Nasıl çevirdim? Can Kantarcı ve “Neuromancer”

William Gibson’ın 1984’te yayımlanan, ortadan geçen 40 yıl boyunca piyasaya sürülen onlarca bilimkurgu, cyberpunk ve yapay zeka anlatısında izleri görülebilen romanı Neuromancer, N. Can Kantarcı’nın çevirisiyle İthaki Yayınları’ndan çıktı. Kantarcı’yla kitabın mirasını, Türkçeleştirirken tercih ettiği birtakım kullanımları, neye uygun ya da makus çeviri diyebileceğimizi, çevirilerde yapay zekaya başvurulmasının ne manaya geldiğini konuştuk.

Kitabın konusunu ve bilimkurgu tarihindeki yerini senden dinlemek güzel olur. Dilersen, o denli başlayalım.

Böyle söyleyince gerildim artık.

Neuromancer, William Gibson’ın 1984’te yayımladığı bir roman. Zati üzerine düşündüğü sıkıntılar olduğu için kısa sayılabilecek bir müddette, bir ya da iki yılda yazıyor. “Burning Chrome” diye bir hikayesi var, o dünyaya bir girizgâh sayılabilir.

Neuromancer’ın hangi yılda geçtiğine dair net bir bilgi verilmiyor, lakin kimi şeylerin son derece olağanlaştığını görüyoruz. Örneğin rastgele bir organın nakli, üretimi, satımı; insan bedeninin iç ve dış olarak ayrımının muğlaklaşması, dışarıdan her türlü kimyasal ve kimyasal olmayan girdilerin, çıktıların olması ve bunların da ticarileşmesi, tüm bunların kara borsasının olması… Büyük şirketler ve onların karşısında tek başına kalan bireyleri de görüyoruz. Bu da bilimkurgunun, özel olarak da cyperpunk’ın belirleyici temalarından biri.

Case diye bir başkarakterimiz var. Bir sanal âlem kovboyu, birinci sefer Neuromancer’da geçtiği formuyla “matrisin”, yani toplu bir halüsinasyonun içine girebiliyor, burada da örneğin farklı şirketlerden mallar kaçırıyor ya da insanların bilgilerini ele geçiriyor. Bize şu an olağan, hatta demode gelebilecek bir kurgu var. Bu demodelik hissinin sebebi ise romanın akabinde gelen pek çok bilimkurgu metni, dizisi ve sineması üzerinde büyük tesiri olmuş olması. Artık kendisinden sonra gelen örnekler için fevkalade belirleyiciliği olan bu ortamda, Case’in de mesleğin en güzellerinden olduğunu anlıyoruz.

“Olduğunu anlıyoruz”, Neuromancer için kritik bir tabir, zira William Gibson’ın her sahnesi, her cümlesi in medias res. Bunun arkasında da şöyle bir fikir var: Nasıl şu an yaşadığımız dünyada biri gelip bir şeyleri açıklamıyorsa, her şeyi bir yandan yaşarken anlamak zorunda kalıyorsak, bu da inanılmaz süratli, kimseyi beklemeyen bir dünya, münasebetiyle oradaki yaşayanlar nasıl algılıyorsa sen de o denli algılamak zorundasın. Bu da doğal İngilizce okuyanlar için de Türkçe okuyanlar için de, kitabı çevirmeye kalkanlar için de büyük bir “meydan okuma”. Bir meydanlar birliği, Kazlıçeşme.

Tatkaçıran vermeden bahse dönmek gerekirse, Case’in başına bir iş geliyor, bir şirkete yamuk yaptığı için artık kovboyluk yapamaz oluyor, o bağlanabilme yetisini biyolojik olarak elinden alıyorlar. Katman katman, soğan üzere açılacak, yapay zekanın da dahil olacağı bir kıssanın en başında “Bizim için şu işi yaparsan, sana matrise girebilme yeteneğini geri vereceğiz,” diyorlar. İşler giderek karmaşıklaşıyor, Case’in kimliği, o dünyada kendini konumlandırması, âşık olması, şirketlerin güçlerini elinde tutabilmek için her türlü şeyi denemesi üzere mevzulara temas eden bir yapıya evriliyor.

