Moda sanayisinin öteki yüzü: Kolonizasyon

Moda sanayisi çevresel açıdan en yıkıcı sanayilerden biri. Sanayinin karbon emisyonlarının dünya genelinde yüzde 10 civarında olduğu varsayım ediliyor. Suya, toprağa ve havaya yayılan toksin düzeyi, ormansızlaşma, yerlerin bozulması, hayvan ve emek sömürüsü, giysilerin endüstriyel üretim, tüketim ve bertarafından kaynaklanan muazzam atık sorunu nedeniyle moda sanayisi artık varoluşsal bir tehdite dönüştü.

Moda sistemini müsaade verilen emisyon ve zehirlilik düzeylerine ait (hükümetler arası) mutabakatlarla uyumlu hale getirme eforları az çok standart bir çerçeveyi ortaya çıkarıyor. Bu manada, modada kullanılan materyaller ve güç üzerinde ehemmiyetle duruluyor. Elyaflar ve boyalar da dahil olmak üzere yeni materyallerle deneyler yapılıyor, üretim yolları gözden geçiriliyor, geridönüşüm stratejileri genişletiliyor. Üretim ve nakliye sırasında güç tüketimini azaltmak için tedbirler de alınıyor. Sayısız tüketici kümesi giysi alımlarının azaltılmasını, konutta tamiratı ve geridönüşümü savunuyor. Ellen MacArthur Vakfı, günümüz dokumacılık sanayisinin modası geçmiş al-yap-at modeli üzerine inşa edildiğini, son derece savurgan ve kirletici olduğunu kabul ederek modada “döngüselliğe” vurgu yapıyor.

Moda sanayisinde adalet konusu büyük ölçüde emek tabirleriyle çerçevelenmiş durumda. Birleşmiş Milletler, adil olmayan uygulamaları ele almak üzere İklim Hareketi için Moda Sanayisi Sözleşmesi’ni geliştirdi. Milletlerarası Çalışma Örgütü toplu pazarlık, çocuk personelliği, ırk ayrımcılığı, çalışma saatleri, güvenlik ve fiyatlarla ilgili standartlar belirledi. 2013’te Bangladeş’teki Rana Plaza binasının çöküşü, (çoğu kadın) hazır giysi personellerinin dehşetli sömürüsü konusunda artık bir şeyler yapılması için açık bir davetti. Bu sorunun ölçeği, moda üretiminin ve tüketiminin yozlaşan ölçeğiyle hakikat orantılıydı. Moda satışlarının ve üretiminin süratle düştüğü pandemi esnasında milyonlarca personelin fiyat almadan ve birçok vakit dönecek meskenleri olmadan işten çıkarılması ve “feda edilen bölgelerin” karakteristik özelliği olan harcanabilirliklerinin her zamankinden daha besbelli olması nedeniyle, modadaki sürdürülebilirlik ve sömürü tartışmaları bir sefer daha manşetlere taşındı.

Moda sanayisinde emek sömürüsü ve sürdürülebilirliğin birbiriyle kontaklı olduğu açık. Bununla birlikte, modadaki etnik önyargı sorunu, modanın çerçevelenme biçimi, işleyiş hali ve çalıştığı gereçler nedeniyle daha karmaşık ve büyük ölçüde gizlenmiş halde. O denli ki, moda kendi feda edilen alanlarını yaratıyor. Adil ve sürdürülebilir modaya ulaşmak için bu bölgelerin ortadan kaldırılması gerekiyor.

*****

Etnosentrik önyargı, yüzyıllar boyunca moda eliyle dışavuruldu. Bunu açıklamak için, Alman sosyolog Georg Simmel (1858-1918) tarafından sömürge periyodunda kaleme alınan erken bir moda tarifini hatırlayalım. Özel imkanlara sahip bir entelektüel olan Simmel, insanlığın ilerlemesi fikrinin hakim olduğu ve Avrupa’nın kendisini kültürel gelişimin tepesinde konumlandırdığı Aydınlanma devrinde yaşadı. Sömürgeleştirme, Avrupa’ya üstün statüsünü pekiştirecek araçlar sağlayarak bu pozisyonu destekledi. Simmel, modayı Avrupa’nın üstünlüğünün bir sözü olarak gördü. Avrupa moda tarzlarının süratle değişirken kabileden köylüye kadar dünyadaki tüm giysi sözlerinin gelenekler tarafından engellendiğini, durağanlığı örneklediğini, bu nedenle “moda olmadığını” belirtti. Beyaz cilt, modaya uygun kıyafetler kadar tartışmasız biçimde Avrupa’nın kültürel üstünlüğünün bir kesimiydi. Simmel’in vaktinde kültürlerarası karşılaştırma muhakkak bir gaye için ve “koltuktan” yapılıyordu. Deliller döngüsel akıl yürütmelerden türetiliyordu.

