Melik Saraçoğlu ile Hakkı Kurtuluş’un Gözümün Nûru’nun (2013) akabinde yönettikleri Birlikte Öleceğiz (2021), İstanbul’un da kahramana dönüştüğü kırık bir aşk hikâyesini anlatırken İstanbul Arkeoloji Müzesi’nden çıkıp Galata Kulesi’ne uzanan bir seyirlik sunuyor. Sinema boyunca Mazhar (Özgür Emre Yıldırım) ve Ece’nin (Su Kutlu) tanışması, ayrılıkları kesimli anlatımla seyirciye anlatılıyor. Tüm şartlar aleyhlerine olmasına karşın birbirlerine âşık olmalarını izliyoruz. İstanbul imgeleriyle bezeli bu 160 dakikalık masal, seyirciyle 58. Antalya Sinema Festivali’nde buluştu. Biz de direktörlerden Melik Saraçoğlu’yla sohbet ettik.
İlk sorum şu: Sizce aşk genel olarak mecburilik mu, yoksa rastlantısal bir yanı var mı?
Böyle bahislerde tezli laflar etmeyi seven biri değilim. Şöyle yanıtlamaya çalışayım: Bir mecburilik değil elbette. Genelde rastlantısal oluyor, lakin bir yandan da yalnızca tesadüfe bırakılamayacak, aranacak kadar biricik bir ruh hâlinden bahsediyoruz. Beri yanda aşk dediğimiz illa iki insan ortasında olmak zorunda da değil. Yani tutkuyla bir şeye bağlanmak, bir şeyi derinden sevmek de sayılabilir bence.
Bunu şu açıdan sordum: Filmin bilhassa sonlara gerçek Mazhar’ın içinde bulunduğu çaresizliği çok düzgün yansıttığını düşünüyorum. Bağ içerisindeki o mecburilik hâli, o çıkmaz, ne gitmek ne kalmak, bir karar verememe hâli içinde yaşanan buhran. Filmin çağrıştırdığı temalardan biri de 500 Days of Summer’ın (Marc Webb, 2009) başında geçen cümle: “Bu bir aşk hikâyesi değil”. Ben sizin sinemanızı bir yandan da bir aşk hikâyesi olarak da gördüm. Yani yalnızca bir ayrılık, trajedi değil. Karakterleriniz için bir mecburilik üzere, güya ikisinin de elinde değil ve sürükleniyorlar üzere. Bununla birlikte ikinci soruma geçmem gerekirse, karakterler sinema boyunca anıları hatırlıyor, ilginin birinci kademesine dönüyorlar. Hayal ve gerçek birbirine karışıyor. Sinemanın epizodik anlatımına bakılırsa içerik biçimi belirlemiş. Gözümün Nuru’nda ele alınan mevzunun biçimi belirlemesi üzere. Genel olarak kurgunuzun çok fazla müdahalesi var. Yani düz bir anlatıma sahip değil. Bu manada bana 500 Days of Summer ve Melancholia’yı (Lars von Trier, 2011), bir de Kaufman sinemasını anımsattı. Sizce bu içerik ve biçim bağı açısından aşk bir kurgu mu, icat mı, keşif mi? Bizim inandığımız bir şey mi?
Aşk dediğimiz şeyin imgesini kişinin kendisi, kendisine yaratıyor. Yani karşısında sevdiği kişiyi biraz da “kurgulayıp” ona âşık oluyor pek çok defa. Ancak alışılmış âşık olduğu ya da âşık olmaya çalıştığı şahısla gerçek kişi birden fazla kere örtüşmüyor. Tahminen de bu yüzden süreç içerisinde “sağlıksız” bir şeye dönüşüyor münasebet.
Filminize aşkın bütün süreçlerinin dahil edilmesi hoşuma gitti. Çağımızda kadınlar daha eril bir yaklaşımla tanımlanıyor. Lakin burada sahiden bu iki insanın birbirini keşfetmesi ve tüm şartlara karşın bir arada olmaya çalışması var. Ben bu açıdan sineması çok nitelikli buldum. Buna dair özel bir gayretiniz oldu mu?
Bu yazım etabından çekim kademesine, kurgunun sonuna dek özel olarak dikkat ettiğimiz bir şeydi. Ortalarında aşk olan iki ana karakterimiz var, bir bayan ve bir erkek. Sinema her ikisine de hakkaniyetli ve eşit nasıl yaklaşabilir? Ne birini daha yüceltmek hakikat ne de birini daha yermek, aşağıya koymak. Her ikisine de adaletli yaklaşmak ve haksızlık etmemek gerekiyordu.