Neuromancer pek çok istikametten değerli. Yaklaşık sekiz yıl sonra yayımlanan Neal Stephenson’ın Snow Crash isimli romanı da cyberpunk tipinin temel metinlerinden biri elbette, lakin matris terimini bu bağlamda birinci kullanan William Gibson. Ayrıyeten “cyberpunk estetiği” denilen o donuk, yağmurlu kent, neon ışıklar, ne olduğu belgisiz gölgelerle dolu görselliği bilimkurgu dünyasına getiriyor. Bilimkurgu dediğimiz şeyin illa inanılmaz hoş teknolojilerle dolu bir cihan değil, son derece karanlık bir istikameti de olabileceğini de vurguladığı, bunu da etkileyici bir üslupla, insanların zihnine kazınacak halde yaptığı için de kıymetli bir roman.

Gibson’ın düzyazısı, üslubu eleştirilebiliyor. Bunu yer yer haklı bulmuyor değilim, çok kendi içine kapanan bir usulü var, anlamak güç olabiliyor. Türkçesinde de metne müdahale edemiyorsunuz sonuçta, İngilizcesi neyse onu muhafazaya çalışıyorsunuz. Natürel İngilizce denen lisanın kendi içine kapanışıyla Türkçe denen lisanın kendi içine kapanışı farklı, bu yüzden de ne taklalar atacağına şaşırıyorsunuz. Her halükarda etkileyici bir lisan olduğunu düşünüyorum, zira nihayetinde o dünyayı çok hoş kuruyor. Zira dünya da kendi içine kapanan, kendini göstermekten fazla saklamaya çalışan bir dünya. Gibson’ın üslubunun bu kapalılığı aktarması, yansıtması açısından başarılı diye düşünüyorum.

Kitabın mirasıyla ilgili bir sorum daha var. Belirttiğin üzere “matris” kavramını birinci kere bu formda geçirmesiyle Matrix’in de büyük ilham kaynaklarından biri olduğunu biliyoruz. Bununla birlikte kendi adıma Neuromancer’ın tesirini daha şimdiki üretimlerde da görebildiğimi söyleyebilirim. Ortalarında kurduğum ilişkiyi söylersem, hem oyunun hem de kitabın da sonunu söylemiş olacağım, fakat örneğin Horizon Zero Dawn’un kıssasına çok benzettim.

Kesinlikle. Yapay zeka üzerine, tanrısal ya da değil, elektronik ya da organik hiç fark etmez, protezler üzerine iş yapıp Neuromancer’dan ilham almamak mümkün değil. Tıpkı sağlam bir noir yazmak istiyorsanız, The Third Man’i (Carol Reed, 1949) izlemeniz gerektiği üzere. Neuromancer altımızda paralanıp atomlarına ayrılan iç çamaşırlarımız üzere, her yerde uçuşuyor artık o, kaçış yok, bizim hücrelerimize sızmış durumda.

Kitabın kimi numaralarının bugün demode görülebileceğini söyledin. Ursula K. Le Guin’in Yerdeniz Üçlemesi’ni (1968) de yakın sayılabilecek bir vakitte okudum, o da bende “Bugün bunun daha uygun örneklerini biliyorum,” hissi uyandırmıştı. Bir yandan da bu temaları, bu tartışmaları birinci defa ortaya atmak, birinci kere bir kurmaca kozmosuna katmak, bu bağlamda kullanmak çok bedelli. Bugün buradan baktığımızda bu tıp öncü yapıtları nasıl pahalandırmak lazım?

Sen doğal örnek olarak verdin, ancak ben Yerdeniz’in hâlâ kendi ayakları üzerinde durabildiğini düşünüyorum. Benim için daha vakitsiz bir hissiyatı var.

William Gibson’ın “Ben geleceği kestirim edeyim, matrisi buldu desinler,” üzere bir sıkıntısı yok. Örneğin Dragonlance’teki Raistlin, baktığı her yeri yaşlanırken görür, her şey önünde çürüyüp biter. Gibson’ın bakışı da bana bu türlü geliyor. 1970’ler, bilhassa de 1980’ler Japonyası heyula üzere beliren bir varlıktı, teknolojik atılımları acayip etkileyiciydi. Philip K. Dick’in The Man in the High Castle’ının (1962) da bu tesirle yazıldığını söylemek çok da uçmak olmaz diye düşünüyorum, II. Dünya Savaşı’nı Almanya’yla birlikte Japonya’nın kazandığı bir alternatif dünyada geçer. Ha keza Ridley Scott’ın tekrar Philip K. Dick romanından uyarlama Blade Runner’ı (1982) benzeri bir tesir gösterir.