Simmel’in moda tarifi, yaşadığı periyoda ve etrafında gördüğü Avrupa giysi sistemine bir bakış sunuyor. Bu haliyle tarifi tarihi bir doküman olarak okunması gerekirken durum genelde bu türlü değil. Ampirik olarak test edilmemiş olsa da onun önerdiği modanın ayırt edici özelliği (zaman içinde nispeten süratli tarz değişimi) eğitim programlarında modayı moda olmayandan ayırmak için öğretilmeye devam ediyor. Dahası, modanın podyumları, halk ortasında ilerlemenin, medeniyetin ve statünün nişanesi olarak kabul edilen şeyleri tanıtıyor. Moda sözü, düalist bir kültür anlayışının zirve noktasıyla ilişkilendiriliyor. Bu düalizm şuurlu ya da kasıtlı olarak benimsenmese de modanın işleyiş biçimini şekillendiriyor. Global ölçekte, tarihi olarak “modanın dışında” kalan kentler ve uluslar, moda merkezleri geliştirerek statü elde etmek (ve ekonomik kazanç) için yarışıyor.

Modanın görüş alanındaki “kapsayıcılık” sıkıntısıyla başlayalım. Avrupa merkezli moda tarihi yazımına reaksiyon olarak, dünyadaki tüm gelenekleri kapsayan bütüncül bir moda anlayışı için çeşitli davetler yapıldı. Bu davetlerin bulduğu karşılık bilhassa Dünya Kıyafet ve Moda Ansiklopedisi’nin (2018) ortaya çıkmasından ve moda tarihini tekrar yazmaya yönelik yenilikçi teşebbüslerden anlaşılabilir. Son vakitlerde, Simmel’in moda tarifinin ana unsurunu test etmek için mukayeseli, kültürlerarası bir çalışma da yapıldı: Fashion History: A Küresel View [Moda Tarihi: Global Bir Bakış]. Kitabın muharrirleri Linda Welters ve Abby Lillethun “bir fenomen olarak modanın … tarihi olarak dünya çapında ortaya çıktığı” sonucuna varıyor. Muharrirler bir atılım tezinde bulunuyor: “…modayı yine kavramsallaştırmanın vakti geldi.”

Değişimin, insanların giyinme ve süslenme eğilimi içinde kozmik bir özellik olduğunun keşfedilmesi, Simmel’in tarifinin neden moda çalışmalarında ampirik olarak test edilmeden bu kadar uzun mühlet kullanıldığı ve öbür alanlar tarihsiz “soğuk toplumlar” kavramını uzun müddettir çürütürken, moda kuramcılarının giysi sistemlerindeki değişimin kozmik olduğunu kabul etmelerinin neden bu kadar uzun sürdüğü üzere şimdi sorulmamış bir soruyu gündeme getiriyor. Modanın bu konumlandırmayla ne alıp veremediği var?

Welters ve Lillethun, giysi değişimleri evrenselse, modanın da kozmik olduğu sonucuna varıyor. Neden bu sonuca varıyorlar? Mantıksal olarak, Simmel’in vakit içinde tarz değişiminin modanın tanımlayıcı bir özelliği olduğu konusunda yanıldığı sonucuna varabilirlerdi. Fakat bu durumda “Batılı giyim” olgusu için yeni ve geçerli bir tarif bulmak zorunda kalırlardı. Müelliflerin seçmediği bir öteki mantıksal seçenek de çalışmalarının Batı modasının eşsiz bir kıyafet kategorisi olmadığını kanıtlamış olması. Görünüşe bakılırsa, milyarlarca dolarlık bir sanayi Batı modasının varlığının altını çiziyor, bu türlü bir sonuca varmanın önünde duruyor. Muharrirler modanın temel nitelendirmesinin doğruluğunu sorgulamamayı tercih ediyor: “Stil vakit içinde değişir.” Böylelikle moda kategorisine, Simmel’in ona verdiği a priori statü problemsiz bir halde teslim edilerek modanın kozmik olduğu sonucuna varılması kaçınılmaz hale geliyor.

