Yirmi birinci yüzyılı yaşıyoruz. Rusya-Ukrayna Savaşı devam ederken, ABD’deki karşı devrimci Trump hükümetinin ve hâkim sınıfın takviyesini alan İsrail bütün Ortadoğu’yu hatta dünyayı tehlikeye atabilecek saldırgan hallerini sürdürüyor, Gazze’de soykırımı gittikçe tırmandırıyor. Öte yandan, İran’a karşı emperyalist atağın akabinde ABD’nin Çin’e karşı savaş hazırlıkları bütün süratiyle devam ediyor. Tayvan üzerinden çıkabilecek ufacık bir kıvılcım ABD-Çin çatışmasına, hasebiyle bir çeşit nükleer felakete yol açabilir.
İklim krizi derinleşiyor, sıcaklık görülmemiş düzeylerde seyrediyor. Türkiye’de barajların doluluk oranlarına dair ihtarlar günden güne artıyor, şiddetli bir su kriziyle baş başa kalabileceğimiz dillendiriliyor. Şirketler, basına verdiği “doğa dostu” iletilerin ötesinde iklim krizinin tahlilini hiç de kârlı bulmuyor. Michael Roberts, “İklimi düzeltmek hiç kârlı değil” başlıklı makalesinde kapitalizmin iklim krizini neden çözmek istemediğini açık biçimde gösteriyor: İklim krizinin tahlilindeki en büyük pürüz kâr maksimizasyonudur.
Özellikle Ortadoğu’da yaşanan çatışmalar hasebiyle göçmen sayısı süratle artış gösteriyor. Göçmenler gittikleri ülkelerde ucuz emek gücü olarak insanlık dışı şartlarda çalışmaya zorlanıyor, ayrımcılığa maruz bırakılıyor, hatta göçmen zıtlığı üzerinden siyasal programlar şekillendiriliyor. Global seviyede otoriterleşmenin değerli boyutlara ulaştığı bir devri yaşıyoruz. Demokrasinin çöküşü ile toplumsal eşitsizliğin ve sınıfsal uzlaşmazlıkların büyümesi el ele gidiyor. Siyasi başkanlar iktidarlarını devretmemek için acımasız yollara başvuruyor. “Kanlı kumar” diye kavramsallaştırılan, Erdoğan ve Netanyahu üzerinden örneklenen kutuplaştırıcı siyasetin seçim sonuçları üzerine tesiri bu acımasız yollardan sırf biri.
Kuşkusuz, yirmi birinci yüzyılın birinci çeyreğinin akabinde yaşadıklarımız ziyadesiyle korkutucu. Bu korkutucu periyodun yirminci yüzyıldan bakıldığında öngörülebilir olduğunu hatırlamak gerekiyor. “Tarihin sonu” teziyle Francis Fukuyama da, “Aşırılıklar çağı” teziyle Eric Hobsbawm da yaşananları yirminci yüzyılın bakiyesini (yanlış da olsa) okuyarak öngörmüştü. Yaşananları öngörmek güç değildi, değerli olan yaşananları kökten değiştirebilmekti. Fukuyama da Hobsbawm da yirminci yüzyılı karşı devrimci bir temelde ele aldıkları için karamsar öngörülerde bulundular, nihayetinde karamsar sonuçlara ulaştılar. Öncelikle Fukuyama ve Hobsbawm’ın neden karşı devrimci bir temel üzerinde yükseldiğini ele alalım. Akabinde yirminci yüzyılı öteki nasıl okuyabileceğimiz üzerine ağırlaşarak “Umut var mı?” sorusunu soralım.
Aşağılık bir çarpıtma: “Tarihin sonu”
Francis Fukuyama, 1989’da The National Interest mecmuasında “Tarihin Sonu mu?” başlıklı bir yazı yayımlar, daha sonra hayli ilgi görür. Fukuyama bu yazıyı temel alarak Tarihin Sonu ve Son İnsan isimli bir kitap da yayımlayacak, kitap değerli satış sayılarına ulaşacaktır. Fukuyama’nın temel tezi, liberal kapitalist demokrasinin insanlık açısından “aşılamaz bir ideali” temsil ettiği tarafındaydı. Sözgelimi, ABD ve Avrupa’da her ne kadar eksik taraflarıyla ilerlese de liberal kapitalist demokrasi bütün dünyada şu ya da bu formda uygulanabilse, tahminen dünya daha hoş bir yer olabilirdi.
Fukuyama da bu söylediklerine inanmamış olacak ki kitabı esasen karamsar bir temelde ilerliyordu. Yirmi birinci yüzyıla devredilecek savaşları, katliamları ve tabiat katliamlarını öngördüğünden insanlığın geleceğine yönelik kasvetli bir tablo çiziyordu. Sovyetler’in yıkılması ve liberal Batı’nın “kesin zaferinin” müjdelenmesi bir devir Fukuyama’ya ilgiyi epey artırmıştı ancak asıl sıkıntı kasvet noktasında düğümlendiğinden ilgi bir müddet sonra düşüşe geçti. Fukuyama burjuvazinin en son zaferini ilan ediyordu, meğer bununla ne yapacağını bilmiyordu.
