Çatışma ve şiddet nedeniyle zorla yerinden edilen insanların sayısı global ölçekte rekor seviyeye ulaşırken, Türkiye iç ve dış siyasetleri sonucunda dünyada en fazla sayıda mülteciye mesken sahipliği yapan ülke olmayı sürdürüyor. Birleşmiş Milletler datalarına nazaran, Türkiye yaklaşık 3,7 milyon kayıtlı Suriyeli sığınmacının yanı sıra öteki uyruklardan 320 bin kadar şahsa mesken sahipliği yapıyor.
Kamuoyunda birkaç yıl öncesine kadar, Suriye iç savaşının akabinde Türkiye’ye gelen ve 2013’ten itibaren “geçici koruma” statüsüyle kayıt altına alınan Suriyeli sığınmacılara yönelik destekleyici bir tavır hâkimdi. Lakin gelen sığınmacı nüfusunun süratle büyümesi, bu göç hareketinin yönetilememesi, farklı kentlerde yaşanan çatışmalar ve Suriyelilerin bir güvenlik sorunu olarak görülmesi bu destekleyici tavrın vakitle açık bir Suriyeli aksiliğine dönüşmesine neden oldu.
Sayılarla Suriyeli mülteciler
Mülteciler Derneği’nin son bilgilerine nazaran, Türkiye’de kayıt altına alınmış süreksiz müdafaa statüsündeki Suriyeli sayısı 23 Haziran 2022 prestijiyle bir evvelki aya nazaran 79 bin 164 kişi azalarak toplam 3 milyon 684 bin 488 kişi oldu. Süreksiz barınma merkezlerinde kalan Suriyelilerin sayısı 49 bin 349 kişi, kentlerde yaşayanların sayısı da 3 milyon 635 bin 139 kişi olarak açıklandı.
Aynı datalara nazaran, Türkiye’de Suriyelilerin olmadığı bir kent bulunmuyor. En çok Suriyeli barındıran kent, 546 bin 588 şahısla İstanbul. İstanbul’u 463 bin 968 bireyle Gaziantep ve 406 bin 443 şahısla Hatay izliyor. Suriyelilerin en az olduğu kent ise 71 bireyle Artvin. Artvin’i 74 şahısla Tunceli, 82 şahısla Iğdır takip ediyor.
Türkiye’nin nüfusu, TÜİK tarafından 31 Aralık 2021’de 84 milyon 680 bin 273 olarak açıklanmıştı. Süreksiz muhafaza altına alınan kayıtlı Suriyelilerin Türkiye nüfusuna oranı ise sadece %4,17.
Ne yapmalı?
Türkiye’de toplumsal barış, ekonomik refah, demokrasi, sürdürülebilir etraf ve kent siyasetleri bahislerinde araştırmalar ve siyaset teklifleri üreten bağımsız niyet merkezi Spectrum House’un hazırladığı raporda mülteci tersliğinin artık her partinin seçmeninde karşılık bulduğu kaydediliyor.
Rapora nazaran, altıncı yılını dolduran ve sığınmacıları Türkiye’de tutmayı öngören AB-Türkiye Mutabakatı göç etmek isteyen yahut zorunda kalan insanların göç sürecini kolaylaştırmak yerine güvenlik odaklı hudut siyasetleri uygulayan, insani şartları göz arkası eden ve memleketler arası hukuka ters bir idaresi beraberinde getiriyor. AKP hükümeti, sığınmacıları hem iç siyaset hem de milletlerarası siyasette kendi çıkarları için kullanmaktan çekinmiyor. Bilhassa Kuzey Doğu Suriye’ye yönelik askeri müdahalelere karşı memleketler arası kamuoyunun yansısını azaltmak ve muhtemel yaptırımlara mahzur olmak için sığınmacıları AB ülkelerine karşı bir tehdit olarak gösteriyor.
Hükümetin entegrasyon siyasetleri, teorik altyapısı aksini sav etse de pratikte asimilasyonu önceleyen bir anlayışla uygulanıyor. Bu bağlamda kurulan “ev sahibi-misafir” yahut “muhacir-ensar” denklemi duygusal ve dini asılları temel aldığı için sürdürülebilir olamıyor. Lokal toplum, sığınmacıların temel birtakım haklara erişimini desteklese de savaş şartlarına bakılmaksızın bir an evvel ülkelerine gönderilmelerini talep ederek “süreli entegrasyona şartlı destek” veriyor.