Ancak burada bir sorun var. Müellifler, moda tarifinin taban tabana zıtlık üzerine kurulduğunu ve bunun Avrupa’nın sömürgeci “ötekileştirme” projesinin bir semptomu olduğunu gözden kaçırıyor. Welters ve Lillethun’un çalışması, değişimin üniversal olduğunu gösterirken, modanın Avrupa merkezci tarifinin sonradan inşa edilmiş bir münasebet olduğunu da ortaya koymuyor. Bununla birlikte, modanın tarifinde Batı’nın üstünlüğünü vurgulama muhtaçlığını irdelemiyor. Örneğin Simmel’in vaktinde moda, moda-olmayanla aykırılık içindeydi. Bu değerli bir nokta. Moda Batı’da bir Öteki’ye nazaran oluşturulduğunda, bu ikilikten basitçe vazgeçilebilir ve moda terimine üniversal bir kapsam verilebilir mi? Moda Avrupa merkezci kökenlerinden ayrıştırılabilir mi, yoksa onu kuralından indirmenin vakti geldi mi? Müellifler bu mevzuyu irdelememekle modanın sömürgecilikteki ve kapitalizmdeki rolünü gizliyor ve inkara bir katman daha ekliyor. Modaya içkin olan birinci inkar Öteki’nin giysi geleneklerinin kıymetini ve geçerliliğini kabul etmeyi reddeden moda-olmayandır. İkinci katman ise birinci inkarın rastgele bir tesiri olduğunun inkarıdır.

Moda, vakit içinde değişen tarzın dinamik görsel geçit merasimlerini inşa etmekten daha fazlasını yapar. Bu geçit merasiminin altında, modanın çatallı tarifinin çağrıştırdığı tehlikeli, büyük ölçüde sorgulanmayan ve jenerasyondan jenerasyona moda çalışmaları tarafından miras alınan ve sürdürülen meseleler vardır. Bunlar modadaki sistemik kolonizasyonunun bir tarafını oluşturur ve moda-dışı kategorisi üzere, çoğunlukla moda söylemi tarafından gizlenir.

*****

Sömürgeci ve kapitalist modanın bir kurgusu olan, “moda-dışı” olarak sınıflandırılan kültürler “modanın feda edilen bölgeleri” olarak tanınmalıdır. Feda edilen bölgeler, ekseriyetle azınlık topluluklarıyla ilişkilendirilen, vazgeçilebilir olduğu düşünülen ve ekonomik çıkar için sömürülen, kaynak açısından varlıklı topraklardır. Modanın feda edilen bölgeleri, harcanabilir fizikî alanların yanı sıra endüstriyel modanın yayılması için ve yayılmasıyla yok edilen, modanın öteki yarısıyla bağlı kıyafet gelenekleri ve bunların üreticileridir. Bu bölgeler endüstriyel yayılmayı kolaylaştırır, zira ucuz işgücü kaynağıdırlar ve tıpkı vakitte tarz değişimi için değerli olan yerli dizaynlardır (genellikle kendilerine mal edilirler). Ayrıyeten lokal kıyafetlerin endüstriyel olarak üretilen kıyafetlerle değiştirildiği pazarlar olarak da hizmet verirler. Son olarak, ikinci el giysiler de dahil olmak üzere atıkların bertaraf edildiği en önemli yerlerdir.

Sorunun güzelleştirilmesi, Öteki’nin geleneklerinin var olma hakkına hürmet duyulması manasına gelir. Meğer susturma, feda edilen bölgelere verilen karakteristik bir reaksiyondur; uzaklara bakmak, görmeyi reddetmektir. Jimmy Nelson’ın Before They Pass Away (2013) adlı kitabı, bir fotoğraf kitabı olmasına karşın modanın nasıl susturduğunu gözler önüne serer. Nelson’ın en şık kıyafetlerini giyen yerli halkların baştan çıkarıcı hoşluktaki imajları, kaçınılmaz kayıp ve yok oluş çerçevesine yerleştirilmiştir: ilerlemenin yürüyüşünü durdurmak mümkün değildir. Kitap, okuyucuda hayranlık ve teslimiyet duygusu uyandırır; okuyucu, en azından Öteki’nin muazzam giysi geleneklerine tanıklık edebildiği için şanslı olduğunu hisseder, her ne kadar bu geleneklerin son örnekleri olsalar da. Verilmek istenen bildiri ise geleneklerin sonunun geldiğidir. Moda sisteminin dikkatleri enfes görsellere yöneltme kapasitesi, kendine mahsus susturma güçlerinden biridir: moda-dışı alanın hoşluklarını son derece görünür bir biçimde kutlarken, Batılı gözlerle görülmeyen perde ardında onları sömürür ve yok eder. Sömürgecilik aykırısı düşünür Malcolm Ferdinand’ın da belirttiği üzere, “daha eşitlikçi, daha adil bir dünya yaratmak için … susturulmuş şeyleri tekrar gözden geçirmeliyiz.”

