Şiddetin sırf şahidi mıyız?

Shirley Jackson’ın “The Lottery” (Piyango) isimli meşhur hikayesini okuyanlarınız olmuştur (henüz okumamış olanlara bu vesileyle tavsiye etmiş olayım). Muharrir, bu çarpıcı hikayesinde bir yaz günü köyün birinde yapılan piyango aktifliğini anlatır. Bu aktifliği başkalarından ayıran değerli bir fark vardır: aktifliğin “ödülü” ölümdür.

Her sene birebir tarihlerde köy halkı piyango heyecanıyla bir ortaya gelir, köy meydanına bir sandık kurulur, köyde yaşayan her hane için sandığa bir kağıt modülü atılır, piyango sözcüsünün ihtarıyla hanelerin temsilcileri (haliyle erkekler) sandıktan birer kağıt çekerler, herkes tıpkı anda çektiği kağıdı açar, işaretli kağıdı seçen hane önderinin aile üyelerinin sayısı kadar kağıt atılır sandığa bu defa. Bu ikinci çekilişe yalnızca o ailenin üyeleri katılır, kağıtlar çekilir ve açılır, işaretlenmiş kağıdı çeken kişi… Evet, işaretlenmiş kağıdı çeken kişi köy halkı tarafından taşlanarak öldürülür.

Öyküyü okumuş olanlar köy halkının heyecanla piyango saatini beklediğini, çocukların piyangonun çekileceği köy meydanına güle oynaya taş toplayıp yığdıklarını hatırlayacaktır. Piyangoyu “tutturup” feci formda katledilen kişi bile aktifliğe katılmak için o derece heveslidir ki hikayenin sonunda linç edilerek katledildiğinde ne düşüneceğimizi şaşırabiliriz.

Shirley Jackson neden bu türlü bir hikaye yazdı yahut hikayeyi yazarken okurlarına esasen neyi anlatmak istedi, tahminen hiç bilemeyeceğiz. Ancak bu hikaye bir bütün olarak içinde yaşadığımız toplumsal yapıyı ve ruh halimizi konuşmak için epey elverişli. Çünkü cinayet nihayetinde bir toplumsal aktivitedir bu hikayede, türlü seremonilerle işlenir. Öncelikle köydeki herkesin aktifliğe katıldığından emin olunur, geç kalanlar beklenir, katılamayacak olanlardan geçerli bir mazeret sunmaları istenir ve yerine çekilişe katılacak kişi anons edilir.

Herkesin birbiriyle şakalaşarak, birbirine laf atarak katıldığı bu toplumsal aktivitenin sonunda bir cinayetin işleneceği fikrini kimse yadırgamaz. Piyangoyu tutturan kişinin çekilişin hileli olduğu tarafındaki çaresiz çıkışı sayılmazsa, bütün süreç olanca doğallığında gelişir ve tamamlanır.

*****

Şiddetin ve cinayetin toplumsal hayatın değişmez, hatta vazgeçilmez bir ögesi olduğunu söylesem herhalde abartmış sayılmam. Her gün yanımızda yöremizde, sokağımızda caddemizde, bindiğimiz otobüste, televizyonda, toplumsal medyada şiddetin her çeşidine şahit oluyor, maruz kalıyoruz.

Shirley Jackson’ın üstte ziyadesiyle “spoiler” vererek aktardığım hikayesiyle birlikte düşününce, sanki şiddete maruz mu kalıyoruz, yoksa şiddeti birebir vakitte üretiyor muyuz yahut şiddetin yalnızca şahidi mıyız, yoksa birebir vakitte faili de olabilir miyiz, diye düşünmeden geçmek pek mümkün değil. Çünkü toplumsal hayatta “kötü” ve “suç” olarak tanımlanan hiçbir hareketi şahsî olarak kendimize yakıştırmayız. Katiller, cinayetten mutlak bir halde karar giymiş olsalar dahi, kendilerine “katil” denmesinden hoşlanmazlar mesela. Hasebiyle kendimize yakıştırmadığımız ve kendimizi dışında tuttuğumuz birçok fiilin faili olmamız pek de ihtimal dışı değil. Hele şiddetin bir sarmal halinde her yanımızı sardığı mevcut şartlarda, şiddete dahil olmadığımızı yahut bu “aktivitede” hissemizin olmadığını düşünmek kanımca safdillik olduğu kadar sorumsuzluktur da.

Bu önerme, tekil olarak şiddet hareketlerini faillerinden arındırmak ve sorumluluğu toplumun tamamına atarak bir manada cürmü ortadan kaldırmak manasına gelmiyor elbette. Her cürmün asli bir faili kesinlikle vardır, ama hiç kimse bir cürmün yegane faili de olamaz. Bu gerçeği göz gerisi etme gafletine düşmeden hata olgusunu düşünmek, kabahati üreten ve hatadan nemalanan politik-ekonomik bağlantıları ve kurumları da denkleme dahil etmeyi unutmamak gerekir.

Bu metin, şiddetin temel kaynağına dair bir soru yöneltmiyor. Hasebiyle bu sorunun cevabını da aramıyor. Tahminen diğer metinlerde bu sıkıntıyı tartışabiliriz fakat bu metnin temel kaygısı şiddetle ilgimiz ve şiddet konusundaki sorumluluğumuza dair biraz akıl yürütmek.

Hatırlayanlarınız olacaktır, birkaç ay evvel Manisa’da gebe bir bayan kocası tarafından sokak ortasında ve küçük oğlunun gözleri önünde öldüresiye dövülmüştü. Gün ortasında yaşanan bu olayın en çarpıcı yanı da şahsen tanıklık edenlerin olaya müdahale etmemeleri yahut lakin polis geldikten sonra müdahale etmeye çalışmalarıydı.