Yine bu problemle temaslı, sinemada çeşitli erkeklik halleri var, bilhassa o rakı masası, “sevdiğim için ölürüm”, melankoli ve terk edilmiş erkek imajları… Erkek jargonuyla söylemek gerekirse, “yenge ile bir arada olmak”, yani çok yakın bir arkadaşının kız arkadaşıyla olma hâli var. Bununla birlikte Mazhar’ın hem şiddete uğraması hem de birtakım şeyleri bastırması kelam konusu. Sizce Mazhar neden kaçıyor? Bir erkeklik hâlinden mi, Türkiye’den mi?
Birçok şeyden kaçıyor aslında. Aslında erkekliğin yüzde 90’ı kaçmak değil mi? Ülkeden kaçıyor, ülkede yaşadığı türlü türlü ezadan kaçıyor, ülkedeki politik baskı ortamından kaçıyor, çalıştığı devlet hastanesindeki sömürüden kaçıyor. Kendi ailesinden kaçıyor, zira pişmanlıkları var. Kendi işlediği kusurlardan dolayı kendisini hatalı görüp ailesine, babasına, kız kardeşine karşı bir utanç duyuyor, ondan kaçmak istiyor. Tıpkı vakitte da doğal Ece’den kaçıyor. En bahadır olması gereken alan o tahminen, ancak işte o kadar mert olamıyor. Ece’nin teyzesi Tijen bir yerde açıkça soruyor “tutkusu fazla mı geldi?” diye.
Filmin odağında Mazhar-Ece alakası dışında bir de İstanbul var. Bilhassa Ece’nin gökdelenleri kentin siluetinden kaldırdığı sahne sinemanın en beğendiğim yerlerinden biri. Tahminen birden fazla şahsa fazla şiirsel gelebilir. Fakat bu şiirselliğin yanı sıra Türkiye hâlleri var. Doktora şiddetten adapte olamamaya, rakı masasında ülkeyi kurtarmak muhabbetlerine kadar ülkemizden insan görünümleri mevcut. Yurtdışına gitmek, “Türkiye’den kaçmak” son vakitlerde epeyce aktüel. Mazhar da Kanada’ya gitmiş ve oradan dönüyor. Mazhar neden İstanbul’a dönmüş olabilir?
On yıl öncesine kadar ülkeden gitme isteği bu kadar fazla değildi birden fazla beşerde. Yani günümüzdeki “Her ne halde olursa olsun kapağı yurtdışına atayım,” hissiyatı yoktu bu kadar. Münasebetiyle birçok insan için yurtdışına okumaya gitmek yurtdışında yaşamak ve hayatı boyunca orada kalmak demek değildi. Artık çoğunlukla o denli. Yani yurtdışına (okumaya) giden orada kalmak, yaşamak için gidiyor.
Oysa Mazhar orta nesle mensup: 32-35 yaşlarında, Kanada’daki ihtisasından sonra ülkeye dönen ve kamu hastanesinde çalışmayı tercih etmiş bir doktor.
Mazhar’dan devam edersek, 25. Saat’i (Spike Lee, 2002) anımsatan bir nefret kusma sahnesi var. Ben de çok sık olmasa bile ayda bir bu türlü bir doluyorum. Bu açıdan Mazhar’ı kendime yakın buluyorum, şu an içinden geçtiğimiz süreç, toplumda hâkim olan çatışmalar… Yaşadığım ülkeye dair düzeltmeye çalıştığım şeyler ve her şeye karşın bunların gerçeklik duvarına toslaması, boşa kürek çekiyorum hissini de beraberinde getiriyor. Siz seyirciye bu noktada ne öneriyorsunuz, seyirci de öfkesini yansıtmalı mı? Bunu bastırmalı mı, yoksa herkesleşerek ahenk mu sağlamalı? Seyircinin hissesine düşen bir bildiriniz var mı?
Öfke en asillerinden olmasa da, hele bu türlü bir dünyada bizi canlı tutan hislerden. Denetim etmeye çalıştıkça köpüren bir his. Ülke, bilhassa de artık bir cinnet hâline varmış İstanbul giderek harlı ateşte unutulmuş düdüklü tencereye benzerken Mahzar’ın denetimi kaybettiği ve hekimliğinin dayattığı soğukkanlılığı yalnızken de olsa bir kenara bıraktığı, sinemadaki pek çok şey üzere yaşanmışlıklardan senaryoya dahil olmuş bir sekans o.
