Muhteşem kahramanlar ne işe fayda?

Kara Şövalye (Christopher Nolan, 2008) sinemasının birinci sahnesinde Joker ve adamları bir bankayı soyarlar. Böylelikle sinemanın girizgahı şu iletiyle yapılır: “Kötüler paramıza, sistemimize, refahımıza kastediyor.” Akabinde gelen sahnede Batman görünür. Mafyayla tek başına gayretine kararlılıkla devam ediyordur. İkinci ileti da açıktır: “İyi ki Batman var.”

İlerleyen sahnede mafya ile uğraşında yaralanan Batman’in öbür personası milyarder işadamı Bruce Wayne’i kendi yarasını kendisi dikerken görürüz. Wayne o kadar fedakar, o derece yalnızdır. Onun için kederlenecek üzere oluruz. İronik olan şudur ki, kendi yarasını diken Batman, gerçekte bütün sıhhat sisteminin sahibidir. Batman açıkça ikiye bölünmüştür. Bu bölünmeyi, çabucak hemen sadece bu sahnede görürüz. Batman, “mutlak” bir üstün kahramandır. Öte yandan bu yaralara bakılırsa, aslında sıradan biridir. Yaralarla dolu, perişan ve yalnız bir milyarder. İlah üzeredir fakat ölümlüdür de. Böylelikle mutlak yanıyla özdeşim kurmanın keyfini sürerken, insancıl yanı sayesinde de onu kolaylıkla affederiz.

Mafya üyelerinden birinin yargılandığı sahnede gözüpek savcı Harvey Dent’e silah çekilir. Çin malı silah tutukluk yapar ve Dent silahı ustalıkla bir hareketle failin elinden alır. Devlet otoritesini ve bize verdiği inancı en çok hissedeceğimiz bir yerde bile hiçbir güvenliğimiz yoktur. Bu sahnede hükümetin kötülükle uğraşta ne kadar aciz olduğunun vurgulandığı aşikardır. Lakin temel ileti az sonra gelir: “Çin malları berbattır, Amerikan malları ise en uygunudur.” 2020’den sonra Çin iktisadının ABD’yi geride bırakarak dünyanın en büyük iktisadı olacağını düşünürsek, Harvey Dent’in beklenmedik ve mevzu dışı çıkışını anlayabiliriz.

Bruce Wayne’in şirketi ile Çin’li Luo’nun şirketinin yaptığı ve olumsuz sonuçlanan toplantıdan sonra CEO’su Lucious, Wayne’e şöyle der: “Ben pek ikna olmadım, Luo’nun şirketi hiç şaşmadan yılda yüzde 8 büyüyor. Para kaynağı kayıtdışı olmalı, hatta tahminen yasadışı.”

Çin yasa dışı işlerle, kara parayla, mafyayla özdeşleştirilir, bir sefer daha karalanır. Öte yandan ABD şirketinin elindeki para tertemizdir. Burada bir parantez açmakta fayda var: ABD finans sisteminde, yani Amerikan bankalarında ve yatırım şirketlerinde 600 trilyon dolar makus varlık var. Yani alınterinin bir damlasının bile olmadığı hayali bir varlık. Finans sisteminin bu yeraltı kanadına verilen isim de epey manidar: “Kumarhane Ekonomisi”. Batman’in, sinemanın başından beri zikredilen lakin ne olduğunu açıkça anlamadığımız o muhakkak meçhul cürmü işte bu 600 trilyon dolardır. Zira yoktan var edilen bu 600 trilyon dolar aslında borçtur ve borç dünya vatandaşlarına paylaştırılmış durumdadır. Hepimiz Bruce Wayne’nin 600 trilyon dolar servetini ödemekle mükellefiz. Bu da kişi başı 50.000 dolar yalnızca Amerikan milyarderleri için borçluyuz demek oluyor.

