Müziklerimiz varoşlarda sokaklara çıkmalıdır

Ferdi Tayfur’un vefat haberinin akabinde arabesk kültürünün topluma tesirlerinin ne olduğu toplumsal medyada ateşli tartışmalara bahis oldu. Arabesk konusunda “kadercilik” ve “çilecilik” üzere kavramlara yaslanarak “insanın böcekleşmesinden ibaret” diyen de oldu, arabeskin fakirlerin ortaya koyduğu bir hal olduğunu tez eden de. Görmezden gelinebilecek bir sığlıkta süren bu tartışma bende önemli bir öfkeye sebep olmasa muhtemelen bu yazıyı yazma ve arabeski gözden kaçırılan bir noktadan savunma gereksinimi duymazdım. Kültür üzerinden yürütülen tartışmaların malumun ilamından diğer bir şey ortaya çıkardığını görmedim, bu da son kertede “Durum bu türlü, fakat ne yapmalı?” sorusunu sormama neden oldu. Ayrıyeten, ortaya konan argümanların birçoklarının da günümüzde varlığını koruyup korumadığından emin değilim.

Arabesk; 12 Eylül 1980 darbesinden evvelki ve sonraki karakteri, kültürel hegemonyayla ilgisi, bir altkültür olmaktan çıkıp tanınan kültüre eklemlenmesi, köyden kente göç eden kitleler için kentlileşme sancısının bir çıktısı olması, kitleleri pasifize etmesi, dünyayı “çilehane” olarak görmeyi tekrar üretmesi üzere özellikleriyle çok katmanlı bir kültür eleştirisi alanı. Lakin benim niyetim bunları tartışmak değil. Bu başlıklar üzerinden sıkıntıyı incelemek isteyenlere Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski (Meral Özbek), Türkiye’de Arabesk Olayı (Martin Stokes), Nurdan Gürbilek’ten de Kötü Çocuk Türk ve Vitrinde Yaşamak kitaplarını önermekle yetineyim. Bu kaynaklar, arabesk üzerinden toplumsal medyada bugün dahi tekrar edilen, 2025 için ne kadar aktüel olduğu da tartışmalı olan birçok kanaatin kritiğini çoktan yaptı ve bana kalırsa noktayı koydu.

Sosyal medyadaki tartışmanın bende uyandırdığı his birinci anda tepkisel bir yazı kaleme almama neden oldu. Görece geçmişte kalsa da arabeske (aslında madunluğa) karşı şablon formdaki tenkit beni daima öfkelendirmiştir. Kitlelerin,emek-sermaye çelişkisi tarafından belirlenen ve hükümran ideolojinin tahakkümü altında şekillenen hayatlarını mercek altına almak kolay iş değil. Arabesk kültürünün yoz, çiğ ve pis olduğundan bahisle yapılan lakin çizilen bu sonun ötesine de geçmeyen, tabiri caizse onu yalnızca “döven” kalıp yergiler ne kadar tehlikeliyse, tüketici olarak çoğunluğunu fakirlerin oluşturması ve -her ne kadar sorunlu olsa da- onlara kederlerini haykırma imkanı sunmasından ötürü düzülen övgüler de birebir derecede tehlikeli.

Yoksulların ahlakını, reflekslerini, ziyanlı alışkanlıklarını yahut kriminal eğilimlerini belirleyen üretim bağları ve toplumsal şartları değiştirmek için çaba etmek yerine ya da bu çabanın biçimi olarak onlara özcü bir kibirle yaklaşmayı tercih edenlere karşı duyduğum birikmiş politik öfke, arabesk tartışmasının alevlenmesiyle tekrar gün yüzüne çıktı. Fakat bunu arabeskçiler özelinde lisana getirme yanlışına düştüğümde objektif bir analiz yapmamın önüne geçti. Her ne kadar şerh düşerek ve ihtiyatla bahse yaklaşmaya çalışsam da arabesk müziğe duyduğum şahsi hayranlığın da tesiriyle, karşı olduğum şeyin zıddını (ama birebir derecede tehlikeli olan bir şeyi) yaptığımı ve tarihi maddeci perspektiften yaklaşmak yerine muhakkak bir coğrafyada ve belirli şartlarda meydana gelmiş bir tanınan kültürel çıktıya dair tepkisel bir “savunu” ortaya koyduğumu fark ettim. Sonrasında o yazıyı rafa kaldırıp baştan yazmaya başladım.