Amacın o olsa da olmasa da öncü bir roman yazıyorsan, her vakit bayat kalma riskin var, lakin bunu yapsan bile etkileyiciliğini koruyabiliyorsun. Neuromancer’ın önsözünde de Gibson “Burada bir akıllı telefon yok, onu öngöremedim,” diyor mesela. Case İstanbul’daki otelden dönerken sırayla ankesörlü telefonlar çalıyor. Bir yandan da rastgele bir akıllı telefonla yapabileceğinden bin kat daha etkileyici bir sahne. Ne olursa olsun, bir santral kurulmuş, oraya kablolar döşenmiş, o kablolar üzerinden sana ulaşmaya çalışan elektronik bir kuvvet var. Akıllı telefonun –bu sefer negatif anlamda– o atomlara ayrılmış iç çamaşır üzere her yerde olması bütün atmosferi ve hatta öykü kurulumunu dinamitleyebilecekken, ankesörlü telefonların o sıra sıra uğursuz duruşu dayanılmaz bir tesir bırakabiliyor okur üstünde.

Aynı tansiyon hissiyle direkt Matrix kainatına de taşınmış bir estetik.

Aynen o denli. Hem Matrix hem Blade Runner hem de Ghost in the Shell (Mamoru Oshii, 1995) üzerinde inanılmaz tesiri var.

Bilimkurgu ve fantastik yapıtların çevirilerine has olabileceğini düşündüğüm bir zorluk var. Muharrirler yeni bir cihan tahayyül ediyor, münasebetiyle başlı başına sıkıntı sözcükler, fonetiğiyle olduğu üzere Türkçeleştirmen gerekenler, müellifin icat ettiği ve çevirmenin Türkçe karşılık bulmak zorunda kaldığı sözler çok oluyordur diye varsayım ediyorum. Öteki cinslere kıyasla bu manada bilimkurgu ve fantazya çevirilerinin daha sıkıntı olduğundan bahsedebilir miyiz?

Aslında bu sorunun asıl muhatabı, bu hususa çok baş yoran, bu alanda uzman çalışmaları olan tercüman arkadaşım Kadir Yiğit Us. Daha toy dönemlerimde, bundan yaklaşık 15-20 yıl kadar evvel bir Ekşi Sözlük tercümanlar tepesi olmuştu, orada buluşmuştuk. Muhabbet ediyoruz, ben kimi Türkçeleştirmelerin bana fazla geldiğini, Ejderha Mızrağı serisindeki Türkçe bir şeyin battığından kelam etmiştim. Yiğit de son derece olgunluk göstererek bunun bu türlü olması gerektiğini (burada Yiğit’in söylediklerini teğe bir aktaramıyor olabilirim, bende bıraktığı etkiyi aktarıyorum diyelim), Türkçeleştirmeye kalkmadıkça o İngilizcelerin kendi kendilerine metnin içinde organik köklerini salamadan kalakalacaklarını anlatmış, hatta “Solace’ı[i] da çevirmelilerdi bence, niçin çevrilmesin ki? Kâfi ki kendi içinde dengeli olsun,” minvalinde bir şeyler söylemiş, bana da çok büyük bir kapı açmıştı.

Önce ivedi etmeden, romanı birinci defa okurken bakmak lazım. Kitap sana ne sunuyor, kendi lisanında ne kadar oynama, ne kadar neolojizm yapıyor? İngilizce teknoloji üreten bir medeniyetin lisanı olduğu için her sözcük üstünde pek çok uyumlu “port” barındırarak geliyor. Üniversal lego kesimleri üzere işleyen bu gereç de ister istemez yeni sözcükler yaratmaya daha uyumlu oluyor. Kitapta bu avantajın ne kadar kullanıldığına bakıyorsun, sonra kendi cephaneliğine dönüp karar vermeye çalışıyorsun.