Yine İstanbul’da metroda saç tokası satan Suriyeli bir çocuk yolculardan biri tarafından dövülmüş, ancak orada bulunan onlarca insan yeniden müdahale etmemişti.

Trafikte, alışverişte, hastanede, adliyede şiddetin onlarca örneği yaşandı ve yaşanıyor. Yakın vakitte bütün ülkeyi derinden sarsan Narin Güran cinayeti mesela… Örnekler sayısız sefer çoğaltılabilir ve genişletilebilir. Lakin hepsinin özünde değişmeyen bir şey var: şiddet direkt bize yönelmediği sürece ve kimi vakit şahsen bize yöneldiği halde şiddeti durdurmak için bir şey yapmıyoruz, şiddete seyirci kalıyoruz.

Bu eylemsizliğimiz bizi yaşanan şiddetin direkt sorumlusu yapmayabilir pekâlâ, ancak bu eylemsizliğimizin şiddet için uygun bir ortam yaratmadığını hangimiz tez edebiliriz? Şiddet, uygulanabildiği ölçüde ve uygulanabildiği için uygulanır. Fizik yasası gereği bir hareketi durduracak ani ve efektif bir reaksiyon olmadığı surece hareket tamamlanma eğilimindedir. Bu yasa toplumsal ömür üzerinden pahalandırılacak olursa şiddeti durdurmamanın şiddetin devamı ve yine üretilmesi bakımından asli bir etken olduğunu söyleyebiliriz.

Peki, ya sorumluluğumuz bu kadar hafif değilse ve biz de şiddetin direkt birer failiysek? Şiddeti yalnızca engellemiyor değil, şahsen yaratıyorsak?

Shirley Jackson’ın hikayesinde tahminen birileri piyango aktifliğine katılmak konusunda gereğince istekli değildir (ki o denli olduğu birkaç cümlede açıkça ima edilir) ve sonunda yaşanan lince de katılmamıştır. Tahminen eline taş bile almamıştır. Yani gerçekleşen cinayete direkt bir katkısı yoktur.

Piyango aktifliğinin yapıldığı, sandığın kurulduğu ve şiddetin bir ritüel olarak tekrarlandığı cihanda bahsi geçen bireylerin kısmi sivil itaatsizliklerinin pek de bir değeri yoktur. Evet, linç teşebbüsüne dahil olmamışlardır lakin oradadırlar. İçtimaya katılmış ve yoklamalarını vermişlerdir. Hatırlayın, herkes tamamlanmadan aktiflik başlamaz hikayede. Münasebetiyle aktifliği işler hale getiren ve nihayete erdiren, linç teşebbüsüne katılsın ya da katılmasın o meydanı dolduranlardır. O halde sonuçları bakımından linç teşebbüsüne katılanlar ile katılmayanlar ortasında pek de fark yoktur.

Bir cinayeti seyretmek ile işlemek ortasındaki fark sandığımızdan daha küçük olabilir. Halka açık bir idamı seyredenler ile infazı gerçekleştiren cellat ortasında birkaç kol uzunluğu uzaklık vardır. Cellat kendi hareketinden çok kendisini zevkle seyredenleri garipsiyor bile olabilir. Çünkü celladın cinayet için hayli geçerli bir mazereti vardır: mesleği. İdam seyircilerini ise mazur gösterebilecek pek fazla neden yok elimizde.

Düşünelim; caddede, sokakta, trende, otobüste, televizyonda ya da toplumsal medyada denk geldiğimiz ve artık çağdaş toplumun bir ritüeline dönüşmüş şiddet hadiselerinde bizim sorumluluğumuz Shirley Jackson’ın köylülerinden ne kadar farklı olabilir?

Tastamam buradayız işte, içtimada. Günün sonunda şiddete kurban gidecek olanlarımızla birlikte bu aktivitenin içindeyiz. Gereğince istekli değiliz tahminen, bu son bulsun istiyoruz lakin buradayız. Bu meydanda. Hayıflanıyoruz ancak sandıktan kağıt çekmeye de devam ediyoruz. Seçtiğimiz kağıt işaretli değilse mahcup bir biçimde seviniyor, şanssız kurban için gözyaşı döküyoruz. Buradayız.

Burun kıvırsak, irkilsek ve korksak dahi şiddetle münasebetimizin toksik bir kopamama alakası olduğunu inkar edebilir miyiz? Şiddet içerikli sinemaların, görüntülerin reytinglerinin ne kadar yüksek olduğundan haberimiz var mı? Ya da çarşıda pazarda denk geldiğimiz bir evlilik teklifine göz ucuyla baktıktan çabucak sonra yolumuza devam edebilirken bir arbedeyi sonuna kadar seyretmemize ne sebep oluyor? Su kaynatmış bir arabanın yanından süratle geçerken kaza yapmış bir arabaya durup uzunca bakmamız yardım etme isteğimizden mi kaynaklanıyor yani?

Şiddeti seviyor olabilir miyiz sanki? Ya da bir tıp şiddet bağımlısı mıyız? Rastgele bir şiddet hadisesini tüm detaylarıyla öğrenme merakımız nereden geliyor mesela? Bir kız çocuğunun cinayete kurban gidişine dair duyduğumuz hüzün, olayın nasıl gerçekleştiğine dair duyduğumuz meraktan aşağıda kalıyor. Neden?

Konuşalım.

*Bu yazının birinci versiyonu “Geri Döneceğiz” isimli sitede yayımlanmıştır.