Amerikan futbolu ABD dışında pek takip edilmese de, bütün dünya günlerdir yeniden Üstün Bowl’un devre ortasında sahnelenen gösteriyi konuşuyor. Sahnede, manşetlerde ve toplumsal medyada bu defa Porto Rikolu müzikçi Bad Bunny var.
ABD’de her yıl düzenlenen Amerikan futbolu liginin (NFL) şampiyonluk maçının oynandığı Muhteşem Bowl, Amerikan futbolunun en büyük aktifliği kabul ediliyor. ABD’de milyonlarca kişi tarafından izlenen bu aktiflik, sporun yanı sıra büyük bir “eğlence şovu” olarak da biliniyor.
On yıldan fazla müddettir, şampiyonluk maçının devre ortası şovları çokça ilgi gören, konuşulan ve tartışılan birer cümbüş gösterisine dönüşüyor. Televizyon reklamlarının bile gösterinin en büyük ögelerinden olduğu Harika Bowl, Amerikan kültürünün en büyük “seküler ritüeli” olarak fonksiyon görüyor.
Son birkaç haftada olan bitenlerin defaatle hatırlattığı üzere, siyasi iletiler içeren şovlar çabanın temel alanı değildir, onun temsilinden ibarettir ve gerçekte var olan güç eşitsizliğini içinde taşır. Temsiller bizi özgürleştiremez. İsyanların, ayaklanmaların, toplumsal çatışmaların bu türlü kültürel araçlarla da yönetim edildiğini, yatıştırıldığını anlayabilmemiz için daha kaç Üstün Bowl gösterisine yahut Grammy ödül konuşmasına gereksinimimiz var?
ABD’li sanatçı ve muharrir Ricardo Gamboa’nın Üstün Bowl devre ortası şovlarına ait değerlendirmesini paylaşıyoruz.
Devre ortası şovları, tam kuşatma
Super Bowl’un devre ortası şovları cümbüşten ibaret değildir. Siyasi kriz anlarının yönetilmesini ve toplumsal huzursuzlukların yatıştırılmasını sağlayacak birer ritüele dönüşmüştür.
Devre ortası şovları, on yılı aşkın müddettir huzursuzluğu soğuracak, toplumsal çatışmayı şova dönüştürecek ve yapısal değişim yerine yüzeysel bir katarsis sunacak formda fonksiyon görür. Bu durum bize şunu gösterir: Uyuşmazlıklar ve muhalif görüşler susturulmaz, aksine krizleri ve muhalif direnci yönetmek üzere taktiksel açıdan sahiplenilir.
NFL, devlet ve devre arası
NFL, tarafsız bir platform değildir. Devletle hizalanmış milyarlarca dolarlık bir sanayinin eseridir, ağır vatanseverlik ve militarizm şovları içerir. Devre ortası şovları de iktidarın dışından değil, içinden konuşur.
Bu, devre ortası şovlarının gittikçe daha politikleşmesi ve megastarların “iktidara gerçeği haykıran” figürler olarak alkışlanması bakımından kıymetlidir. Zira bu şovlar krizi istikrara kavuşturan ve huzursuzluğu yatıştıran birer iktidar teknolojisi üzere çalışır.
2012–2015: Liberal çoğulculuk
Devre ortası şovları, Obama yıllarında liberal çoğulculuk imgelerini besledi. Madonna’nın Nicki Minaj’ı ağırladığı gösterisi denetimli bir isyanı sergilerken, Beyoncé’nin de Destiny’s Child ile buluşması liberal siyahi kusursuzluğunu ete kemiğe büründürdü. Bruno Mars ırk ayrımlarını sevinç ve cümbüş olarak sundu, Katy Perry’nin Missy Elliott ile buluştuğu performans farklı ırkları kaynaştıran, “tuttuğunu koparan” feminizmi temsil etti. Coldplay, Beyoncé ve Bruno Mars’la tıpkı sahneyi paylaşarak Amerika’nın ırk eşitliği ve ahenk vaadini somutlaştırdı.
Tüm bu şovlar, ırk çatışmalarının ağır yaşandığı bir periyotta ulusal birlik imgesini güçlendirdi. Birebir devirde gazete manşetleri Trayvon Martin, Mike Brown, Laquan McDonald, Tamir Rice, Freddie Gray, Walter Scott üzere isimlerin polis cinayetlerine kurban gitmesiyle dolup taşıyordu. Baltimore, Chicago, Ferguson üzere kentlerde ve ülke genelinde protestolar patlak verdi, devletin meşruiyeti sorgulandı.
Arka planda bunlar yaşanırken, devre ortası şovları de çatışmadan arındırılmış “kapsayıcılık” imgeleriyle izleyicileri uyuttu. İzleyiciler sokaklarda birer birer avlanırken, Muhteşem Bowl sahnesi farklılıkları göklere çıkardı.