Arabesk müzik dinleyen insanların karşıt bulunduğu, hor görüldüğü, küçümsendiği bir ortamda değiliz artık. O denli ki arabesk sample’ların çeşitli anaakım işlerde kullanıldığını, dinlenme sayısı yüksek rap modüllerinde Azer Bülbül nakaratlarına yer verildiğini, bunların neredeyse herkes tarafından tüketildiğini ve toplumsal medya paylaşımlarına husus edildiğini görüyoruz. Artık Gülhane konserlerinde kendini jiletleyen beşerler yok. Hatta sevdiği müzikçinin konserine gidebilecek fakir da pek kalmadı. Lakin toplumsal medyada üst üste birkaç reklam izlemeye tahammül edebilirse konser kaydı izleyebilir. Doğal olarak bugün onlara aşağılayıcı yaklaşan elitist bir tutumun da hakim olduğunu söylemek somut gerçeğe alışılmamış olacaktır. İşte burada tartışmanın, arabesk kültürünün karakteristik özelliklerinden hareketle genel manada yozluğun ortaya çıkmasına neden olan şartlara ve bu şartların nasıl dönüştürüleceğine/yok edileceğine çekilmesi gerekiyor.

Meral Özbek, girişte andığım kitabında arabesk müzik kelamlarının nitekim de ekmek parası kazanmak, iş bulmak, çocukları okutmak gibi maddi meselelere direkt işaret etmesi beklenirken aşk, vefat, memnunluk, yalnızlık, mukadderat, sabır üzere kozmik problemler ile sevgi, dostluk, yokluk, hor görülmek üzere varoluşa ait büyük sorular içerdiğinden bahsediyor. Bu yerinde tespitten yola çıkarak şunu ortaya koyalım: Kültürün yahut bir müzik cinsinin kitleleri tek başına yozlaştıracak yahut tam karşıtı politik bir harekete yöneltecek yetisi yok. Münasebetiyle arabeskte işlenen temaları tartışmak günümüzde abesle iştigal etmek oluyor. Yapılması gereken şey ilgili temaları ortaya çıkaran şartlarla çaba etmek. Kültür eserlerinin bu türlü bir yerden tartışılmasının (zor olduğu ya da siyasal olarak işimize gelmediği için) temel problemlerle uğraşmaktan kaçma eğiliminin bir sonucu olduğunu düşünüyorum.

Ilit Ferber’in Melankoli İdeolojisi: Sigmund Freud – Walter Benjamin kitabında “kayıp ve yas” konusunu ele alırken Freud’un “Yas; sevilen bir insanın ya da ülke, özgürlük, ülkü üzere kimi soyut kavramların kaybına gösterilen bir tepkidir” halindeki tarifine yer veriyor ve şunu ekliyor: “Agamben, bunu biraz daha ileri götürerek, melankoliğin aslında hiçbir vakit sahip olmadığı bir şeyi kaybettiğini ileri sürer. Böylelikle gerçek olmayanla bağlantısını sürdürür. Bu tezde, yalnızca objenin kaybolmadığı birebir vakitte kaybın da kaybolduğu bir durumla karşı karşıya kalıyoruz.” Melankoliğin yas ile ilgisi üzerine bu tespitten hareketle, fakirlerin arabesk ile münasebetine dair şu soruyu soruyorum: Fakir kitlelere arabesk de dahil çeşitli alanlarda eşlik eden yas duygusu onların sahip olduğu şeyleri kaybetmekten değil, zati hiçbir vakit sahip olamadığı şeylerden yoksun kalmasından ileri geliyor olabilir mi? Fakirlerin dünyasını anlamak için, onların gerçekliğinin tam manasıyla karşılığı olmayan, çarpık bir yansıması da olsa arabeski ele almanın kıymetli olduğunu düşünüyorum. Lakin bunu politik çabanın bir aracı olarak yürütmek gerekiyor. Zira bu objektif yaklaşımdan uzaklaşıp övgü ve yerginin dozajını kaçırdığınız takdirde kültürel tartışmadan ileri gitmeyen bir kimlik siyasetine sıkışmanız mümkün hale geliyor.

Bütün bu arabesk ekseninde dönen tartışma, (tartışmanın her iki kutbunu da kastediyorum) Marksist ve tarihî maddeci bakıştan kaçışın bir yuvası haline gelmiş üzere görünüyor. Kozağaçlı’nın meşhur söyleşisinde personel sınıfını tanım ederken ortaya koyduğu “karısını döven, dişlerini fırçalamayan, küfreden, geriden iş çeviren vs.” tarifiyle daha fazla yüzleşmek gerekiyor. Emekçi sınıfının, arabesk tartışmasında “yoz” olarak temsil bulan negatif sıfatlara sahip olmasına karşın neden hâlâ özne olduğu üzerine düşünmeliyiz. Marksist siyaset emekçi sınıfı içinde gayret yürütürken personelliği, emeği, ücretli-emekçi köleliği yahut çalışanların gündelik alışkanlıklarını yüceltmez. Bilakis bu sayılanların ortadan kaldırılması gerektiğini söyler. Lakin bunu onların içinde yaşadığı şartların sözünü bulduğu kültürel çıktıları hor görerek yapmaz. Bu hal, Marx’ın “din halkın afyonudur” vecizine tutunurken aslında bu cümleden evvel gelen “ezilenlerin iç çekişi; kalpsiz bir dünyanın kalbi, ruhsuz şartların ruhudur” kısmını ısrarla görmezden gelen solun sınıftan, ondaki çelişkinin diyalektik kavrayışından kopuşunun da göstergesidir.