*****

Modanın feda edilen alanlarının sistematik olarak değersizleştirilmesi ve belirsizleştirilmesinin bir kısmı lisan aracılığıyla gerçekleşir. Örnek olarak, modada sürdürülebilirliğin kabul edilen çerçevesine miras kalan perspektifin nasıl dahil edildiğini göstermek için “dünya modası”, “zanaat” ve “modanın küreselleşmesi” tabirlerini inceleyelim.

“Dünya modası” terimi, kökleri Avrupa-ABD mirasına dayanan lakin artık dünyanın dört bir yanında bulunan ‘jean, sweatshirt, tişört, trençkot, parka, pantolon, etek, bluz, gömlek, blazer ceket, iş kıyafeti, okul üniforması ve spor ayakkabı’ üzere giysi eserlerini içeren ‘sıradan insanların kıyafetlerini’ tanımlamak için kullanılır. Buradaki vurgu, vakit içinde tarz değişiminin pozitivist tahliliyle tutarlıdır; zira global olarak benimsenmeleri nedeniyle Batılı kıyafet formları artık direkt ‘Batılı’ olarak etiketlenmez. Bununla birlikte, bu tanımlama çelişki içermez çünkü “dünya modası” nitekim de Batılı giysi usullerine atıfta bulunur ve gerçek vakitli olarak “dünya modası”nın ortaya çıkışı dünyanın başka giysi sistemlerini ortadan kaldırmaya hizmet eder.

Basitçe söz etmek gerekirse, “dünya modası” Öteki’nin “bizim Batı’da giyindiğimiz üzere giyinmeye” başladığı âna işaret eder. Bu terim, tıpkı Welters ve Lillethun’un çalışmasının Öteki’nin kıyafetlerinde Batılı bir moda özelliğinin varlığını arayarak yaptığı üzere, Batılı moda teorisyeninin bakış açısına ihanet eder. Öncelikle, “Öteki bize ne kadar benziyor?” sorusu Öteki’nin görülmesini mahzurlar. İkinci olarak, “dünya modası” teriminin tarafsızlığı, dünyanın her yerindeki yerli halkları kendi kültürlerinde ortaya çıkan kıyafet sistemlerinden vazgeçip Batı’nın kıyafetlerini benimsemeye iten ve hala da itmeye devam eden çalkantılı şartlarla tezat oluşturur. Bu sürecin gömlek değiştirmek kadar kolay olmadığını anlamak için kişinin kendi giysi stilinden vazgeçmeye zorlayacak şartları hayal etmeye çalışması kâfi. “Dünya modası” olgusunun ortaya çıkışı -ve birebir vakitte kategorizasyonu- global gücün baskın merkezlerinin nerede olduğunu yüksek sesle lisana getirir.

Dünya modasının Endonezya’nın Sumatra bölgesindeki Batak halkı için neden baskın giysi biçimi haline geldiğini anlamak için, değişimin öncüllerini ve tetikleyicilerini bulmak ismine, bir yüzyıldan fazla geriye gitmek gerekir. Çünkü dünya modasına geçiş o denli bir günde ve kutlamalar eşliğinde gerçekleşmedi; hem dışsal hem de içsel birçok kültürel faktörün kademeli ve karmaşık bir biçimde bir ortaya gelmesiyle gerçekleşti. Batı’nın bakış açısına nazaran bu bir dönüm noktasıydı; fakat Batı’da tanınabilir olan görsel sinyal eşlik etmeseydi fark edilmeyebilirdi. Bunun nedeni, “dünya modası” teriminin moda-dışı tarihi ve Batı için tanınabilir bu olaya yol açan sayısız tarihi olay ve öteki görsel işaretler ile dünya modası seçiminde yer alan toplumsal, siyasi ve ekonomik süreçleri gizlemesidir.

Dünya modasına geçiş kolonizasyon bağlamında kıymetlidir; zira Batılı bir giysi biçiminin benimsenmesinden çok daha fazlasını tabir eder. Batılı giysi pazarının genişlemesi manasına gelir ki bu da fosil hidrokarbonlara olan bağımlılığın artması demektir. 2020’de polyester, naylon ve akrilik üzere fosil hidrokarbon bazlı sentetik elyaflar dünya elyaf pazarının yaklaşık yüzde 70’ini oluşturuyordu ve bu oran artmaya devam ediyor. Münasebetiyle dünya modası dönüşümünde fosil yakıtlarla feda edilen bölgeler kesişiyor. Buna ek, dünya modasının benimsenmesi, lokal toprağa dayalı bilgi, sistem ve giysi üretim gereçlerinden uzaklaşılması manasına geliyor ve pamuk üretimi üzere plantasyon ekonomileriyle üst üste biniyor. Ayrıyeten, feda edilen bölgelerden sürülen “harcanabilir halklar” kendi ömür usullerini ve giysi biçimlerini sürdürme yeteneklerini kaybediyor ve ticaret yoluyla elde edilen giysilere güvenmek zorunda kalıyor.

