Muhteşem Yüzyıl, Yaprak Dökümü, Avrupa Yakası, Yabancı Damat, Kavak Yelleri, Adını Feriha Koydum, Hatırla Sevgili, Yalan Dünya ve natürel ki Aşk-ı Memnu… Yeni dizileri takip etmek yerine dönüp dönüp arşivleri karıştırıyorsanız bu dehlizin hayli tabanından, Yılan Hikayesi’nin 67. kısmının karşısından sesleniyorum: Yalnız değilsiniz.
Hem toplumsal medyadan hem de toplumsal etrafımdan gözlemlediğim üzere, yeni dizileri kısım bölüm takip etmek yerine eski dizileri evirip çevirip yine izleme davranışı ferdi bir hatırlama isteğinin ötesinde kolektif bir muhtaçlık üzere görünüyor. Toplumsal medyada eski dizilerle ilgili paylaşım kümeleri binlerce üye kazanıyor, “quiz” geceleri dolup taşıyor, izlenme sayıları da milyonları devirmiş durumda. Bilhassa son yıllarda giderek artan bu ilginin gerisinde herhalde birkaç toplumsal neden yatıyor.
Sonunu bildiğimiz, karakterlerine aşina olduğumuz, yerlerini tanıdığımız bu diziler, ülke şartlarında daima olarak hissettiğimiz belirsizlik hissine kısa bir mühlet de olsa orta vermeyi sağlıyor. İstikrarlı olduğu kadar istikrarsız görünen bir iktidarın 20 yılı aşkın idaresi altında geçirdiğimiz yıllarda giderek artan ekonomik, siyasi ve toplumsal belirsizlik halleri, ferdi hayatlarımıza da yansıyor.
Çoğumuz gündelik hayatta türlü telaşlarla uğraş ederken güvenlik, sıhhat, barınma üzere temel gereksinimlerimizin her an ellerimizden kayıp gidebilme ihtimalinin telaşı ve kaygısıyla, fark etmeden de olsa kendimizi muhafaza altına alan pratikler geliştirmek zorunda kalıyoruz. Münasebetlerin muhafazakarlaşması, yurtdışına beyin göçünün artması ya da uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması üzere daha önemli tesirleriyle temaslı olarak da okunabilecek bu belirsizlik hali, daha mütevazı bir seviyede tanınan kültür dünyamıza eski dizileri tekrar izlemek olarak yansıyor.
Bu dizileri izlerken belirsizliklerle dolu bir gelecekten ne olacağını çok âlâ bildiğimiz, tanıdık bir gerçekliğe ışınlanmanın anlık hazzını yaşayabiliyoruz. Öykünün sonundan emin olmamız, toplumsal krizlerle perçinlenen ferdi korkularımızı bir nebze olsun dizginlememize yardımcı oluyor. Yarın kira verdiğimiz konuttan çıkarılıp çıkarılmayacağımızı, diplomamızla kapı kapı dolaşıp iş bulup bulamayacağımızı, hatta oy verdiğimiz belediye liderinin geçersiz savlarla tutuklanıp tutuklanmayacağını bilemiyoruz, fakat neyse ki Hürrem Sultan’ın taht savaşını kazanacağına dair bir teminatımız var.
Öte yandan, daha evvel izlediğimiz diziler sırf değeri senaryosundan menkul bir anlatı barındırmıyor, birebir vakitte bizi onları birinci kez izlediğimiz periyottaki ferdî hikayemizle de yine buluşturuyor. Mesela Avrupa Yakası’nın jeneriğiyle matematik ödevimizi hiç yapmak istemediğimiz bir ilkokul akşamıyla, Kavak Yelleri’nin sahneleriyle ortaokuldaki birinci aşkımızın heyecanıyla, Hatırla Sevgili ile birinci devrimci uyanışımızla kısa bir müddet için bile olsa tekrar buluşabiliyoruz. Çocukluğumuzun, ergenliğimizin yahut ilkgençliğimizin anıları, bilhassa de böylesine sabit bir belirsizlik hali içindeyken bizi umutlu ihtimallerin sıcak gerçekliğine geri çağırabiliyor.
