Selülit diye bir şey yok

Selülit diye bir şey yok. Bu kadar.

Yeterince açık değil mi? Müsaadenizle açıklayayım: Cildinizin altında derialtı yağ dokusu ve lifli dokular var. Bu gerçek. Hakikaten de insan bedeninde cildin çukurlu yahut tümsekli göründüğü alanlar da var. Daima vardı. Lakin yakın vakte kadar bunu tanımlayacak bir söz yoktu, zira “öyle” bir şey yoktu. Yarım yüzyıl öncesine kadar, selüliti kurtulmanız gereken bir sorun olarak tanımlamak şöyle dursun, kimse bu türlü bir şeyin ismini dahi duymamıştı. Bugün, işe yaradıklarına dair hiçbir delil olmamasına karşın, selülit aykırısı tedavilere milyonlarca dolar harcıyoruz. Harcanan epey paraya karşın (olmayan bir sorun tedavi de edilemeyeceği için) tahlil de bulamıyoruz.

Vogue, Nisan 1968’de “selülit” terimini kullanan birinci İngilizce mecmua oldu, bu sayede hem yeni bir söz hem de Amerikalı bayanların bedenlerinden nefret etmeleri için yeni bir sebep yarattı. Bu muazzam editörlük gafının 50. yıldönümünü çoktan geride bırakmışken, selülitin nasıl tüm vakitlerin en yaygın ve tedavi edilemez “uyduruk hastalığına” dönüştüğünün öyküsünü anlatalım. Her şey bir vakitler Fransa’da başladı.

Daha doğrusu, Fransızca bir tıbbi tabirler sözlüğünde başladı. 1873’te doktor Émile Littré ile Charles-Philippe Robin, Dictionnaire de Médecine‘in 12. baskısında “selülit” sözüne yer verdi. Selülitin tarihçesiyle ilgili teziyle muhtemelen bu mevzudaki en geniş kapsamlı kaynağı yazan Prof. Rossella Ghigi’ye göre, kavramın bilinen birinci kullanımı buydu. Fakat asıl kıymetli olan, selülitin bu yepyeni (ve doğru) tarifinin çukurlarla yahut yağ dokusuyla hiçbir ilgisinin olmamasıydı. Buradaki tarif daha fazla, iltihaplanmış yahut enfekte olmuş hücreler ve dokular için kullanılan genel bir tabirdi. Bugün hâlâ aktüel bir teşhis olan cellulitis ile yakından alakalıydı –ki bu teşhisin da kalça bölgesiyle hiçbir ilgisi yok– ve pelvik enfeksiyonlara atıfta bulunurken kullanılıyordu.

Selülit, 20. yüzyılın başında tıp kitaplarından bildiğimiz sözlüklere ani bir sıçrama yaptı, tam da bu sırada asıl tarifini kaybetti. Ghigi’nin de belirttiği üzere, buradaki değişimin izlerini takip etmek güç zira bu devir tıp biliminin ziyadesiyle süratli ilerlediği bir periyottu. Birebir anda öbür bir sanayi de büyük bir patlama yaşıyordu. Fransa’da hoşluğun tarihi tahminen de ülkenin kendisi kadar eskidir, fakat Paris’in “dünyanın hoşluk başkenti” tarifine kavuşması esasen iki dünya savaşı ortasındaki yıllarda olmuştu.

Profesör Holly Grout, bu olguyu incelediği kitabı The Force Of Beauty: Transforming French Ideas Of Femininity In The Third Republic’de Fransa’nın efsanevi hoşluk enstitülerinin birincisinin 1895’te açıldığını, bunu süratle çok daha fazlasının takip ettiğini anlatıyor. “Ancak savaştan evvel enstitülerin sayısındaki bu istikrarlı artış, savaştan sonraki vahim büyümenin yanında sönük kalmıştır,” diye ekliyor. Estetisyenleri, masözleri, hatta doktor ve kimyagerler gibi çeşitli yeni uzmanları istihdam eden bu enstitülerde hoşluk, bilim, tıp ve sıhhat ortasındaki çizginin net bir biçimde çizildiğini söylemek mümkün değil. Günümüzde buna “wellness endüstrisi” diyoruz.

Öte yandan, bahsi geçen periyot bayanlar için bir dönüm noktasıydı. Savaş vakitlerinde sıklıkla olduğu üzere, erkeklerin I. Dünya Savaşı’na katılmasıyla klasik toplumsal cinsiyet rolleri değişiyordu. Gitgide daha fazla bayan, klasik olarak erkeklerin hükümran olduğu kesimlerde daha yüksek fiyatlı işler üstlenerek kendi kendilerine yetebilir hale geldiler. Grout’a nazaran, “Kadınlar birinci sefer bu oranda üniversiteye, hizmet bölümüne ve fabrikaya girmeye başlayınca, bayanın toplumsal rolü, siyasi kıymeti ve karşı cinsle olan münasebeti hakkındaki bildik tartışmalar yepisyeni bir değer kazandı.”