2016: Direniş piyasalaştırıldı
Beyoncé, 2016’da artan toplumsal huzursuzluğun ortasında Harika Bowl sahnesine döndü. Sokaklardaki direnişi alenen içselleştiren performansı bir dönüm noktası olmuştu. Polis cinayetlerinin ve kitlesel protestoların kültürel kırılmayı belirlediği, “Black Lives Matter” hareketinin devletin meşruiyetinin sorgulanmasına neden olduğu bir vakitte ortaya çıkmıştı.
Siyah berelere ve militan dizilişlere yer veren şov, Kara Panter Partisi’nin görsel lisanını çağrıştırıyordu, daha evvelki yumuşak çoğulculuk yaklaşımından uzaktı. Lakin bu sahneleme temel bir çelişkiyi açığa vuruyordu: Kara Panter imgeleri, Kara Panter pratiğinden bütünüyle koparılmıştı; ırk ayrımcılığının ortadan kaldırılması talebi olmaksızın toplumsal açıdan “tanınma” vaat ediyordu.
İzleyicilere “onaylanmış olmanın” konforunu sundu, iktidar ve kurumlar hiç de sarsılmadı. Devre ortası sahnesi, sokaklarda yapısal şiddet sürerken ayrımcılık çabasını sembolik olarak onurlandıran bir basınç boşaltma vanası fonksiyonu gördü.
2017: Normdışılık kurumsallaştırıldı
2017’nin devre ortası gösterisi, Trump’ın seçilmesinin akabinde bayan ve LGBTİ+ haklarına yönelik akınların yükseldiği bir anda gelmişti. Kürtaj hakkı, bayan hakları, transların genel tuvaletlere erişimi ve LGBTİ+ zıddı yasalar o sıralarda ABD gündeminin ana başlıklarını oluşturuyordu.
Super Bowl’da Lady Gaga sahne aldı. İktidara meydan okuyan transgresif feminizm ve kuir estetikle özdeşleşmiş olsa da, Lady Gaga’nın performansı devleti ya da bayanlara ve kuir topluluklara yönelik hücumları amaç almadı. Tersine “God Bless America” ve “This Land Is Your Land” üzere bilindik vatanseverlik müzikleri seslendirildi.
Bu gösteri de ulusal birliği elbette sarsmadı, aksine norm-dışı, kuir ve feminist estetiği ulusal birliği kurtarmak ve romantize etmek üzere kullandı. Lady Gaga’nın gösterisi, ayrımcı bir hükümetin kuirleri ve bayanları gaye aldığı krizin ismini koymadan, izleyicilere ABD ulusunun hâlâ “ilerici” olduğu bildirisini verdi.
2018–2019: Beyaz erkeğin stabilizasyonu
2018 ve 2019’un devre ortası gösterileri, beyaz erkek müzisyenler eliyle (Justin Timberlake ve Maroon 5) manşetlere taşındı. Cinsiyetçilik ve ırkçılığa yönelik reaksiyonların yine yükseldiği yıllarda, bu şovlar beyaz erkekliği yine gündeme getirmişti. Beyaz erkekler, liberal ve muhafazakâr izleyiciler açısından ABD ulusunun normatif ve başat özneleri olarak tekrar hakimiyeti sağlamıştı.
Gösterinin merkezindeki Justin Timberlake büyük ölçüde tek başına sahne aldı. Maroon 5 ise Travis Scott ve Big Boi’yi yanına alarak normatif erkek kapsayıcılığını sahneledi, beyazlığı öne çıkardı. ABD’nin kurucu mitlerine, beyaz üstünlüğünün yine canlanmasına ve patriyarkanın tahakkümüne yönelik kitlesel itirazlar yükselirken, bu şovlar de beyaz erkekliği erişilebilir, cazibeli, eğlenceli, erotik ve her şeyden değerlisi vazgeçilmez olarak yine tanımladı.
2020: Latin Amerikalılar sahnede
Trump idaresinin tartışmalı aile ve çocuk siyasetleri tepeye ulaşmışken, 2020’nin devre ortası gösterisinde Shakira ve Jennifer Lopez sahne aldı. Performansları da melez kadınlığı ve İspanyolcayı birer ulusal şov olarak sahneledi, Latinliğin isyankâr bir kutlaması olarak çerçevelendirildi. Göçmenler ve çocukları zulme uğrarken, Shakira ve Jennifer Lopez kültürel kapsayıcılık anlatısını ve Kuzey Yarımküre’ye aidiyetlerini sahnede canlandırıyordu.