SimStim[ii] diye bir şey o sırada İngilizcede de yok, rastgele bir bilimkurgu romanında geçmemiş. Lakin Gibson bu türlü kullanıyor ve anlamanı bekliyor. Ben de olabildiğince bir istikrar tutturmaya çalıştım. Sonuçta dermatolojinin ciltle ilgili olduğunu biliyoruz, ben de oradaki derm’ü[iii] derm olarak tutmak istedim, zati İngilizce konuşan kimse de ortalıkta “dermal yapım” diye dolaşmıyor. William Gibson orada şuna güveniyor, o denli bir gelecekten bahsediyoruz ki bu laflar gündelik hayata dahil olmuş. Örneğin şu an gigabayt tabiri bu türlü, taksicideki MP3 çaların üzerinde bile yazıyor.

Bir yandan Kışdilsizi[iv], Eğretışık[v] üzere direkt çevirdiklerin de var. İngilizce lisanının yapısının da bu çeşit birleşik sözcüklerin kurulmasına uygun olduğunu söylemiştin, nitekim de Eğretışık üzere kombinasyonlar Türkçeye sırf bu cins yapıtlardan geçiyor, burada olmasa Yüzüklerin Efendisi’nde Gandalf’ın asasının ismi filan olurdu herhalde.

Eğretışık alakasız, uydurma bir isim olsa, öteki türlü çevrilebilir yahut olduğu üzere korunabilirdi. Lakin William Gibson o denli yapmıyor. “The light is stray” [Işık eğridir] demiyor, o denli bir isim vermiş ki o yanılsamayı, karşına çıkanın insan olmadığını, insansa bile “üretildiğini” çıtlatıyor. Hasebiyle ışığın kırılması, kaçmış olmasıyla ilgili bir durum var. Straylight “stray cat” [sokak kedisi] üzere bir yandan. Case’in durumunu özetliyor, serseri, kaçıp gitmiş ya arkasında bıraktığı kendi izini yakalamaya çalışan bir ışık huzmesi üzere. Birebir vakitte o villada olan bitenlere, bu ailenin yaptıklarına dair de fikir veriyor. Hepsini kafanda bir formda toplamaya çalışarak karşılık bulmaya çalışıyorsun. En makûs ihtimalle de şuna güveniyorsun: Beşerler bu kadar incelemeye meraklıysa, ki meraklı olsunlar, ne hoş bir şey, özgününe baksınlar, tekliflerini söylesinler, konuşalım, tartışalım, bu türlü bir kültür oluşsun.

Geçen Goril Çizgi Roman’ın Instagram sayfasında gördüm, X-Men’in Büyük Maceralar serisinde bahsettiğine emsal bir çeviri yaklaşımı denemişler[vi]. Sıklıkla karşımıza çıkmayan karakter isimlerini direkt Türkçeleştirerek kullanırken Cyclops, Rogue[vii] üzere bilinen, oturmuş karakter isimleri için künye üzere başka bir Türkçe karşılık listesi vermişler. Solace örneği üzerinden aklıma geldi.

Kesinlikle olabilir bence. Senin lisanında karşılığı varsa, bir denemek, oturuyor mu bakmak lazım. Bilgisayar derken artık yadırgamıyorsun mesela. Dünyanın en manyak sözü aslında bilgisayar, lakin o söz insanların ortak zihninde kendine o denli tutamaçlar buluyor, kök salıyor ki, tak diye oluveriyor.

Kitabın üslubunun zorluğundan bahsettin, sahiden de ağır bir temposu olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıyeten dediğin üzere Gibson daima in medias res’e başvuruyor, bir nevi kitabın ortasından konuşuyor. Başta buna dair bir ipucu vermiştin, çevirirken bu üslubu muhafazaya çalıştığını anlıyorum. Bu değerli mi sence, yoksa mütercim inisiyatif alarak üslubu değiştirip örneğin daha akıcı hale getirmeyi deneyebilir mi?