Savaştan sonra çağdaş kadınlığın yeni bir arketipi ortaya çıkmaya başladı: Bayan özgürdü, toplumsaldı, sınıfına ve eski yöntem görgü kurallarına artık bağlı değildi. Hepsinin ötesinde, birçok istikametten görünürdü. “Fransız bayanlarının görülme biçimini etkileyen yalnızca bayan vücutlarının kentin sokaklarında ya da iş yerlerinde olması değil, birebir vakitte bu vücutların medyada, pazarlama malzemelerinde ve sahnede sergilenmesiydi,” diyor Grout. “Modern kadınlık kavramı, yalnızca savaşın bir yan eseri değildi, daha fazla ‘iç içe geçmiş ticari ve kültürel güçlerin’ ortaya çıkardığı bir eserdi.”

Şöyle düşünün: Savaşın akabinde Fransa’dayız, hoşluk sanayisi süratle gelişiyor (ve giderek tıbbileşiyor). Üstelik tüm bayanlar güya buraların sahibi onlarmış üzere ortalıkta dolaşıyorlar. Kısacık saçları ve harcamaya hazır oldukları paraları var! Yetiş ataerki! Ne halt edeceğiz?

“Onlara paralarını nasıl harcayacaklarını söyleyin.”

Profesör Ghigi, tanınan bir yayında “selülit” sözünün birinci kullanımı olarak Votre Beauté mecmuasının Şubat 1933 sayısını gösteriyor. Selülit, yeni tarifini da buradan alıyor. Dr. Debec tarafından kaleme alınan makalede, selülit “su, kalıntılar, toksinler ve yağın bir ortaya gelmesiyle oluşan ziyanlı bir karışım” olarak tanımlanıyor. Yani aslında yağ üzere bir şey lakin başka yağlardan farklı olarak kurtulması imkansız görünüyor. Debec, bunun “kadına özgü” bir sorun olduğunu da ekliyor.

Dr. Debec’in odaklanmak için neden bu kavramı ve bu fizikî özelliği seçtiğini asla bilemeyeceğiz. Lakin daha öncesinde bir sorun olarak görülmediği kesin (selülitin bayan hoşluğunun bir kesimi olarak öne çıkarıldığı, hatta vurgulandığı 17. yüzyıl fotoğraflarına bakmak bile tek başına yeterli). Bu makalenin akabinde, öbürleri de kervana katılıyor, sıkıntı çığ üzere büyüyor.

Spa’lar bu “durum” için özel sabunlar, masajlar ve “güzellik taşları” üzere “tedavilerin” reklamını yapmaya başlarken, okuyucular da Votre Beauté‘ye yazıyor, selülitin tam olarak ne olduğunu, kendilerinde olup olmadığını ve varsa nasıl kurtulabileceklerini öğrenmeye çalışıyorlardı. Aslında başından beri probleme dair bir fikir birliği yoktu. Mümkün nedenler ortasında dar elbiseler, bedene oturmayan kemerler, çok yemek yeme yahut salgı bezi meseleleri yer alıyordu. Lakin bedenin hangi kısmından bahsedilirse bahsedilsin, bahis her halükarda bayan vücuduydu.

“Gerçekten de 1937-1939 yılları ortasında selülit bedenin alt kısmından boyun kısmına taşındı,” diyor Ghigi. Marie-Claire‘in selülitten bahsettiği birinci yazı, selülitin bir boyun sorunu olduğuna dikkat çekiyordu ve “sanki sihirli bir değnek değmiş üzere, okuyucuların boyun tabanında beliren yağlı bir topla ilgili şikayetleri de süratle mecmualarda yer almaya başladı.”

Ghigi bu gelişmeyi, boynu apansız görünür hale getiren devrin tarz trendleriyle ilişkilendiriyor. Bob tarz saç kesiti savaştan bu yana popülerliğini artırıyordu, 1930’lara gelindiğinde Coco Chanel’in boynu ve omuzları vurgulayan geniş yakalar ve denizci stili üstlerle dolu dizaynları revaçtaydı. Ne hikmetse, bakışlarımız bedenin neresine yanlışsız giderse, selülitin de orada ortaya çıkma eğilimi vardı.

Selülit belası, diğer bir dünya savaşının patlak vermesiyle bile durdurulamaz bir biçimde Fransa sonlarının da ötesine yayılmaya başladı. O denli ki, birtakım araştırmacılar II. Dünya Savaşı’nı lipofobinin (şişmanlık fobisinin) kültürel bir tavır olarak nitekim somutlaştığı birinci an olarak gösteriyorlar. Öteki bir savaş, bayanların bir defa daha işgücüne katılması, daha fazla bağımsızlık ve hareketlilik kazanması manasına geliyordu. Toplumsal bilimci Claude Fischler’in şişmanlık fobisi üzerine yaptığı çalışmada altını çizdiği üzere, “Gözlerin bayanlara çevrildiği bu süreç, besin, yemek yeme ve vücut algısına ait tavırları kökten değiştirecek bir dizi akımı tetikledi.”