Batı hazır giysi sanayisi, işgücü havuzunu genişletmek için mahallî giysi sistemlerinin eskimesine ne ölçüde gereksinim duyuyor? Global hazır giysi kesiminde birçok bayan 80 milyon kişinin istihdam edildiği varsayım ediliyor, bu sayı son 15 yılda iki katına çıktı. Bu işgücü havuzu nereden geliyor ve mahallî kıyafet ve kültür üzerindeki tesirleri neler? Yakın vakitte yapılan bir araştırma, Hollanda’nın tüketim düzeylerinde, her bir sakinin gereksinimlerini karşılamak için ortalama olarak neredeyse iki tam istihdamlı şahsa muhtaçlık duyulduğunu ve bu işin öncelikle fiyatların emekçilerin ürettiklerini tüketmeye güçlerinin yetmeyeceği kadar düşük olduğu ülke dışında yapıldığını hesapladı. Çağdaş, gizlenmiş kölelik. “Giysilerimi Kim Yaptı?” kampanyasıyla, hazır giysi kesiminde çalışan bayanların sömürüye dayalı çalışma şartlarına ait farkındalığı tesirli bir biçimde artırıyor lakin çatallaşmış moda sisteminin moda-olmayan yarısı, modanın sömürgeci tarifinin bir sözü olarak, moda çerçevesinin dışında bırakılıyor. Bu durum acı ve sömürünün yanı sıra kültürel bir kayıp kıssası de olan moda-dışı alanın susturulmasına katkıda bulunuyor.

Batı giysi sanayisi için emek problemine verilen yaygın cevaplardan biri, “En azından onlara bir gelir sağlıyor,” formunda ve bu karşılık, sistemik silmenin nasıl katman katman biriktiğini gösteriyor. Moda-olmayan, onun bedeli ve hazır giysi üretimiyle karşıt bağı (Batılı giysi üretimi ne kadar artarsa, moda-olmayan o kadar küçülür), Batılı tüketimin bir sonucu olarak kendilerine düşen kırıntılardan mutlu olması gereken fakir hazır giysi çalışanlarına yönelik ataerkil tavrın bilişsel çerçevesine girmiyor. Dahası, zanaat ve yerli giysi de dahil olmak üzere yerli iktisat ve kültürün yaşayamaz hale gelmesine yol açan tarihi münasebetler, çalışma şartları vahim olsa bile bu işlerin bir lütuf olarak algılanmasıyla gizleniyor. Dünya modasına geçiş, mahallî kıyafet geleneklerinin felaket habercisidir.

“Zanaat”, lokal kıyafet sistemlerini gizleyen bir öteki terim. Elbisenin bilakis zanaat terimi tekniğe ve ekonomik dışlanmışlığa, hobi uğraşlarına ve Güney Asya’da giderek artan bir biçimde turistlerin ilgisini çekmeye gönderme yapıyor. Onyıllar evvel Asya’da zanaat, ekonomik talihsizlik vakitlerinde bir yedek faaliyet olarak hizmet ettiyse de, bu tampon aşınıyor ve zanaat, COVID-19’un bir sonucu olarak fabrikadaki işlerini kaybeden hazır giysi emekçileri için olduğu üzere, bir vakitler sunduğu sığınak olarak hizmet etmekte başarısız oluyor üzere görünüyor. Hindistan El Sanatları Kurulu danışmanı Ashoke Chatterjee, zayıflayan el sanatları kesiminin sömürgeci bir ilerleme anlayışının kurbanı olduğunu düşünüyor: “Geriye dönüp baktığımızda kırsal Hindistan’ın hükümet tarafından ihmal edildiğini görüyoruz…. Zanaatkarlar göz arkası ediliyordu zira kırsal Hindistan göz arkası ediliyordu. Bununla birlikte, kent varoşlarına göçün, ortalarında zanaatkarların da bulunduğu milyonlarca kişi için bir “ilerleme” göstergesi olarak kabul edilmesi de beraberinde geldi…” Moda üretimi şu anda zanaatın kurtarılması, canlandırılması ve korunması için çağdaş bir fırsat olarak lanse edilse de bunun karşılığı “zanaatkar kadınları” konfeksiyon personeli olmak üzere fabrikaya yahut atölyeye getirmek yerine, endüstrinin kolunu uzmanlaşmış maharetlerin olduğu köylere uzatmaktan biraz daha fazlası manasına geliyor.