Filmde doktrinin zihnimize işlendiği kıymetli sahnelerden biri de restoran sahnesidir. Harvey Dent sevgilisiyle yemek yiyeceği ünlü restorandan, onca gücüyle üç hafta uğraşarak lakin rezervasyon yaptırabilmiştir. Öte yandan yerin sahibi olduğunu anladığımız Bruce Wayne, bir parmak hareketi ile bu erişilmez yerde dilediğini anında yaptırabilmektedir. Bruce’un kudretinin yanında devletin gücü bir hiçtir. İleti açıktır: “Kamu gücüyle hiçbir şey başaramazsın, öte yandan servetinle dilediğin her şeyi yapabilirsin.” Bruce, Harvey’nin seçim kampanyasını finanse etmekte de kararlıdır. Lakin bunu elbette ulu gayelere hizmet etmiş olmak için yapacaktır. Mesela vatanseverliğe.

Burada tekrar bir parantez açalım: Obama’nın kampanyasını destekleyen bankacılar da elbette aziz şeyler için yapmıştı bunu. Örneğin dünyaya barışı getirmesi için. Obama da bu yeterli niyete karşılık iki nakdî genişlemeyle yarattığı trilyonlarca doları gerçek iktisada değil bankacılık sistemine kullandırma jestinde bulunmuştu. Zira iktisadın değil bankaların kurtulması gerekliydi. Neden mi? Zira, sinemada de anlatıldığı üzere, Bruce Wayne’lere gereksinimimiz vardı ve dünya onlarsız yapamıyordu.

Joker’in, mafya önderlerinin karşısına çıkıp yüreklerine endişe saldığı o etkileyici sahnede doktrinin devamına şahit oluruz. Joker “bu grup elbise hiç de ucuz değil. Bilmelisiniz ki bunu siz satın aldınız,” der. Verilen bildiri şaşırtıcıdır: “Kötü olanı, yani El-Kaide’yi, Taliban’ı, Saddam’ı, Usame Bin Ladin’i, Amerika düşmanı kötücül güçler finanse ediyor.” Bu kötücül güçlerle başta Çin olmak üzere iktisadi rakiplerin kastedildiği, sahnedeki mafya üyelerinin milliyetinden aslında muhakkak. Ne tuhaftır ki jokerlerin gerçek hikayesinde bir yerlerde kesinlikle Amerika finansmanına rastlanır. Yani gerçekçi bir iddiayla, Joker şahsen Batman’in mahzeninde tasarlanmış ve büyütülmüş bir “süper-kötü” projesidir.

Filmdeki bir öbür “süper proje” Nokia’yı kurtarmak olmuştur. 2008 ekonomik buhranının pençesinde güç kaybeden dev telefon üreticisi, tüm umutlarını yeni piyasaya çıkacak modelini Batman’in eliyle tezgaha koymaya bağlamıştır. Evet, pek fark etmesek de sinemada tam 19 saniye boyunca Nokia 5800 modelinin reklamı izleriz. Bize eseri şahsen Morgan Freeman ve Cristian Bale tanıttı. Telefon çok geçmeden dünya çapında satış rekorları kırdı ve Nokia’ya finansal manada can suyu verdi. Telefonu alanlar, içinde etkileyici bir sinema fragmanının olduğunu fark ettiler. O fragman elbette Kara Şövalye sinemasına aitti.

Sinemanın tüm bu iktisadi gereçleri kimilerine biraz tuhaf gelebilir. İnsan bu üstün kahraman sinemasını izlerken şu soruları sormadan edemez: Batman neden var? Üstün kahramanlar neden var? Harika kahramanlar kimler tarafından ne için yaratıldı? Emelleri bizi eğlendirmek mi? Hayal dünyamızı zenginleştirmek mi? Çocukluğumuzu daha memnun kılmak için mi varlar? Bu soruların karşılığı harika kahramanların hayat kıssalarında kapalı.