Kadının görünümüne dair I. Dünya Savaşı periyodunda ortaya çıkan yeni fikirler, II. Dünya Savaşı’nda tam manasıyla hoşluk standartları haline geldi: Kum saati formu, onu sağlayan korseyle bir arada mutlaka dışlanmıştı. Fischler’a nazaran, artık tercih edilen beden hali “boru şeklinde” ve inceydi. Bayanların korselere güvenmek yerine kendi beden biçimlerini denetim edebilecekleri (ve etmeleri gerektiği) fikri de yeniydi. Diyet kavramı, bu kendi yazgısını tayin etme hissiyle birlikte tanınan hale geldi. Hatta bir makale şöyle diyordu: “Eğer diyete başlar ve başarısız olursanız, kendi mutsuzluğunuzun zanaatkârı olursunuz”. Fischler, şu anda bile zayıflığın ferdî bir muvaffakiyet olarak görüldüğüne dikkat çekiyor. “Fit ve zayıf olmak bir özdisiplin, adanmışlık ve yürek sıkıntısı olarak görülüyor.” Bir vakitler refahın ve bedende güç depolamanın işareti olan beden yağı, bu noktadan sonra artık “işe yaramaz, asalak bir yük” oldu. Şişmanlık artık güçsüzlüğün, tembelliğin, hatta ahlaksızlığın bir simgesiydi. Tam manasıyla ferdî bir başarısızlıktı, selülit de bu başarısızlığın en görünür ve en nefret edilen belirtisiydi.

Yeni bayan hoşluğu standardı Batı dünyasında kök saldıkça, selülit paniği de arttı. “Selülit: Daha Evvel Kaybedemediğiniz Yağlar” başlıklı 1968 tarihli Vogue manşeti, Amerikalı bayanları bu kavramla tanıştırdı. Makalede, selülit hastalığına “teşhis konulması” için çok geç olduğundan korkan fakat neyse ki idman, diyet, “doğru durma” ve özel bir oklavanın yardımıyla selülitten kurtulmayı başaran genç bir bayan anlatılıyordu.

Selülit efsanesi çoktan, tıpkı farazi nedenleri ve tedavileri üzere, yayılmıştı. O denli de kaldı. Bugün bile bayanlar bedenlerinde hâlâ oklava kullanıyorlar, üstelik piyasa bir yandan çok daha fazla (ve çok daha pahalı) kelamda tedavilerle dolup taşıyor. Federal Ticaret Kurulu (FTC), L’Occitane, Wacoal, Rexall, QVC, Nivea da dahil olmak üzere, selülit tedavisi satmaya çalışan eserlerin üretici kuruluşlarına karşı yanlış yahut aldatıcı reklam temelinde yasal süreç başlattı. Fakat doğrusu, selülit tedavisini dürüstçe pazarlamanın neredeyse hiçbir yolu yok. Zira ortada bir tedavi, hatta tedavi edilmesi gereken bir şey yok.

Özetle, selülit denen şey aslında şu: Cildinizin altında, bir tıp ağ oluşturan fibröz doku tarafından yerinde tutulan bir yağ katmanı var. Bazen yağ hücreleri bir ortaya toplanır ve bu ağdaki deliklerden içeri itilerek cildinizde gözle görülür tümsekler ve çukurlar oluşturabilirler. İsterseniz bu tesirin detaylı bir incelemesini de okuyabilirsiniz, lakin uzun lafın kısası bu. Selülit, bayanların kestirimi olarak yüzde 80-98’inde ve erkeklerin çok daha küçük bir yüzdesinde görülen, olağan ve hayli yaygın bir fizikî özellik.

Peki, neden öncelikle bayanları etkiliyor? Buna sahip olmayan bayanların küçük bir yüzdesinin özelliği ne? Bu sorularla ilgili birçok teori var, pek de fikir birliği yok. Lakin sorun şu ki, selülit hiçbir yere gitmiyor ve temelinde aslında daima oradaydı. Profesör Ghigi, “Selülit ‘icat edilmeden önce’ sırf bayan etiydi” diyor.

Bugün “selülit” pek çok sözlükte karşımıza çıkıyor. Her ne kadar halk ortasında kullanılan, tıbbi olmayan bir terim olarak tanımlansa da benlik algımız (ve elbette cüzdanlarımız) üzerinde tesiri olduğu kesin. Histeri ya da buhran üzere, selülit de yoktan var edilen ve bayanları hastalıklı olduklarına inandırmak için kullanılan bir kavram. Ortadaki yegane fark, başka rahatsızlıkların düzmece olduğunun uzun vakit evvel kabul edilmiş olması. Selülit efsanesinin kökenleri hakkında bilgiye ulaşmak da ziyadesiyle mümkün. Öyleyse neden hâlâ buna inanmakta ısrar ediyoruz?

*Bu yazı, Ece Balekoğlu tarafından Kelsey Miller’ın Refinery29’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.