Bir harcanabilirlik zincirine bakıyoruz: lokal kıyafet üretimi, aile gelirini desteklemek için yerini zanaatın metalaştırılmasına bırakıyor, zanaat piyasası düşüşe geçtiğinde bu da fabrika işi için terk ediliyor ve daha sonra Batı moda tüketimi daraldığında işten çıkarılan fabrika çalışanları için bir alternatif olarak hizmet edemiyor. Moda sanayisi genişledikçe modanın feda edilebilen alanı da genişliyor ve moda-dışı üreticiler için seçenekler azalıyor. COVID-19 krizi sırasında son fiyatlarını almalarını sağlamaktan daha fazla telafiye muhtaçlık var. Dahası teknik ve tasarım bilgisi keskin bir düşüşe geçtiğinde, zanaat kültürel/sosyal/ekonomik bir sığınak olarak hizmet etme kapasitesini büsbütün kaybeder. İşte o vakit yerli kıyafetlerin kavramsal olarak silinmesi, gerçekte kalıcı bir silinmeye dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Moda-dışı olana bedel verilmediği sürece, feda edilen bölgeler var olmaya devam edecek, Batı modası ile olan ilişki bilinmeyen kalacak ve modada adalet olmayacak. Şayet moda bir parazitse ve moda-olmayan olarak isimlendirdiğini yok ediyorsa, sürdürülebilirliği yalnızca giysi üretiminin biyosfer üzerindeki tesiriyle değil, modanın kendi tabiatı üzerinden de tartışmalıyız.

Dünya modası terimi çelişkili katmanlarla bezeli. Dünyadaki kıyafet heterojenliği mümkünlüğünü aşındırarak kendini dünyanın kıyafeti olarak tekrar tanımlayan Batı kıyafeti olarak lanse ediyor. O halde tarz değişiminden çok gömülü münasebetlere vurgu yapan alternatif bir tarif önerelim: Batı şekli kıyafet, global ekonomik ve siyasi bağların bir belirtisi olarak, dünyanın her yerinde görülebilecek kadar büyük ve inkar edilemez bir zihinsel, toplumsal, siyasi ve/veya ekonomik baskı ölçeği sayesinde benimsenmiştir.

Zamanla, Batı kıyafeti yalnızca moda-olmayan bölgelerde kök salmakla kalmadı birebir vakitte moda sistemi de kök saldı; böylelikle her vakit sezgisel ve kavramsal olan Batı-Gerisi ikilemi, hem yepyeni moda hem de moda-olmayan bölgelerde yeni hiyerarşilerin, bağlantıların ve kavramsal gerçekliklerin çoğalmasıyla daha karmaşık hale geldi. Bu bağlamda, “dünya modası” üzere “modanın küreselleşmesi” teriminin de kendine has bir gelişme izlenimi yarattığını ve kapitalist modanın görünüşte karşı konulmaz gücünün uyumlaştırılmasındaki sonsuz komplikasyonların üstünü örttüğünü belirtmek kâfi.

*****

Modanın sömürgeci mirası, sürdürülebilir moda üretimine mani olurken tıpkı vakitte dünya çapında kendi kendine yayılması, moda sıkıntısının nasıl iyileştirileceğine dair fikir edinmek için lokal ve sürdürülebilir alternatif (moda-dışı) sistemlere başvurma fırsatını da ortadan kaldırıyor. Dokuma zanaatkarları ve hazır giysi emekçileri için sahip olduklarının giderek ortadan kaybolması, dünya ismine modaya erişim yollarının da kaybolması manasına geliyor. Modanın sömürgeciliği, bir vakitler muazzam olan fakat artık süratle azalan bu kaynağa ait farkındalığı azaltıyor.