Film aslında epeyce masalsı bir başlangıç ve bitiş sahnesine sahip olmasına karşın bir yanıyla da çok gerçekçi. Birçok yanlış anlaşılma, travma ve trajediyi de görüyoruz. Genel olarak beşerlerle bağlantı kurmanın travmatik bir yanı mı var, genelde hepimiz bir travma hâlinde miyiz?
Muhakkak ki beşerlerle olan ilgilerimiz, yaşadığımız kent, ülke, dünya ve zamanla olan bağlantılarımızda travmatik bir yan var. Tüm bu kriz hâlleri ister istemez bizleri şekillendiriyor, birçoğu da müdahale edemediğimiz, bizden kaynaklı olmayan travmatik tecrübeler, trajediler içeriyor. Elbette ilgilerimiz de bunlardan etkileniyor, buna nazaran biçimleniyor.
Şimdi de sinemanın öteki karakterine geçmek istiyorum. Ece, sinema boyunca öğrendiğimiz kadarıyla bir çeşit rahatsızlığa, nevroza sahip, lakin sinema bunun ismini koymuyor. Bunu etik olarak başarılı buldum, zira teşhis koymak da başlı başına bir yönlendirme. İlaç aldığını biliyoruz, istikrarsız bir ruh hâlini gözlemliyoruz. Teşhis koysanız sinema onun gölgesinde de kalabilirdi. Ece’nin bu sorunlu hâlinin başta babası olmak üzere erkek arkadaşları ya da yalnızca erkeklik hâlleriyle bağını yakalıyoruz, ancak öğretmen rolüyle biraz yanlış anlaşıldığı birkaç sahne de görüyoruz. Ece’yi bu hâle sokanın genel olarak toplum olduğunu söylersek yanlış olur mu?
İsterseniz “maraz” diyelim. Ne psikiyatrist ne de terapistiz. Teşhis koymak bize düşmez. Kaldı ki Amerikalılar her şeyi sığlaştırıp kategorize ettikleri üzere sanat tarihinin tahminen de başat itici güçlerinden olan pek çok “maraz”ı kişilik bozukluğu ismi altında epeyce sorgulanabilir kategorilere hapsedip ilaca bağladılar.
Ece’nin sinemanın başında daha toy bir hâli var. Beri yanda onun da acıyla kavrulduğunu, tavında dövüldüğünü görüyoruz. Ayrıyeten bence Ece keskin bir zekâya sahip. Sıkıntıları olduğunun bal üzere de farkında, “mutsuzluğa direnenlerin örgütlediği hayata” adapte olmaya, bu durumla gayret etmeye çalışıyor. Bazen hakikat, bazen yanlış halde. Mazhar’ın kız kardeşi ve vakit içerisinde Ece’nin en yakın dostu hâline gelecek Şahika’nın dediği üzere Ece bu dünyadan olmamayı, vaktin ve mekânın dışında kalmayı tüm acılarıyla tercih ediyor. Lakin olağan günümüz dünyasında, hele ki Türkiye üzere bir ülkede bu türlü biri olmak çok güç.
Aslında notlarım ortasına almamıştım, lakin sizin söyledikleriniz beni yönlendirdi. Ece aslında Weltschmerz, yani dünya sancısı çekiyor diyebiliriz sanırım.
Evet, teşekkürler. Hoş bir tarif. Hakkı şu an yanımızda değil, ancak o da bu tarifinizden memnunluk duyardı.
Kaufman sinemasına yakın bulduğumu söylemiştim, lakin oradaki başkarakterin çektiği acıdan tutun evlilik kurumu, bağ ya da aldatma tarifine dek sinemanızı en çok Melancholia’ya benzettim. Bence Ece’nin kısık sesli söylediği çok ağır cümleler var, ima ettikleri ve hayat stiliyle feminist ve gözü pek buldum. Bunu özgünlüğün kendisini inşa etmesi üzerinden de, ferdî olanın aslında politik olması üzerinden de okuyabiliriz. Hayatın manasının büyük cümlelerde, TEDx konuşmalarında, çok satan kitaplarda değil de minik detaylarda, ufak eslerde gizli olduğunu düşünüyorum. Filminizin jeneriğinde Bir Evlilikten Manzaralar (Ingmar Bergman, 1973) referansı olduğu söyleniyor. Bu bir seyirci için de bence büyük bir talih. Sizce bu referansları yakalayıp yakalamamak değerli mi? Zira sinemayla ilgili tenkitlerden biri bu.
Biz derinlikli birer sinema eğitimden geçmiş, sinemayı çok seven ve sinema sanatından beslenen eşyönetmenleriz. Bunların tesirleri sinemalarımızda de görülebiliyor. Bundan da kaçınmıyoruz, hatta bunun üstüne gidiyoruz. Sinema sanatının can çekiştiği bu çağda sinemasal anlatım imkanlarının sonlarını yoklamak üzere sıkıntılarımız var.