Spectrum House, bu argümanlardan hareketle, altı temel başlıkta siyaset teklifleri sunuyor:
Suriye siyasetinde değişim: Mülteci meselesinin tahlili için Suriye’deki hükümetin devrilmesi yahut düşmesi hesabına dayanan, Sünni-İslam merkezli ve askeri müdahalelerle bütünleşmiş mevcut siyasetten vazgeçilmesi gerekiyor. Milletlerarası kontratlar baz alınarak, Suriye’ye dönmek isteyenlerin inançlı bir formda dönebilmesinin şartlarını yaratacak siyasetlerin uygulanması ve kamuoyuna açık diplomatik görüşmelerin yapılması büyük kıymet taşıyor. Toplumsal barışa katkı sunacak sistemlerle kademeli tekrar inşa ve dönüş projeleri başlatılabilir.
Yasal düzenlemeler: Suriye’deki çatışmalar sebebiyle Türkiye’ye gelenler için üç temel tabir kullanılıyor: konuk, sığınmacı ve mülteci. Lakin bu tabirlerin hiçbiri Suriyelilerin Türkiye’deki türel statülerine karşılık gelmiyor. Suriyeli sığınmacılar özelinde süreksiz müdafaa rejiminin sonlandırılması ve sığınmacıların “mültecilik” üzere milletlerarası muhafaza statülerinden birine geçmelerine imkân tanınması gerekiyor. İlgili mevzuatta yapılacak değişiklikle AB’de olduğu üzere süreksiz müdafaa statüsüne müddet hududu getirilmesi ve memleketler arası müdafaa rejiminin öncelikli siyaset olarak belirlenmesi mümkün olabilir.
Hak temelli yaklaşım: Sığınmacıların Türkiye’de bulunmalarına yönelik ideolojik ve dini yaklaşımlardan vazgeçilip sığınmacıların gereksinimlerine hak temelli bir perspektiften bakılması, merkezi ve lokal idarelerde buna nazaran siyasetler uygulanması ve hak temelli yaklaşımın eğitimin her evresinde müfredata dahil edilmesi gerekiyor.
Siyaset ve medyadaki söylemler: Siyasi parti temsilcilerinin seçim hazırlıklarında ve propaganda faaliyetlerinde sığınmacıları bir tehdit ögesi olarak yansıtan bir lisan kullanmaktan vazgeçmeleri ve tahlil odaklı gerçekçi siyasetler üretmeleri gerekiyor. Lokal ve ulusal medya mecralarında yapılan programlarda, yazılan yazılarda ve yapılan paylaşımlarda da hak temelli yaklaşım teşvik edilebilir.
Toplumsal alakalar: Akademik kurumların yanı sıra mahallî, ulusal ve memleketler arası sivil toplum kuruluşlarının takviyesiyle Türkiye bağlamına uygun ve uzun vadeli bir “uyum” stratejisinin geliştirilmesi gerekiyor. Bu stratejide ahenk süreciyle kastedilenin ne olduğu açıkça tanımlanmalı, hangi taraflara ne çeşitten sorumluluklar düştüğü belirlenmeli ve gerekli yasal düzenlemeler yapılmalı.
Sosyoekonomik ve sosyokültürel yaşama iştirak: Türkiye’deki ekonomik krizin hem sığınmacılarda hem de vatandaşlarda yarattığı tasanın önüne geçmek üzere hak temelli, inançlı, sürdürülebilir ve kapsayıcı istihdam siyasetlerinin uygulanması büyük kıymet taşıyor. Ucuz işgücü olarak görülen, teminatsız şartlarda çalıştırılan sığınmacılar için bir an evvel önleyici önlemlerin alınması gerekiyor. Ayrıyeten sığınmacıların, mültecilerin ve vatandaşların sosyoekonomik yaşama itimatla katılabilmeleri için farklı muhtaçlıkları gözeten siyasetlere gereksinimimiz var. Bunun için sığınmacıların kendi ortalarında etkileşimine imkân tanıyacak biçimde ortak sosyokültürel programlar yapabilecekleri mahallî kültür merkezleri inşa edilebilir, mevcut kültür merkezlerine erişmelerine yönelik pürüzler ortadan kaldırılabilir.