Aslında o denli bir piyasa olsa ki, vakit olarak o denli bir rahatlık olsa ki iki versiyonu da çevirsek. Bir hür tercüman versiyonu, bir de sadık mütercim versiyonu. Hür ve sadık yanlışsız sözler olmayabilir, zira bilhassa “sadık” son derece cinsiyet yüklü bir söz, bayanın sadakatinin imasını taşıyan bir sadakat bu, erkeğin değil. Bunlar yerine daha tutucu ve daha akıcı versiyon da diyebiliriz. Lakin nihayetinde çevirirken “Bu muharrir bu cümle yapısını neden kurmuş?” diye düşünmek gerekiyor. Kafana nazaran sadeleştirip, kolaylaştırıp, yan cümlecikleri böle böle, ayarsızca Türkçeleştirirsen, birinin yıllar içinde tane tane toprağından ulu ulu ağaçlarına kadar besleye besleye oluşturduğu o düşünsel ve üslupsal ormanı fütursuzca budamış oluyorsun, metni kendince “anlaşılır” kıldığını düşünüyorsun. Halbuki yaptığın şeyin Habsburg Hanedanı’nın o geometrik bahçelerinden bir farkı yok bence. Dışarıdan empoze edilmiş bir gerçeklik üzere geliyor bana, yalnızca içinde rahat dolaşılabilsin diye. Orman bu, müellif bu üsluba çok çalışmış. Sen de çalışıyorsun mütercim olarak, fakat ne olursa olsun, senin önüne bir şey geliyor. Oradaki fide, oradaki kısım, ufacık organizmalar, altlarındaki göremediğimiz mantarlar, bunların hepsinin bir rolü var. Ve bunları bizim her daim zihnimizde bulunduruyor olmamız kaide.

Amerika’da mercimek çorbası yapınca buradakinin tadıyla tıpkı olmuyor, zira buradaki mikrofauna orada yok. Rakıyı koyduğun vakit bile tadı değişiyor, değişmek zorunda. Aldığı hava, su birebir değil, mineraller farklı bir sefer. Lakin gidip rakıdan viski sour yapmaya kalkışmıyorsun, usturupluca koyup içiyorsun. Sen bir tercüman olarak çevirirken de bize o tadı vermeye çalışabilirsin. Bu bakımdan, Odysseia’yı yakın vakitte muazzam bir formda çevirmiş olan Emily Wilson’ın birebir yapıtın başındaki Çevirmenin Notu’nu okumanızı tavsiye ederim. Antik Yunanca ile İngilizce ortasındaki farklılıkları, sadece eski bir metin diye arkaik bir İngilizce kullanmaya kalkmanın nasıl bir arkaiklik olacağını, yeni ve istenmeyen anakronizmler doğuracağını çok yeterli anlatıyor.

Eğer örnek Neuromancer’sa, bu adamın bunu bu türlü yapmasının bir sebebi var. Oluşturduğu dünya baş döndürücü, yalnızca baş da değil, her türlü yer taraf hissini altüst edici bir dünya. Bunu taammüden yapmış. İstese daha rahat yazmaz mıydı? “Bakın, buna SimStim diyoruz,”, “Şu yeni gelen dermleri bana versene dostum, cildim nasıl da kendine geldi artık,” filan demeyi o da biliyordu olağan ki. Nasıl o dünyadaki beşerler başlarına gelen olaylar karşısında daima akıllarını kaçırmış üzere bakakalıyorlarsa, bunu okuyucunun da hissetmesini istiyor. Senin de Türkçeye aktarırken buna dikkat etmen lazım.

Dili kırmadan olabildiğince bükmeye çalışıyoruz, sonuçta biz de İkinci Yeni değiliz, haddimizi bilmemiz lazım. Olmayacak şeyi oldurmaya çalışmak da sakil durabiliyor. Biz de editörüm Emre Aygün ile buna çok dikkat ettik. Tekraren okuduk, İthaki yayın yönetmeni Alican Hürmet Ortanca da tekraren okudu, çalıştı metin üzerine. Her şeyin istikrarını tutturmaya çalıştık. Evet, Türkçe birtakım yerlerde kâfi değil. Ancak kâfi değil diye durmak da bana manasız geliyor. Kâfi ki deneyelim, çok çoka da kaçmayalım, çok korkak da davranmayalım.

Aslında bu –yüklülük şerhini düşerek– sadakat-serbestlik spektrumu yerelleştirme örneklerinde de geçerli. Örneğin kitapta birbirine “gardaş” diye hitap eden karakterler var. O tıp kararları nasıl alıyorsun?

Sonuçta bu adam Türkiye’deki belirli bir yöreden gelmiyor. Bir sefer uzayda, yani Amerika’nın köyünden de gelmiyor. Fakat oradaki Rastafaryan kültüründen etkilenerek bir dünya oluşturmuş Gibson. Öteki türlü argo kullanan karakterler de var, ortaya çıkan elektriğe bakıp karar veriyorsun.