Bu, sırf hasret hissini karşılamanın ötesinde toplumsal hafızamızın acılarla, kayıplarla, şiddetle özdeşleşmek zorunda kalmış yanının da bir nebze olsun kırılmasını ve rahatlamasını sağlıyor. Neoliberal iktisadın sonsuz krizlerinin, zarurî göçlerle daima değişen kent dinamiklerinin, politik baskılarla bir arada gelen güvencesizliklerin tam ortasında, bir vakitler daha erken yaştaki bir şuurla yaşayabileceğimize inandığımız hayallerin sembollerine sığınıyoruz. Rasyonel bir gerçeklikte vaktin geriye yanlışsız akmasının mümkün olmayacağını biliyoruz. Fakat uzak kaldığımız olumlu hisleri yine çağırmak ve birbirimizle kurabileceğimize inandığımız bağların şimdi yıkılmadığı bir geçmiş ütopyasını hatırlamak, bize gerçek dünyayla başa çıkmamızı ya da en azından bir müddet ondan uzaklaşmamızı sağlayan bir savunma düzeneği oluyor.
Eski dizilere bu derece sarılmamızın bir öbür nedeni de yeni olanın hakikaten de gereğince heyecan verici olamaması. Yani problem yalnızca bir “eskiler daha güzelmiş” romantizminden ve nostaljisinden ibaret değil. Yeni kültür üretimi giderek tek sesli, varsayım edilebilir ve sansürlü bir hal alıyor. Televizyon anlatıları hiç de yavuz ve yenilikçi değil. Karakterler risk almıyor, diyaloglar yapay, temalar tekrar ediyor. Bu da izleyicinin dikkatini geçmişe, nispeten daha yaratıcı, daha özgür ve daha çeşitli kıssalara çevirmesine neden oluyor. Bu sırf nostalji hissinin yansıması değil tıpkı vakitte nitelikli işlere ve doğal olarak onu sağlayan söz özgürlüğü ortamına duyulan hasrete de bir işaret. Kültürel iktidar düzeneklerinin düzgünce merkezileşmesi, geçmişte görece daha hür olan anlatı alanlarını, bugünün baskıcı ortamıyla karşılaştırmamıza neden oluyor.
Güncel dizilerin eskilerle yarışamaz hale gelmesinin öbür yapısal nedenleri de var elbette. Ekonomik kriz, yapımcıların risk almasını zorlaştırıyor. Yapım gerektiren, yenilikçi senaryolar yerine garanti formüller tercih ediliyor, bu da hikayeciliğin sonlarını daraltıyor. Öteki yandan giderek büyüyen ihracatla bir arada, dizilerin yurtdışına satılması artık sırf bir muvaffakiyet ölçütü değil, tıpkı vakitte projelerin öncelikli parametrelerinden biri. Münasebetiyle anlatılan artık bizim öykümüz değil. Amaç kitle, yurtdışından entrikalı diyaloglarla bezenmiş Boğaz görünümüne bakan bir yabancı. Hal bu türlü olunca, yerli izleyicinin dizilerle duygusal bağ kurma potansiyeli de zedeleniyor.
İktidar, kültürel hegemonyayı lisanından düşürmemeyi sürdürdükçe televizyon üretimleri sadece ağır RTÜK kurallarıyla değil otosansür, baskı, gözdağı, maksat gösterme ve linç sistemleriyle da şekillendiriliyor. Senaristlerin, yapımcıların, oyuncuların ve hatta Ayşe Barım örneğinde de gördüğümüz üzere menajerlerin bile üzerinde giderek artan bir baskı ve bu baskıya bir türlü ses çıkaramayan, susturulmuş bir bölüm var.
Kültürel alanın bu faşist pratiklerle örüldüğü bir ortamda, bağ kurabileceğimiz, münasebetiyle izlemekten keyif alacağımız üretimlerle karşılaşmak pek de mümkün görünmüyor. Hasebiyle bizim lisanımızda yazılmış, kendi coğrafyamızı yer belleyen, kendi kaygılarımızı anlatan ve bize benzeyen karakterleri merkezine alan bir şeyler seyretmek istediğimizde doğal olarak geçmişe başvurmak zorunda kalıyoruz. Geçmiş eksiksiz olduğu için değil, sadece geçmiş olduğu için.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