Tarım ekonomistleri, yeryüzünde daha az sömürüyle yaşamanın yollarını bulmak için lokal klasik tarım bilgisinin faydalarını kabul ettiler; fakat moda akademisyenleri modadaki sürdürülebilirlik problemini çözmek için klâsik bilgiye şimdi yönelmedi. Neden pekala? Yüzyıllar süren ticaret ve etkileşimden, dünyanın dört bir köşesindeki kıyafetlerin gösterişli anlatımlarından, kütüphanelerdeki bilgilerden ve uçak seferlerinin ulaşılabilirliğinden sonra, moda teorisyenleri neden öteki kıyafet sistemleri hakkında bu kadar az şey biliyor ki, değişimin kozmik olduğunu ve modanın öbür tüm kıyafet sistemleriyle ortak bir değişime sahip olduğunu keşfetmek 2018’e kadar sürdü? Simmel’in tarifi neden hiçbir vakit ampirik bilgilerle test edilmedi? Modayı farklı ve eşsiz bir kıyafet sözü olarak el üstünde tutma eğilimi nereden geliyor? Modanın varlığı neden sorgulanamaz üzere görünüyor? Endüstriyel modanın eserlerinin anlamsız olduğu doğruysa, beşerler neden onları bu kadar hevesle üretiyor ve giyiyor? Endüstriyel modayı, eşitsizlik üzerine kurulu bir ekonomik sistemle el ele çalışan bir baskı sistemi olarak görmeyi öğrenmek, Batı giysi sistemindeki manası çözmemize yardımcı olabilir.

Moda, kendi imgesine nazaran bir dünya inşa etme ve akabinde kendini sürdürmek için tıpkı yapıyı gizemli ve belgisiz hale getirme konusunda tuhaf bir kapasiteye sahip. Moda, eşitsizliğin yaratılması, görsel olarak tanımlanması ve sürdürülmesiyle ilgili. Başlangıcı, sömürge devrinde ekonomik sistemin yarattığı bölünmeyi yansıtırken, sahip olanlar ve olmayanlar ortasındaki bölünmeyi de derinleştirdi. Sürdürülebilirlik, modanın feda edilen bölgelerini ortadan kaldırmak için moda ve moda-olmayan ortasındaki uçurumu kapatmak manasına geliyorsa, bu süreçte moda kurtarılabilir mi yahut kurtarılmalı mı? Modanın büyük ölçüde katkıda bulunduğu global çevresel krizlerin uygunlaştırılması, modanın varlığının sorgulanmasına yol açsa da daha derinlere indiğinizde yalnızca bunun kâfi olmadığı görülüyor.

*****

Modada etrafın sömürülmesi, insanların ve emeğin sömürülmesi ve kültürlerin sömürülmesi birbiriyle bağlantılı ve aslında birinci ikisi üçüncüsünü gerektiriyor. Globalleşme ve memleketler arası kapitalizmle genişletilen sömürgecilik mantığı ve bunların gömülü hiyerarşileri olmasaydı, şu anda işlediği biçimiyle moda imkansız olurdu.

Bir fiil olarak moda -bedeni biçimlendirme eylemi- tüm zamansallıklara ve coğrafyalara ilişkin olsa da bir isim olarak moda Avrupa’da tasarlanan ve Avrupa emperyalizmi ve globalleşme yoluyla dünyanın geri kalanına ihraç edilen bir iktidar sistemi ve kapitalist bir sanayi olan çağdaşlığın zamansallığına atıfta bulunur hale geldi. Bu nedenle, moda tarihleri, teorileri ve tarifleri bir modernite çerçevesinde kavramsallaştırıldı ve yazılmaya devam ediyor. 1990’larda moda çalışmalarındaki birinci Avrupa-merkezcilik tenkitlerinden 2000’lerde moda globalleşmesi çalışmalarına ve 2010’larda kültürel, ulusötesi ve post-kolonyal çalışmalara kadar, vücudu biçimlendirmenin öteki yolları ve sistemleri modernite/kolonyalite çerçevesindeki moda tartışmasına katılmaya davet edildi. Ya üretici ve/veya tüketici olarak modayla ilgileri ve etkileşimleri yoluyla, ya moda ikonografisinin dahil edilmesi yoluyla ya da moda sanayisi tarafından “keşfedilmeleri” yoluyla, lakin asla kendi başlarına, kendi koşullarında, kendi tarihî anlatıları, kavramsal çerçeveleri ve tarifleriyle değil. Bu durum, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın coğrafik ve epistemolojik hudutlarının dışında kalan uzun, ekseriyetle global olarak birbirine bağlı ve dinamik moda tarihlerinin inkarını ve silinmesini sürdürüyor.

Sömürgecilik zıddı moda söylemi, Batı’yı ‘dışarıda bırakmak’ değil, eşit kaidelerde ve karşılıklı hürmet çerçevesinde Batı’nın ‘dışında olmak’ ile ilgili. Vücudu biçimlendirmenin öteki yollarını Avrupa-merkezci moda telaffuzuna asimile etmek değil, çağdaş modanın evrensellik tezini düzeltmek ve onu tarihî ve coğrafik bağlamında yine çerçevelemekle ilgili. Bu, çağdaş modanın teorik ve kavramsal çerçevesini dayatmakla değil, Avrupa modasının telaffuzunu alçaltmak ve vücudun biçimlendirilmesinde estetik ve duyu çeşitliliğine kulak vermekle ilgili.

