Bazı sabahlar uyanmak capcanlı bir alternatif kozmosu öylece bırakmaya emsal. Gözlerinizi gerçekliğe açarsınız, lakin gördüğünüz rüyayı karakterleri ve olay örgüsüyle hâlâ açık seçik hatırlıyorsunuzdur. Birtakım sabahlarda da uyanmak daha fazla hatırlanacak hiçbir şey olmadan karanlık bir boşluktan çıkmaya misal.
Rüyalarınızın detaylarını neredeyse hiç hatırlamıyorsanız bile siz de düş görüyorsunuzdur. Araştırmalar neredeyse herkesin, hiç hayal görmediğini sav edenlerin bile sistemli hayal gördüğünü gösteriyor. Furman Üniversitesi’nde uyku ve hayal üzerine çalışan psikoloji ve nörobilim uzmanı Erin Wamsley, “Aynı bireyleri uyku laboratuvarına getirip, uykunun etkin bir basamağında uyandırıp ne hatırladıklarını sorarsanız bir şeyler hatırlayacaklardır” diyor. “Herkesin hayallerini derhal hatırlamaya zorlandığı uyku laboratuvarı şartlarında, birden fazla insan her gece en az bir hayalini hatırlıyor.” (Bunun yegane istisnası beyin hasarı ya da beynin muhakkak bölgelerindeki marazlar nedeniyle düş görme yetisini kaybeden beşerler üzere görünüyor, elbette bunun da büyük tesirleri oluyor.)
Rüya görmek göreli bir sabittir, değişken olan hafızadır. Neden hayal gördüğümüzü açıklayan tek bir cevap yoktur, hayal görmekle ilgili birçok sıkıntı de hala çözülememiştir. Fakat bilim düşleri hatırlamanın neden bu kadar güç olduğuna dair ipuçları verebilir.
Öncelikle, düş hafızası genelde kısa ömürlüdür. Wamsley, “uyku araştırmaları, hayal esnasında yahut çabucak sonrasında uyanmaz ve gördüklerinizi düşünmezseniz duşunuzu hatırlamanın çok sıkıntı olduğunu gösteriyor,” diyor. Uykuda gördüğümüz düşlere şuurlu haldeyken dikkat kesildiğimizde hatırlarız, diye açıklıyor; aksi takdirde düşler kaybolup gidiyor. Bunun muhtemelen uykuya daldığımızda değişen nörotransmitter (nöronlar ortasında irtibatı sağlayan kimyasal) aktivitesinden kaynaklandığı düşünülüyor. Wamsley “geceleri uyanmak düşlerin daha düzgün hatırlanmasını sağlayabilir, hatta birkaç saniyeliğine uyanıp durum değiştirmek olağandır, diyor. Fakat bu uyanmaların sayısı muhakkak bir eşiği aştığında uyku kalitesini düşürebilir. “Kötü uyku genelde daha fazla hayal hatırlamakla ilişkilidir… Birkaç defa uyanmak olağan ve sağlıklıdır. Fakat çok sık uyanmak genelde bir uyku bozukluğunun işaretidir.”
Başlı başına uyanmak hayal hafızası için değerlidir. Fakat ne vakit ve nasıl uyandığınız da neleri hatırlayacağınızı belirler. Uyku evresi, uyku vakti ve alarmlar, hepsinin bir tesiri vardır.
Uyku, dört farklı evrede gerçekleşir: REM (hızlı göz hareketi) uykusu ve üç tıp NREM (REM-dışı) uyku, gece boyunca döngüler halinde tekrar eder. NREM 1 uykusu en hafif evredir, uykuya geçiş yapılan birinci basamaktır, her seferinde sırf birkaç dakika sürer. Daha sonra, yani NREM 2 evresinde beyin dalgaları yavaşlar, elektrik aktivitesi de kısa patlamalar halinde gerçekleşir. Yetişkinlerin uyku müddetinin neredeyse yarısı bu evrede geçer, beyin bu evreden NREM 3 yahut REM uykusuna geçebilir. NREM 3 evresi, yani derin uyku, beyin dalgalarının uygunca yavaşladığı ve daha dengeli hale geldiği etaptır. Bu uyku evresi gece erken saatlerde meydana gelir, yeterli dinlenebilmek için vazgeçilmezdir ve toplam uyku süremizin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Son olarak, REM uykusundaki sinirsel aktivite uyanık beynin aktivitesine benzeri. Gözleriniz gözkapaklarınızın altında süratle hareket eder (ismini de buradan alır), uykuda olduğunuz toplam mühletin yaklaşık dörtte biri de bu evrede geçer.
REM uykusunun, düşlerin ortaya çıktığı evre olduğunu muhtemelen duymuşsunuzdur. Wamsley, en canlı, en olaylı ve en uzun hayallerimizin birçoklarının nitekim de bu etapta ortaya çıkma eğiliminde olduğunu söylüyor. Fakat uyku evrelerinin her birinde düş görülebileceğini, REM-dışı evrelerden uyanan bireylerin de bazen ağır, öykü üzere hayaller hatırladığını belirtiyor. Bu türlü detaylı hayalleri hatırlama olasılığınız REM uykusundan uyanırken çok daha yüksektir, diyor. “REM uykusundan uyanırken rüyayı hatırlama mümkünlüğü yaklaşık yüzde 80, öteki uyku evrelerinden uyanırken ise yaklaşık yüzde 50’dir.”
Bir diğer etken de gecenin hangi saatinde olduğunuzdur. Sabah uyanacağınız saate ne kadar yaklaşırsanız, beyin aktiviteniz o kadar artar. Wamsley’e bakılırsa, birçok insan sabah hayallerini daha canlı ve hatırlanabilir buluyor. “Beyin aktivitesi güzelce artıyor, daha hafif ve etkin bir uykuda oluyoruz zira biyolojik ritmimiz bize uyanıklık sinyali veriyor.”