O dünyada çok absürt kalan bir durum bu. Case kreol üzere isimlendirebileceğimiz o lisanı konuşan karakterin karşısında bir yabancılaşma hissediyordu, ben de Türkçe konuşurken absürt kalabilecek bir kullanım üzerinden gittim. Birkaç teklif de sundum editöre, en sırıtmadan sırıtanının bu olduğuna karar verdik. Bizde o kadar yaygın bir Rastafaryan kültürü yok, münasebetiyle onlara has bir argo olduğunu ve atladığımı düşünmüyorum. Oradaki farklı lisan kullanımlarından ortaya çıkan cereyanı en cılkını çıkarmadan vermenin yolu buydu.

Bir de romanın birinci cümlesindeki tercihini sormak istiyorum. Aslında bu söyleşi fikri de buradan çıktı. Sevgili Orçun Can dikkatimi çekmişti, orijinalindeki “dead channel”[viii] sözünü “ölü bir kanal”[ix] diye çevirmişsin. Sanki neden karıncalı ekran dememiş diye konuşuyorduk, fark ettim ki tercümanla arkadaşız, rahatlıkla sorabilirim.

Orada acayip taklalar var. Roman 1984’te çıkmış, 83’te yazmış, 82’de tasarlamış, 81’de düşünmüş, tahminen de daha öncesinde… O vakti düşünüyorsun, evet, karıncalı ekran olabilir. Lakin frekanslar var, farklı dinamikler var, bizim bildiğimiz karıncalı ekranla tam birebir şey olmayabiliyor diye düşüneyazıyordum.

Zaten bu türlü bir kuşkum devam ederken gördüm ki William Gibson’ın bu tasviri, 1950’li yıllarda dedesinin konutundaki, kolonlarıyla birlikte gelen Motorola televizyondan geliyormuş. Orada bahsi geçen, o eski televizyondaki meyyit ekran. O yıllarda daha düz bir sinyal var, münasebetiyle karınca yok aslında.

Bu fikir biraz Matrix’in “Bakın, bu türlü bir dünya göstereceğiz,” diyen açılış sahnesinden de geliyor. Halbuki burada farklı bir durum var. Tahminen bundan 50 yıl sonra niçin karıncalanıyormuş denecek, gökyüzünün başımızda beliren tarifi da değişecek. Tahminen 20 yıl sonra tekrar çevrilecek Nöromansçı. O vakit da farklı bir gök tasviri sunacak bize mütercim. Ve hatta tahminen benim erkek bir tercüman olarak ister protez olsun ister saklı zehir kesecikleri, bedenlere yapılan ihlallerde daha dan-dun girdiğim şeyleri spektrumun farklı bir noktasındaki bir mütercim daha incelikle, diğer bir hassasiyetle aktaracak. Buna şahit olma ihtimalimiz bana büyük heyecan veriyor.

Her neyse, çok dağıtmadan devam edecek olursam, bütün bunlardan ötürü o kısmı olabildiğince nötr bırakmaya çalıştım. Kendi vaktini düşünüyorsun, Gibson’ın yazdığı vakti düşünüyorsun, fakat Blade Runner’da kapının önüne konulan o tek boynuzlu at üzere, bilmiyorsun ki nereden etkilendiğini…

Kitapta öteki çok zorlandığın, çok üzerinde durduğun, bir türlü beceremedik, günler, haftalar harcadık dediğin sözler, sözcükler, sahneler var mı? Çok var. Kitabın İngilizce baskısı eline geçerse, rastgele bir sayfasını aç, bir bak. Rastgele bir sayfası diyorum bak, bu kadar iddialıyım. Diyaloglar da bazen çok muğlak kalabiliyor, fakat genel olarak rastgele bir betimleme paragrafı, gerek insanların fikirlerini gerek oradaki ortamı aktardığı kısımların çabucak hepsi zordu.

İngilizce okurken ne demek istediğinin güç anlaşıldığını mı, yoksa Türkçede her bir sözcük için ortaya atılabilecek çok sayıda karşılık olmasını mı kastediyorsun?

