söylenebilir: Hobbes’un dediği üzere, “özgür olduğuna inanmak için hükümranın konuşmasına ses çıkarmadan dudaklarınla eşlik et” – işte demokratik ya da değil, medyanın “iletişim” anlayışının genel formülü. Ferdî farkların hiçe indirgenmesinin örtük bir maksat olarak varsayıldığı “ideal iletişim” ne enformasyon ve bilginin bölüştürülmesine, ne de her “ideal” demokratik toplumun varsaymak zorunda olduğu “özgür fikrin oluşmasına mahzur olmama” haline imkan sağlar. Bilakis 18. yüzyıldan bugüne evrildikleri haliyle demokratik toplumlar gitgide artan ölçekte disipliner ve denetimsel örgütlenme biçimlerini varsayıyorlar. Öteki bir deyişle çağdaş demokrasinin doğuşunda hayli mekanik bir disipliner varsayım vardır: Çağdaş haklara sahip olmak, klasik toplumların asla sahip olmadığı özel bir uysallığa sahip olmaktan, bu istikamette eğitilmiş olmaktan geçer. Yoksa siyasal iktidarlar bu hakları hiç kimsenin kara gözleri aşkına tanıyor değildirler. İşte çağdaş “iletişim” özgürlükleri, dünyanın küreselleşmesiyle birlikte gelen “haber alma özgürlüğü” de dahil olmak üzere, bu kere enformasyon yayılım sistemlerinin sağladığı bir “denetim toplumu”nu varsayar ve amaçlarlar.

İletişim alanında son teknolojilerin getirdiği “sarhoşluk” insan ırkının sadece geleceği açısından değil, geçmişi açısından da büyük bir tehlike olarak beliriyor. Hatta bu ikincisinin daha büyük bir tehlike olduğunu düşünüyorum. Nasıl Nazizm, “totaliter” bir lisanı genel bir toplumsal/kütlesel kontrol sistemi olarak kurmuş ve bu sayede “mitolojik” bir lisanı 19. yüzyılın sahip olduğu belirli bir tıp “tarih bilincinin” yerine getirmişse, medyanın lisanı de geçmişi kaybettirme tesirine sahiptir. Nazizmin en farklı tiplerinden olan Doktor Goebbels “görsel-işitsel” adını verdiğimiz irtibat ve propaganda tekniklerinin babası ve destekleyicisiydi. Nazi propagandasının rakipleri karşısındaki üstünlüğünü, rakiplerinin hâlâ 19. yüzyıl kamu alanlarını varsayan “bilişsel” bir lisanı, şuurlara hitap eden “yazılı” basın tekniklerini kullanmakta ısrar etmelerinin dolaysız bir sonucu olarak görüyordu. Her şey medyanın görsel-işitsel lisanının “düşünme” faaliyetini engellemesi üzerinde kurulmuştur. Çağdaş irtibat teknolojilerinin cephaneliğinde “düşünme” ile “iletişim” ortasında hiç değilse Nazizmden bu yana süregiden bir çabanın sona erdirilmesi yolunda sayısız beklenti bulunmasına rağmen, kimilerinin “enformasyon toplumu” ismini verdiği ve yeni yeni girmekte olduğumuz (Türkiye olarak büyük bir şevk ve tedbirsizlikle girmeye can attığımız) “denetim toplumu” tüm bu beklentileri bir karamsarlık denizinde boğmaya adaydır. Hele Türkiye üzere kırık dökük bir demokrasiye sahip bir ülkede medyatik kontrol toplumu bilgi alışverişlerinde son derecede tehlikeli bir eşitsizliği kurumsallaştırabilir.

*Bu yazı, birinci olarak Birikim mecmuasının Aralık-Ocak 1995 (68-69) sayısında yayımlanmıştır.