Jennifer Lopez, ABD hududundaki “kafese atılan çocuklar” gerçeğine atıfla sahnedeki ışıklı kafeslerde çocuklarla göründü. İsyankarlığıyla alkışlanan bu jest, devlet şiddetini duygusal bir metafora dönüştürdü. Bu şiddetin maddi sonuçları ve şiddeti sona erdirecek siyasi talepler yeniden görünmez hale getirildi. İzleyiciler de bu şiddeti üretenleri karşısına almayan, pastoral bir “acı çeken göçmenler” imgesiyle yatıştırıldı. Kültürel açıdan onaylanmış olmak yeniden huzursuzluğun yatıştırılmasından öteki bir işe yaramadı.
2021–2024: Siyahiliğin stabilizasyonu
2020’deki George Floyd protestolarının akabinde devre ortası gösterilerinde The Weeknd’in yanı sıra Dr. Dre, Snoop Dogg, Eminem, Mary J. Blige, Kendrick Lamar, 50 Cent, Anderson .Paak’tan üzere hip-hop müzisyenlerine, Rihanna ve Usher üzere siyahi müzisyenlere yer verildi.
Bu şovlar de siyahi temsiliyle doluydu, “dinledik ve öğrendik” iletisi verildi. Halbuki bu temsili tetikleyen devlet şiddeti sokaklarda siyahileri maksat almaya devam ediyordu. Gerçekten 2024 yılı, son on yılda en fazla polis cinayetinin yaşandığı yıldı. Siyahilerin hayat şartları ağırlaşırken ve güvencesizliği yükselirken, bu performanslar siyahiliği ABD’nin avuntusu ve kültürel mirası olarak sundu. Siyahilik, siyasi tahlille ikame edilen temsili ilerleme uğruna araçsallaştırıldı.
2025: Taktiksel kullanım
2025’in devre ortası gösterisi, farklılıkların içselleştirilmesinde ve Üstün Bowl sahnesinin araçsallaştırılmasında yeni bir dönüm noktasına işaret ediyordu. Filistin’deki soykırım şiddetlenirken, bu durum Üstün Bowl’da Arap ya da Müslüman temsiline dönüşmedi, ABD dışında yaşanan şiddet kültürel açıdan yok sayıldı.
Politikacılar ve anaakım medya Filistin’deki soykırımı inkar ederken ve küçümserken, Kendrick Lamar’ın sahne aldığı 2025 devre ortası gösterisinde soykırıma hiç yer verilmedi. Bu yok sayma elbette tesadüf değildi. Devre ortası gösterisi, ahlaki dikkati ABD’deki ırk uğraşlarına yönlendirdi, makul bulunan şikayet biçimlerini yükseltirken ABD takviyeli Filistin soykırımını ulusal şovun dışına itti.
Lamar’ın politik yüklü performansı, dansçı Zul-Qarnain Kwame Nantambu’nun protestosuyla kesildi. Performansın modülü olmayan Nantambu, Filistin ve Sudan bayrakları açtı, derhal gözaltına alındı, tutuklandı ve NFL’den ömürboyu men edildi. Bu protestonun ve cezanın suratı, devre ortası gösterisini kültürel bir teknoloji olarak ifşa ediyordu. Devre ortası performansları devrimci ritüellerden fazla muhalefetin denetim edilebildiği ölçüde itiraz etmesine müsaade verilen, titizlikle sergilenen gösterilerdi.
2026: ICE’ın gölgesinde Bad Bunny
ICE baskınlarıyla Latinlerin ve öteki göçmen toplulukların gaye alındığı Trumpçı faşizm güç kazanırken, devre ortası gösterisi için Bad Bunny seçildi. Bad Bunny, sadece birkaç gün evvelki Grammy Ödülleri’ndeki konuşmasında ICE’ı kınamıştı. Daha evvel Trump’ı eleştirmiş, göçmen siyasetlerine itiraz etmiş, kendi ülkesi Porto Riko’daki politik ve ekonomik krizlere dikkat çekmişti.
Ne var ki, bu telaffuzlar Filistin’deki soykırım konusunda iki yılı aşkın müddettir devam eden sessizlikle yan yana geldiğinde “performatif” görünme riskini taşıyor. Bad Bunny’nin devre ortası performansının, Üstün Bowl şovlarının mevcut örüntüsünü pekiştirmesi daha mümkündü: farklılıkları sadece taktiksel açıdan kullanan ve denetimli politik itirazları sergileyen şovlar.
Bad Bunny’nin varlığı, ırk ayrımcılığı karşısında izleyicileri duygusal açıdan rahatlatacak ve ahlaki açıdan onaylanmış hissettirecek, iktidara da hiçbir zorluk çıkarmayacak. Esasen sorun tam olarak budur.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Ricardo Gamboa’nın ferdî Instagram hesabında yayımladığı makaleden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