Düpedüz sinemadan bihaber olmaktan kaynaklanan ezberleri boş verirsek, devamlı sinemasal çıkış noktaları üzerinden ilerleyen direktörler de değiliz. Neredeyse eşzamanlı kamuya açtığımız Dermansız (Hakkı Kurtuluş ve Melik Saraçoğlu, 2021) mesela apayrı bir yerden yolunu buluyor. Bilmeyen izlese, farklı beşerler çekmiş diye düşünür. Kendi üslubumuzu, kendi sesimizi bulduk da diyemem hâlâ, yani kaç sinema yapmışız daha. Şayet saçma sapan bürokrasiler, üç kuruş için meczup saçması evrak, doküman talepleriyle gücümüz vampir üzere emilmezse daha çok üretip mesleğimizde daha tekil, ayrıksı ve biricik işler ortaya koyabiliriz.
Sanat kümülatif bir insan yaratısı, üstüne koyarak ilerler. Uygun sinema da başta güzel sanat yapıtlarından, birinci olarak da sinemadan hareket alır, alabilir. Hasebiyle saklamaya filan da çalışmıyoruz, hiç de çalışmadık. Hatta son jenerikte de Bergman’ın bir sahnesinden hareket ettiğimizi belirttik. Bunu saklamaya çalışanlar birden fazla sefer gülünç duruma düşüyor. Aslında saklamaya çalıştıkça da sinemaları inandırılıcığını yitiriyor. Halbuki ki günümüz neoliberal sanat komiserlerinin zapturaptı altındaki “sanat” sinemasında içi bomboş bir özgünlük anlatısı, öğüdü var. “Ne kadar özgün” denen kimi direktör ve sinemaların bırakın çeyrek yüzyılı, on yıl bile dayanamayıp un ufak olacakları her yerlerinden aşikâr. Güne oynayanların tanınan hayli kendilerini pek akıllı ve özgün sandıkları bir vaktin ruhu hâkim.
Bazı isimler sayılıyor, mesela siz Charlie Kaufman dediniz. Kimi tenkitlerde Terrence Malick çok geçti mesela. Ne palavra söyleyeyim ne ben ne de Hakkı Malick’e ufak bir yakınlık hissederiz, lakin beri yandan bundan rahatsızlık duyuyor da değilim, bu türlü görenler olduysa bundan yeniden de memnunluk duyarım, sonuç olarak hürmet duyduğum bir direktördür.
Ben katmanlı okumalara açık, bol referanslı sinemaları seviyorum. Bu açıdan sinemanızın yüreği için bir defa daha teşekkür ederim. Benim sinemada ayrıyeten ilgimi çeken şey, gerek çizimleri gerek tabirleriyle sinemanın ötesine taşan bir zenginlik barındıran Ece’nin günlüğü ya da defteri. Bununla ilgili bir çalışma yapmayı, ayrıyeten eser olarak bastırmayı, buradan bir kısa sinema yapmayı düşünür müsünüz?
Evet, sanat direktörümüz Billur Turan ve grubu sinemamızın standartlarının çok ötesinde, kozmik nitelikte bir iş çıkardı. Billur çok özel biri, çok da yetenekli. Kendisine inisiyatif de tanıdık. Nitekim bir sanat yapıtı diyebileceğimiz o defterin içindekiler de somut olarak defterin kendisi de yeniden onların elinden çıktı. Defter sinemada natürel ki kıymetli bir yer kaplıyor, zira Ece’nin her şeyini yazarken hiçbir şeyini yazmadığı bir defter.
Ben bir de natürel Sevim Burak ve benim üzere Avusturya Lisesi’nden mezun olan Tezer Özlü’yü anımsadım, gündelik ayrıntıları ve genel ruh hâlleri itibariyle. Bunlar yaşadıkları devirde genel olarak çok muteber görülmeyen, hakkında konuşulmayan, sakıncalı görülen bireyler. Yakın vakitte Sevim Burak’ın günlüklerini okudum, sinemadaki defter de bana onu anımsattı.
Teşekkür ederiz. Sizin bu türlü düşünmeniz çok hoş, zira Ece hamurunda Sevim Burak, Tezer Özlü, Nilgün Marmara, Leyla Erbil üzere vakitlerinin dışında, ötesinde yaşamış tutku dolu bayanlar olan bir karakter. Size de geçtiyse ne memnun bize.