Ancak neredeyse hepimizin kullandığı uyanma formülü bu eğilimi bilakis çevirebiliyor. Harvard Tıp Fakültesi’nde uyku ve hafıza üzerine çalışan bilişsel nörobilim araştırmacısı Jing Zhang, her sabah alarmla uyanıyorsanız düşlerinizi hatırlama olasılığınız daha düşüktür, diyor. Wamsley ise alarmların bizi hayallerimizi hatırlama mümkünlüğünün daha düşük olduğu derin uykudan uyandırabildiğini, halbuki hafif bir uyku evresinden doğal biçimlerde çıkabilsek düşlerimizi daha âlâ hatırlayabileceğimizi ekliyor. Ayrıyeten, Zhang’a nazaran alarmlar kortizol düzeylerini yükselterek kişiyi birdenbire uykudan çıkarıyor, dikkatimizi o gün yapacağımız işlere yönlendiriyor, düşlerimizi düşünmemizi de engelliyor.
Rüyalarınızı daha fazla hatırlamak istiyorsanız, birkaç günlüğüne alarm kullanmamak hatırlamaya başlamanın kolay bir yolu olabilir. Uyandığınızda kendinize çabucak ne hayal gördüğünüzü sormak da bir diğer strateji olabilir. Zhang, “Her hafıza ödevi üzere, her gün alıştırma yaparsanız daha fazlasını hatırlayabilirsiniz,” diyor.
Rüya hafızasını etkileyen öteki değişkenleri denetlemek ise daha zordur. Hayallerimizin içeriği ve yoğunluğu, birtakım hayallerin başkalarından daha akılda kalıcı olmasının asli nedenidir. Zhang, “uyanık ömürde duygusal anılar daha uzun mühlet hatırlanma eğilimindedir, duygusal hayaller da öyledir,” diyor. Kişilik de bu süreçte rol oynayabilir. Araştırmalara nazaran, Beş Faktör Kişilik Envanteri’nde “açıklık” seviyesi yüksek çıkan bireyler düşlerini daha fazla hatırlama eğilimindedir. Ayrıyeten beynin yapısındaki ve işleyişindeki farklılıklar kimi insanların hayallerini diğerlerine kıyasla daha kolay hatırlamalarını sağlayabilir.
Zhang, “rüyaları araştırmak zordur zira kişinin gerçek vakitli olarak düş gördüğünü kesin olarak gösteren bir test yahut tarama usulü yoktur,” diyor. Biliminsanları insanların hatırlayabildiklerine güvenmek zorundadır. Bu zorluğa karşın araştırmalar hayal ile hafıza ortasında güçlü bir bağ olduğunu ortaya çıkarmıştır. Zhang ve Wamsley’nin araştırmalarına nazaran, bir rüyayı hatırlamanız yahut hatırlamamanız uyanık omurunuzdaki hafızanızı ve his durumunuzu etkileyebilir.
Wamsley’nin 2010’da yürüttüğü ve 2012’de genişlettiği bir çalışmaya nazaran, bir şeyler öğrendiğiniz bir misyonu tamamladıktan sonra uyumak ve o vazife hakkında düş görmek, daha güzel performans ve hafıza gelişimiyle direkt irtibatlıdır. Zhang’in 2024’te yaptığı bir araştırmada da kendilerine nazaran duygusal birer fotoğraf çizdikleri vazifeden sonra uyuyan iştirakçiler, bir düş hatırladıklarını bildirmişlerse olumsuz imgeleri daha fazla hatırlamışlardır. Tıpkı araştırma, hayal içeriğinin his durumuyla kontaklı olduğunu da ortaya koymuştur (gece görülen olumlu hayaller da sonraki gün daha âlâ bir ruh haliyle ilişkilendirilmiştir). Ayrıyeten düşlerini hatırlayan iştirakçiler sonraki misyonlarda nötr uyaranlara karşı daha az duygusal reaksiyon göstermiştir.
Zhang, bu bulgular ışığında, hayal görmenin beynin anıları pekiştirme ve önceliklendirme sürecinde rol oynayabileceğini düşünüyor. Tahminen de düşler uyanık hayatımızın ögelerini tekrar işleyerek, hangi anıları saklamamız ve hangilerini silmemiz gerektiğini belirlememize yardımcı oluyor. Zhang, “İnsanların düşlerine değer vermesinin pahalı olduğunu düşünüyorum; hayallerini çok tahlil etmeleri için değil düş görmenin beynin kıymetli duygusal ve bilişsel işler yaptığının bir işareti olduğunu anlamaları için,” diyor. “Rüyalarını hatırlayabilen beşerler, zihinlerinin ne üzerinde çalıştığını yansıtan makul kalıpları yahut hisleri fark edebilir, bu da insanın kendini anlamasına yardımcı olabilir.”
Ancak bu sizi gördüğünüz hayalleri çok yorumlamaya yöneltmesin. Wamsley, “Freud’un hayallerin ortak bir lisanı olduğu ve bilinçdışınızı tahlil etmek için kullanılabileceği fikri saçmalıktan ibarettir” diyor. “Rüyaların görünenin ötesinde zımnî manalar taşıdığına, manası bulabilmek için bir uzmana gereksiniminiz olduğuna dair hiçbir delil yoktur,” diyor. “Rüyanın manasını en yeterli bilen rüyayı gören kişidir. Hayallerin kapalı bir kullanım kılavuzu yoktur.”
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Lauren Leffer’in Popular Science‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