Welters ve Lillethun, Moda Tarihi: Global Bir Bakış isimli kitaplarıyla moda kuramcıları için kıymetli bir soru ortaya atmış oldu: Şayet moda kozmik ise modanın globalleşmesi ne manaya gelir? Görünüşe nazaran yanıt, modanın dünya çapında yaygınlaşan Batılı bir giysi sistemi olduğu; lakin bu yanıt yeni bir soruyu beraberinde getiriyor: Şayet moda her şeye karşın Batılı ise, o vakit muharrirlerin varlığını kanıtladıklarını sav ettikleri üniversal moda nedir? Burada bir döngüsellik ve muharrirlerin çalışmasına aksi düşen derin bir ironi kelam konusu: Şayet müellifler nitekim de insanların kozmik giyinme ve süslenme eğiliminde vakit içinde tarz değişimi üzere kozmik bir özellik bulmuşlarsa, modanın kozmikliğini kanıtlamaktan çok Batılı varyant için yeni bir tarif bulma gerekliliğini ortaya koymuş oluyorlar.

Moda çalışmalarının daha geniş bir kapsamda tahlil edilmesi gerekiyor. Modanın karanlıkta kalan yanlarının da eşit derecede ses bulduğu ve dokumacılık el sanatları, endüstriyel giysi üretimi ve endüstriyel olarak üretilen modanın mahallî ortamlarda yaygınlaşan tüketimi de dahil olmak üzere moda ile moda-olmayan ortasındaki kontakların sonuçlarının araştırıldığı öbür bir tıp dünya kıyafet tarihine muhtaçlık var. Modada ırkçılığın giderilmesi, beyaz olmayan insanların iş hiyerarşisinde yükselebilmesini, gereğince beyaz olmayan modelin iş hayatına atılmasını ve hazır giysi personellerine saygılı davranılmasını ve geçimlerini sağlayacak bir fiyat ödenmesini sağlamaktan daha fazlasına muhtaçlık duyuyor.

Benzer halde, modada sürdürülebilirlik, daha küçük bir çevresel ayak izi ve çalışanlar için daha âlâ fiyatlar ve çalışma şartları ile her zamanki üzere bir iş olarak tasarlanırsa, ‘hafif moda’ olarak isimlendirebileceğimiz şeye saplanacak: değişim olmadan değişim. Bu manada modanın feda edilen bölgelerini ortadan kaldırmak muazzam bir sorumluluk gerektiriyor.

Modada, mevcut yapıların yapısöküme uğratılması ve unutturulması ve vücudun biçimlendirilmesinden alınan hazların adil, sürdürülebilir, sömürücü ve ayrımcı olmayan yollarla elde edilebileceği biçimde tekrar inşa edilmesine ve miras, haysiyet ve özsaygı hislerimiz için güvendiğimiz moda tarihlerinin, tek bir evrenselleştirici moderniteye bağlılık yerine moda kıssalarının çoğulluğunu yansıtacak formda yine yazılmasına acil muhtaçlık var.

Moda-olmayan kavramı, sömürgeci niyetin bir belirtisidir. Modanın tarifini çevreleyen mantıksal karışıklıklar, modayı öbür kıyafet sistemlerinden farklı ve eşsiz olarak sunma gereksiniminden kaynaklanıyor üzere görünüyor ki bu da tıpkı biçimde sömürgeciliğin bir emaresidir. Moda, kendisinden elde edilecek kârlar üzerinde hak sav eden ekonomik sistem tarafından desteklenen bir kibrin sözüdür. Elhasıl, moda-olmayan modadır ve moda, moda değil, istisnai bir ekonomik sisteme kaderce bağlı bir kıyafet sistemidir.

---

Kaynaklar

Angela Jansen. A manifesto to contest ‘there was no fashion before’, 2018.
Ashoke Chatterjee. When There’s Nowhere Left to Turn: The Need to Support Indian Village Crafts, 2020.
Jason Campbell ve Henrietta Gallina. Fashion Is Part of the Race Sorun, 2020.
Jimmy Nelson, Before They Pass Away, 2013.
Linda Welters ve Abby Lillethun. Fashion History: a Küresel View, 2018.
Sandra A. Niessen. “Connecting the Dots – or Why I Eschew the Term Garment Workers”, 2020.