Hepsi birden. Editörle birebir mevzu başlığı altında birbirimize attığımız 44 mail var. Word belgesindeki yorumları, notları saymıyorum bile.

Mesela bir yerde expat yerine ekspet yazmışım, aslında gündelik lisanda de okunduğu üzere kullanıyoruz. Expat bar yerine gurbetçi barı demeyi de önerdim, lakin fazla mahallî kalabileceğini düşündük.

Neuromancer evvelce de Türkçeye çevrilmişti, değil mi?

İlk olarak Sarmal Yayınları bastı, sonra Altın Yayınları bu çevirinin haklarını alıp kullanmaya başladı. Son olarak da 6:45 basmıştı, lakin o çevirinin çok ihtimamlı olmayabileceğine dair kimi tenkitler vardı.

Açıkçası hangi çeviri olduğunu hatırlamıyorum, zira hiçbirine –az evvel bahsettiğimiz farkında olmadan etkilenme ihtimallerinden dolayı– bir sefer bile bakmadım, ancak bu basımlardan birinde özensiz olmanın yanı sıra imla yanılgılarının olduğunu, Türkçe karakterlerin olmadığını, kitabın “isiklar kapali kalmis” üzere cümlelerle basıldığını biliyorum.

Tabii şunu da söyleyelim, Ekşi Sözlük’te benim çevirimi eleştiren beşerler yok değil. “Tamam, Türkçe yetersiz, lakin mütercim vilayetle de bu türlü mi yapmalıydı?” diyorlar. Düzgün biçimde söz edildiği surece hiçbir sorun yok, yapıttan keyif almıyorlarsa bir şey diyemeyiz. Kâfi ki özensiz demesinler, çok özendik zira. Buraya da bir smiley gelsin.

Peki, sence kötü çeviri, özensiz çeviri mi demek? Bir metinde ne gördüğünde berbat bir çeviri olduğunu düşünürsün?

Okurken birtakım şeylere takılmadan edemiyorum. Ve bağlacını çok kullanıyorsa… Türkçede o kadar sık kullanılmaz aslında. Bunu zati hissiyatla anlarız, lakin dikkat etmeyiz. “Ahmet ve Prensip geliyor,” demezsin mesela. Fakat çevirilerde farkında olmadan çok kullanıyoruz. Ve üstüne ve üstüne ve üstüne ve…

İngilizcenin niyet akışıyla Türkçeninki birebir değil. Türkçe okurken Türkçenin bir şey söz etmesi gerekiyor. Olmuyorsa cümleyi bölmen lazım, bölerken de üslupta ve transferde elbette hasar olacak, lakin niyet akışının hasara uğramaması lazım. Tekrar üstte bahsettiğimiz kırmadan bükmek üzere. Buna dikkat edip etmediğine de bakıyorum.

Keşke bu türlü olmasaydı dediğim ufak tefek şeyler de var. Ben de epeyce geç farkına vardım, 10 yıl kadar oldu herhalde, lakin zamir “bu” sözüyle cümleye başlamak, Türkçede olacak bir şey değil. Zamir “bu”, mümkünse Türkçede sona gelmeli. Sıfat halindeki “Bu çocuk” filan demeyi kastetmiyorum natürel ki, lakin “Bu, şöyle bir durumdu,” yerine “Şöyle bir durumdu bu,” ya da “Çok berbat olmuştu bu,” demek lazım. Bilhassa çocuk kitaplarında karşıma çok çıktığını ve bu kitapları oğluma sesli okurken o “bu”ları daima sona aldığımı söylemek zorundayım.

Daha genel bir sıkıntıdan bahsedersek de Türkçe değil İngilizce okuyarak –amca alarmı geliyor– büyümüş bir kuşak var. Cep telefonlarında, tabletlerde, çizgi sinemalarda denk gelinen lisanı de dahil ediyorum. Türkçe konuşuyor lakin bu Türkçe o denli bir Türkçe ki, üstüne sağlam bir yağmur yağsa altındaki İngilizce boya çabucak ortaya çıkacak üzere geliyor. Türkçenin zaten ortaya çıkan cümle yapısına çok az şahit oluyoruz. Yalnızca çevirilerde de değil, özgün yazılarda, makalelerde de çok var. Halbuki Türkçe acayip esnek, çok tatlı bir lisan. Lakin New Yorker’dan, Atlantic’ten ya da daha toplumsal medya içerikleri üzerinden o kadar çok İngilizce yazı okunmuş ki karbon kağıdı üzere fikir biçimimizin üzerinden geçilmiş, kalem daima oraya kayıyor.