Superman’in doğum tarihi 1938’dir. Bu tarih dünyayı kasıp kavuran ve “Büyük Buhran” diye anılan ekonomik krizin son yıllarına denk gelir. Batman’in doğumu ise 1939’dur. Superman ve Batman’in kardeş olduğu açıktır. Büyük Buhran ile birebir tarihlere denk gelen ve “çizgi romanların altın çağı” diye anılan tarihî periyotta dünyaya getirilmişlerdir. Bu kurtarıcı muhteşem kahramanların gerçekte yoksulluk, açlık ve işsizlik ile boğuşan Amerikan halkını kurtardığı açıktır. Bunu doğaüstü güçleriyle değil, dünyada hakim kılınan ABD merkezli pazar psikolojisini desteklemeleriyle yaptılar. Kolay bir sözle onlar harikaydı anavatanları da muhteşem güçtü. Elbet bugün sinema sinemalarının yaptığı etkileşimli eğitim o vakitler çizgi romanlar üzerinden yapılıyordu.

Büyük Buhran’dan sonra Amerika iktisadında işler düzeldi. Ama sırf 20 yıl sonra, 1960’ların başında ekonomik sakinlik ve gerileme tekrarladı. O yıllarda Lider Kennedy’nin “Amerika’yı tekrar ayağa kaldırmak” dediği iktisadi projesinin iki üstün eseri olarak bu defa Ironman ve Spiderman ile tanıştık. Spiderman 1962’de, Ironman ise 1963’te dünyaya gözlerini açtı. Örümcek simgesiyle ABD’nin üretim kapasitesi ve çalışkanlığı, demir simgesiyle de ABD ağır endüstrisinin gücü vurgulanıyordu tahminen de. Hakikaten de 1960’lar boyunca ABD iktisadı altın çağını yaşadı.

Yeni kuşak harika kahraman sinemalarının vizyona girme tarihleriyle iktisadın berbata gitmesi ortasında bir paralellik olması ilgi cazip. Bilhassa 2001 yılı, altın fiyatlarının günümüzde de devam eden yükselişinin başlangıcı, münasebetiyle ekonomik stabilitenin sonlanma yılıydı. 11 Eylül saldırısının da muhteşem kahraman sinemalarındaki patlamanın başlangıcı olan bu tarihe denk gelmesi düşündürücü.

2001 yılı, dünyanın görece stabil giden iktisadının sonuydu. Zira 1990’larda ABD hükümeti ünlü bankaların riskli operasyonlarını tümüyle hür bırakmıştı. Sonuç olarak kumarhane iktisadının esasen 50 trilyon dolara dayanmış riskli büyüklüğü, çok geçmeden 500 trilyonu aşmıştı. Yani sinemanın lisanıyla söylersek, Harvey Dent Batman ne istediyse onu yapmıştı.

Ne tuhaftır ki Joker de dünya sahnesine tam bu sırada çıkmıştı. 11 Eylül 2001’de iktisat ve finans sistemi “Joker” tarafından vurulmuştu. Elbette bu olay, Batman’in bundan sonra yapacağı her şeyin meşruiyetinin kaynağı olmuştu. 11 Eylül’den bu yana Batman’in (artık ABD diye okuyabiliriz) tasarladığı savaş ve yıkımlar herkesçe güzel bilinir. Finans kesiminde de en az o kadar yıkımın olduğununu dünya lakin 2008’de anlayabilmişti. Batman’in saltanatı hâlâ son bulmadığı için bugün batma tehlikesi içinde olan yalnızca bankalar değil. 2008’de bankalar çökmüştü, artık ülkeler çöküyor. Birkaç yıl sonra tahminen de kıta ekonomilerinin toplu halde çöküşüne şahit olacağız.

“Başka bir seçenek olmalı,” diye aklımızdan geçirdiğimiz o anda Joker’in hikmetli kelamını hatırlıyor ve onu daha uygun anlıyoruz: “Çözüm kolay, Batman’i öldürün.”

*Bu yazının özgün versiyonu, “Kara Şövalye” başlığıyla PsikoAlan web sitesinde yayımlanmıştır.