Proleteri hayatta kalmak için her gün emek-gücünü satmak zorunda bırakan, Marx’ın tanımıyla “özgürlüğünü her gün tekrar satan çağdaş köle” haline getiren üretim bağlantıları ve sınıflı toplum yapısının ortadan kaldırılması Marksist siyasetin sonuncu gayesi. Bununla birlikte yüzyıllardır kapitalist ahlak ve ömür pratikleri ile hayatını sürdüren insanları da dönüştürmek, o bağlantıları tekrar kurmak da son derece mecburî. Çünkü emekçi olmak nihayetinde proleterin hayatını cehenneme çeviren, kısa ömrünü insanca yaşamaktan alıkoyan, ona kendisini geliştirecek bir vakit dahi tanımayan ve türlü yoz alışkanlıklardan nasibini almasına neden olan bir sınıfsal pozisyon. Bu yüzden sol siyaset argümanında bulunan insanların, nasıl personelliği yahut emeği salt bu kavramlar üzerinden yüceltmemesi gerekiyorsa, sorunlu yanlarından ötürü da çalışanları maksat tahtasına oturtmaması yahut onlarla ortasına aralık koymaması gerekiyor. Emekçi sınıfı ile yan yana gelmek ile elbette onların negatif (ırkçı, maço, işgüzar, gerici vb.) özelliklerinin yasallaştırılmasını değil, onlara rağmen onlarla birlikte siyaset yapmanın gerekliliğini kastediyorum. Üretim alakalarının neden olduğu sonuçlara değil, kendisine savaş açmalı. Aksi takdirde Marksist bakış ve diyalektik kavrayıştan uzak, arabesk dahil kültürel çıktılara salt övgü/yergi ikiliğinde çok yaklaşımın bizi siyaseti kültürel kimliklere sıkıştırmaktan ileri götürmeyeceği su götürmez bir gerçek.

Genel olarak maduna yaklaşımda, onlarla hemhal olmanın önünde duran mahzur her neyse evvel onları yok etmek gerekiyor. Paul Willis “İşçi sınıfını ne aşağılayan ne de yok sayan ancak tıpkı vakitte yapısal faktörlerin değerine nazaran şekillenmiş bir yaklaşım mümkündür” diyor İşçiliği Öğrenmek kitabında. Emekçi sınıfı kültüründe yer alan cinsiyetçilik, ırkçılık, üçkağıtçılık vb. yozlukların yol açtığı meselelere dair tahlil için sunduğu tekliflerden birisi de “Kültürel düzeydeki harekete dair yapısal hudutları tanımlamak ve şayet yapısal bir değişim isteniyorsa, öteki beşerler kadar içinde bulunulan bölgenin lehine olacak bir formda siyasi örgütlenmeye gitmek.”

Apolitiklerin ferdî üstenci yaklaşımlarını esasen bir kenara bırakıyorum, tarihî maddeci olmayan ve nizam içi ilericilik hududunda kalan solcuların da sıkıntısının sınıf olmadığı bu noktada gün yüzüne çıkıyor. Fakirlerin gündelik alışkanlıklarından siyasi parti tercihlerine, ziyanlı alışkanlıklarından entelektüel üretimlerine, tüketim reflekslerinden sevgi biçimlerine, kaypak ve tekinsiz icraatlarından kurdukları düşlere kadar üstten bakılan ve dönüştürme niyeti içermeyen yaklaşımlara itiraz ediyorum.

Walter Benjamin, Tarih Kavramı Üzerine Tezler’de “Hiçbir kültür eseri yoktur ki birebir vakitte bir barbarlık evrakı olmasın. Bu türlü bir doküman nasıl barbarlıktan arınmış değilse, dokümanın nesilden jenerasyona geçişini sağlayan gelenek süreci de barbarlıktan uzak sayılmaz. Bundan dolayı tarihî maddeci, kendisini bundan olabildiğince uzak meblağ. Kendine biçtiği misyon, tarihin tüylerini aksine taramaktır” diyor. Yoksulluğun sonuçlarıyla, kültürel çıktılarıyla oyalanmak yerine bu sonuçların ortaya çıkmasına neden olan kapitalist üretim münasebetlerinin değişimi için politik çaba yürütmek gerekiyor. Bu kültürel tartışmaların ortasında tarafları pusulayı tekrar sınıfa ve sınıf siyasetine döndürmeye, tarihin tüylerini aksine taramaya davet ediyorum.