Stalinist tahrifatın kesin sonu: Aşırılıklar çağı
Eric Hobsbawm hiç kuşku yok ki kıymetli ve bilgili bir tarihçiydi. Lakin geleceğe bakmak kelam konusu olduğunda ilişkin olduğu Stalinist geleneğin derin dehlizlerinde boğulduğunu söyleyerek başlamak yerinde olacaktır. Üyesi olduğu Birleşik Krallık Komünist Partisi’nin siyasal çizgisi bile yalnız başına bu iddiayı ispatlar niteliktedir. Hobsbawm’a nazaran 1914-1991 yılları ortası olarak dönemselleştirdiği “kısa 20. yüzyıl” bir “aşırılıklar çağı” olarak değerlendirilmeliydi ve tarih sayfalarında bir sapmayı temsil ediyordu. Ekim İhtilali, bir sefer daha gerçekleşemeyecek ve bir defa daha temel alınamayacak değerli bir “büyük olay” olarak görülmeliydi.
Hobsbawm, SSCB’yi sosyalizm ile özdeşleştiriyor ve yıkılışını bu büyük sapmanın son sonu olarak görüyordu. Hobsbawm’dan geriye kalan neydi? Karamsar bir umut mu? Kitabının sonunda yer alan “Nereye gittiğimizi bilmiyoruz” söylemi, yirminci yüzyılı bir sapma olarak görmenin doğal bir sonucuydu. Hobsbawm hiçbir vakit SSCB içindeki Lev Troçki önderliğindeki sol muhalefete özel bir kıymet atfetmedi, bu gelenek üzerine eleştirel değerlendirmeler yapmaktan genel olarak kaçındı. Hal bu türlü olunca, geriye yirminci yüzyılın “sapmalarıyla” boğuşmak kalacaktı. Bunu yapamadan 2012’de hayatını yitirdi.
Öbür bir gelecek mümkün mü?
Yirminci yüzyıl ne tarihin sonudur ne de sapmalardan oluşan bir aşırılıklar çağıdır. Yirminci yüzyıl kıymetli devrimci atılımlara ve insanlık tarihinin en ilerici atılımına, Ekim Devrimi’ne tanıklık etmiştir. Lakin, bilhassa Troçki’nin uyardığı üzere, bu ihtilal memleketler arası alana yayılamadığı için karşı ihtilalle boğulmuştur. İhtilalin memleketler arası alana yayılamamasının temel nedeni, 1917 Ekim Devrimi’nin akabinde Avrupa’da personel sınıfına önderlik edecek Bolşevik cinste partilerin yokluğudur. Daha sonra Stalinist “tek ülkede sosyalizm” programının benimsenmesiyle Ekim Devrimi’ne temel oluşturan “dünya sosyalist devrimi” stratejisi terk edilmiştir.
Yirminci yüzyılın bugüne bakiyesi, Troçki’nin Geçiş Programı’nda tabir ettiği üzere dünyadaki krizin tarihî bir önderlik krizine indirgenmiş oluşudur. David North, Rus İhtilali ve Tamamlanmamış Yirminci Yüzyıl yapıtında yirminci yüzyılın aslında Fukuyama ve Hobsbawm’ın okumasının tersine bugüne bakiyesinin kıymetli dersler barındırmakla birlikte “tamamlanmamış” oluşunda yattığını belirtmektedir. North, bu değerli yapıtında şöyle der: “Marksistlere nazaran, tarihî olasılıklara yönelik bilimsel bir değerlendirmede, varoluşsal ümitsizlik kategorisine yer yoktur. Biz, var olan şartları, bütün karmaşıklıklarıyla kavranabilecek ve onlara nazaran davranılabilecek olan (ve o denli olması gereken) kanunların belirlediği sosyoekonomik çelişkilerin süreksiz dışavurumları olarak anlıyoruz. Yirminci yüzyılın ‘tamamlanmamış’ karakterinin anlaşılması onun incelenmesine büyük kıymet verir.”
Yirmi birinci yüzyılda savaşlara, eşitsizliklere, iklim krizine ve faşizm tehlikesine karşı ümitsizlik varsa, bu geçmişin tecrübelerinin eksik ve yanılgılı incelenmesinden yahut çarpıtılmasından kaynaklanmaktadır. Geleceğe optimistlikle bakmak, tarihe ve emekçi sınıfının tarihî rolüne yönelik bilimsel bir kavrayışla mümkündür. Asıl sıkıntı tarihi önderlik krizini çözmekte yatmaktadır. Sonrası insanlığın parıldayan geleceğidir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan kuvvetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