Çeviri programlarıyla, lisan modellemeleriyle ilgili ne düşünüyorsun? Dedalus Kitap’ın çevirilerde yapay zeka takviyeli uygulamalardan faydalandığının ortaya çıkmasıyla mütercimlerin çalışma şartları ve geleceklerine dair tartışmalar arttı.

Bu Türkiye’ye mahsus bir durum değil, o yüzden “yurdum insanı” üzere yakıştırmalar yapmak istemem, ancak bizde sıkıntılara histeriyle yaklaşma eğilimi olabiliyor. Hiçbir telefoncu “Nokia 7110 geldi, yandık,” demiyor. Ona nazaran konum alıyorsun, evvelden ankesörlü satıyorsan, bu telefonlara geçmeye başlıyorsun, ya da biraz daha dişini sıkıyorsun, 30 yıl sonra senin sattığın telefonlar tekrar moda oluyor. Ne diyeyim yani artık? En histerik olanlara “İnsan tercüman de tekrar moda olacak, merak etmeyin,” diyeceğim.

Direkt yapay zekaya çeviri yaptırmak muhakkak alanlarda, düz metinler için, teknik metinler için işe yarayabilir. Dedalus Kitap’ın açıklamalarını okudum, bana ikna edici gelmedi.

Artık DeepL var, ChatGPT var, Claude’un ikinci versiyonu çıktı ve bayağı coşmuş durumda. Bunlara çevirinin kendisini yaptırmaktan çok, çeviriye örneğin altı ay ya da bir yıl evvel başladıysan, o sayfayı yine okuman gerekiyorsa, o sayfayı sana anında öbür sözcüklerle açıklayabilme kapasitesi olarak görüyorum. Takıldığın, emin olamadığın bir bağlamı netleştirmekte de yararlı oluyor. Bazen de “Boston’da 1996’da şu dükkan var mıydı, sistemini tarar mısın?” diyorum. Bunlar için kullanmak işimi çok kolaylaştırıyor, lakin gidip çeviri yaptırmak, bilhassa de edebi metinlerde manalı gelmiyor.

Edebi metinlerin en büyük farklarından biri de şu: Öncesindeki ve sonrasındaki cümlelerle alakalı ortaya çıkan bağlamı çok ani, çok keskin değişebilen cümleler barındıran metinler. Sen de mütercim olarak buna dikkat etmek zorundasın. Şu anki teknolojinin en âlâ programına çevirttir, yeniden yanılgı olabiliyor. Münasebetiyle bunları öğrenip, kavrayıp, nereye gidebileceklerini kestirmeye çalışıp, panik yapmadan ona nazaran durum almamız lazım bence. Mütercimler bir mühlet sonra muhtemelen güzel editörler olacak. Bu iş üstel büyüdüğü için 3-5 yıl sonra yapay zekanın edebi yapıtları de çevirmeye başladığını görürüz herhalde, ancak onu da denetim edecek birilerine muhtaçlık var. Olmalı.

---

[i] Kıssanın geçtiği kasabanın ismi.
[ii] Duyuları, tecrübeleri ve duyusal girdileri yayımlayan yahut kaydeden bir teknoloji. Kantarcı, Türkçede de simstim olarak kullanmayı tercih etmiş.
[iii] Cilde yapıştırılan ve ilaç ya da uyuşturucu üzere unsurları kana salan yamalar.
[iv] İngilizcesi Wintermute.
[v] İngilizcesi Straylight. Tessier-Ashpool isimli şirketin merkezinin yer aldığı villanın ismi.
[vi] Bu yıl Art Bahçe Yayıncılık’tan çıkmaya başlayan serinin birinci kısmını İdil Çetinyol Türkçeleştirdi.
[vii] Sırasıyla Tepegöz ve Serseri ismiyle Türkçeleştirilmiş.
[viii] “The sky above the port was the color of television, tuned to a dead channel.”
[ix] “Limanın zirvesindeki gökyüzü, meyyit bir kanala çevrilmiş televizyon rengindeydi.”