Bunun tahminen birinci soru olması gerekiyordu, ancak aksine çevirmeyi seviyorum. Genelde bir sinema, kısa sinema yahut görüntü arka üretilirken aklınıza gelen bir fikir ya da bir sahneden yola çıkılır. Burada siz nereden yola çıktınız? Yani var mı ilk aklınıza gelen bir fikir, atıyorum o top olabilir, defter olabilir. Tabii Hakkı Bey burada olmadığı için bu soruya kendi tarafınızdan karşılık verirseniz çok memnun olurum.
Hakkı ismine da az çok konuşabilirim, 13 yıldır birlikte yazıp yönetiyoruz profesyonel olarak, öncesi de var. Değişiyor bizim sinema yapma süreçleri. Kimi vakit birimizin aklına bir fikir geliyor, kimi vakit ötekinin aklına bir fikir geliyor, kimi vakit bir an geliyor. Bazen bir mekân bir şeyi canlandırıyor, o mekân üzerinden yola çıkılıyor. Yani net bir karşılığı yok bunun. Mesela Gözümün Nuru benden çıkan bir şey, ancak bu sinema öncelikle Hakkı’nın başında canlandı, tohum ona düşmüştü. Birinci eskizler ondan çıktı. Net bir cevap veremeyeceğim.
Filmin akabinde yapılan soru yanıtta pandemi ve bürokrasiden ötürü yaşadığınız zorluklardan bahsettiniz. Bunun dışında bir pürüz var mıydı? Bu yazıyı okuyacak sinema öğrencileri ya da sinema yapmak isteyenler için de soruyorum, bu pürüzlerle yola çıkmanız sizi daha uygun bir direktör mi yapıyor?
Film yapmak çok sıkıntı. Sonuç olarak buradaki herkes, ne kadar yeterli ya da makus olsun fark etmez, büyük yürek isteyen, büyük özveri isteyen işler yapıyor. Zira aslında bakınca mantıklı da bir şey yapmıyoruz. Yani burada bu sinema başarılı da olsa, başarısız da olsa, öteki sinemalar için de geçerli, genel olarak konuşuyorum, ticari olarak çok büyük muvaffakiyetler elde edemiyoruz. Bu bir gerçek. Bilhassa ticari, vizyona oynayan bir sinema değilse, maddi olarak büyük bir karınız yok. Fakat vaktinizin tamamını veriyorsunuz. Entelektüel olarak çok büyük emek veriyorsunuz. Sıklıkla büyük zorluklar, mahzurlar, aşağılanmalara maruz kalıyorsunuz. Aşağılanmadan kastım, sinema imal sürecinden bahsediyorum. Para yaratabilmek için, sineması çekebilmek için başınıza gelmedik kalmıyor. Herkes için geçerli bunlar. Münasebetiyle yorucu bir süreç. Birçok insanın dayanamayacağı, pes edebileceği bir süreç. Yalnızca başarıp, bitirip eli yüzü düzgün bir sinema yapmak bile bence ziyadesiyle takdir edilesi bir şey günümüzde.
Bir yandan bakınca sinema yapmak daha kolay üzere görünüyor. Zira kameralar daha ucuz. Kurgu yapmak kolaylaştı, teknik olarak ucuzlaştı. Cep telefonuyla bile uzun metraj sinema çekilebiliyor. Tırnak içinde kolaylaştı, fakat aslında kolaylaşmadı, zira nicelik olarak çok arttı ve bu kadar sinemanın ortasında sesinizi duyurmak zorlaşıyor. Nicelik arttığı için de nitelik düşebiliyor. Çok sayıda şenlik var yurtdışında, çok fazla sinema var, siz de rastgele sinemadan birini yapmış oluyorsunuz. Hepimiz için güç, ancak bir biçimde yapmaya devam ediyoruz.
Bizim sinema özelinde çok önemli zorluklar yaşadık. Çekim öncesinde de sırasında da sonrasında da yaşadık. Hatta hiç lafımı sakınmadan söyleyeyim, Yılmaz Güney ve takımının çektiği sinemalar dahil sinema tarihimizin en çileli süreçlerden geçmiş sinemalarından biridir Birlikte Öleceğiz. Sol gösterip sağ vuranlar, gölgesinden korkan bürokratlar, ali kıran baş kesenler ve daha çokları ellerinden geleni gerilerine koymadılar. Açık konuşalım, günümüz İstanbulu’nda kimselerin hoş bir şeyin ortaya konması, meydana getirilmesiyle ilgili bir samimi sıkıntısı yok. İstisnalar evet varlar, lakin feci halde istisnalar!
Çok keyifli bir sohbetti, çok teşekkür ederiz vakit ayırdığınız için.
