Hiç gökyüzüne bakarken insan yüzünü andıran bir bulut, Kandinsky’nin bir tablosuna bakarken mesela teyzenizin yüzünü gördüğünüz oldu mu? Yanıtınız evetse yalnız değilsiniz, zira cansız objelerde insan yüzleri görmek epey yaygın bir durum. “Pareidolia” olarak isimlendirilen bu durum, insan beyninin rastgele ve karmaşık desenlere manalar, bilhassa de yüz özellikleri atfetmesine neden olan ruhsal bir olgu.
Pareidolia, altın çağını Diane Duyser isimli Floridalı bir bayanın tost ekmeğinin üzerindeki yanık izlerini Meryem Ana’ya benzetmesiyle yaşadı. Duyser, bu olaydan on yıl sonra bayat fakat sembol haline gelmiş ekmeği açık artırmayla 28 bin dolara sattı. Ay’ın yüzeyinde ürkütücü suretler görenler mi dersiniz, tarçınlı çöreklerde Rahibe Teresa’nın yüzünü görenler mi? Liste uzayıp gidiyor ve doğal olarak ucu sanata da dokunuyor.
Ohio’daki Akron Sanat Müzesi, sanatkarların üretirken, izleyicilerin de tüketirken pareidolia’dan nasıl etkilendiklerini inceleyen Find a Face isimli bir standa konut sahipliği yaptı.
“Her yerde yüzler görüyorum,” diyen ve kendini “pareidolyak” olarak tanımlayan Gina Thomas McGee standın organizatörlüğünü yapıyor. Bu dürtüsü, yüzlere benzeyen nesneleri belgeleyen François ve Jean Robert’ın üç kitabı Face to Face, Faces ve Find a Face ile karşılaşınca başlamış. Manzaralara öteki açılardan bakmaya teşvik ettiğini düşündüğü çocuklara yönelik ikinci kitap Faces’ı müze eğitimlerinde de kullanıyor. Kitabın sayfalarında ve müze koleksiyonunun tamamında gözler, kulaklar ve dudaklar görmesinin üzerinden çok geçmeden sergiyi planlamaya başladığını söylüyor.
Louis Stettner’ın siyah beyaz fotoğrafı Car in Winter, 7th Ave (1956) sergilenen eserler ortasında yer alıyor. Fotoğraf, McGee’nin “pareidolik” eser avına başladığında müzenin veritabanında bulduğu birinci eser. Yakından çekilmiş, 1950’lere has detaylarla süslü bir kaputa sahip, karla kaplı bir otomobilin fotoğrafı. Stettner’ın niyetinin otomobilde oluşan yüzü çekmek olduğundan emin olamasak da, fotoğrafa bir yüz görmeden bakmak çok güç. McGee, “Araba, bina, makine ve meskenlerde insan yüzleri görmek daha mümkün zira çoklukla insan yüzüne benzeri bir simetriye sahipler,” diyor. Bununla birlikte, stantta iki otomobil, bir dokuma tezgâhı ve dört bina cephesi fotoğrafının yanında Joan Miró, Karel Appel ve Theodore Roszak’ın soyut fotoğraf ve heykellerine saklanmış yüzleri de görmek mümkün.
O halde sanatkarlar soyut desenler ve cansız nesnelerle bu yüzleri yaratırken, izleyiciler nasıl oluyor da bu yüzleri fark ediyor? Nörologlar pareidolia olgusunu incelediler ve çeşitli karşılıklar önerdiler.
Maymunlara çeşitli imgeler göstererek beyin aktivitelerini inceleyen nörolog Dr. Doris Tsao’ya göre beyin, yüze ilişkin özelliklere öncelik veriyordu. Hücreler, yüzü olan imgelerin hepsine karşılık verirken başka objelere o kadar da reaksiyon vermiyorlardı. Lakin Tsao, bir gariplik fark etti, yüzleri olmayan ancak misal özelliklere sahip objeler de birebir hücreleri tetikliyordu.
Pareidolia’yı incelemek için bilgisayar tabanlı araştırma metodolojisini kullanan MIT’deki bilim insanı Dr. Pawan Sinha da Tsao’ya katılıyordu. Tıpkı vakitte beynin yüze ilişkin özellikleri (simetri, açık bir alın, burnun dudağın üstündeki gölgesi vs.) ayırt edebilecek kadar gelişmiş fakat kusursuz olmadığını keşfetti. Bazen gerçek yüzleri bu özelliklerle eşleştiremezken, yüzü olmayan nesneleri eşleştirebiliyordu.
Boston Üniversitesi’nden nörolog Takeo Watanabe, pareidolia’nın kökeninin evrime dayandırılabileceğimizi öne sürdü. Yaptığı araştırmada, insan beyninin nizamlı olarak gördüğü uyaranlara çok hassas olabileceğini keşfetti. Muhtemelen bizi insan ya da hayvan üzere öteki canlılara karşı uyaran da yeniden bu yüksek farkındalık. Watanabe “İlkel vakitlerde yaşasaydınız, kaplanlara karşı hassas olmanız uygun olurdu,” diyor.
Bir dahaki sefere bir Jackson Pollock tablosunda ya da Bernd & Hila Becher fotoğrafında bir insan yüzü gördüğünüzde meczup olmadığınızı hatırlayın. Beyniniz biraz yaratıcılık yardımıyla evrimsel fonksiyonunu yerine getiriyor.
Kaynak: Alexxa Gotthardt | Artsy
