Yabancı lisanda dizilere yönelik iştah kabarırken ve global “streaming” piyasası gittikçe büyürken, altyazı tercümanlarının altın çağlarını yaşamaları beklenirdi.
İlk 28 gününde 111 milyon izleyiciye ulaşarak Netflix’in en çok izlenen imaline dönüşen Kore dizisi Squid Game’in yanı sıra İspanyol dizisi La Casa de Papel ve Fransız draması Lupin’e gösterilen istek, altyazının global ölçekte izleyici bulmaya rastgele bir mahzur oluşturmadığını gösterdi. Netflix de yabancı lisandaki (İngilizce olmayan) üretimlerinin sayısının 2019’da %50’den fazla arttığını açıklamıştı.
Ancak ekrandaki imajlar ile dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca izleyici ortasında köprü oluşturmak üzere hassas ve ustalık gerektiren bir rol üstlenmelerine karşın, streaming platformlarının altyazılarını bin türlü zahmetle üreten tercümanların esamisi pek okunmuyor.
Durum öylesine berbat ki, kesimde iki yıl geçiren hür tercüman Anne Wanders diğerlerini bu işi yapmaktan caydırmayı tercih ediyor. Dortmund’da yaşayan Wanders, dünyanın en büyük altyazı şirketlerinden biri de dahil olmak üzere streaming platformlarının tedarikçileri için İngilizceden Almancaya çeviriler yapıyor. Hem yaratıcı hem de zorlayıcı bulduğu işini seviyor. Fakat taban fiyatın altındaki yararı, bu işi yegâne gelir kaynağı olarak sürdürülemez kılıyor: “Böyle bir işimin olması olağanüstü, ancak öteki mali kaynaklarımı buna ayırmam gerekiyorsa değil. O halde bu bir iş sayılmaz, yalnızca sömürülüyorum.”
Londra Üniversitesi Akademisi’nin (UCL) Çeviri Çalışmaları Merkezi’nden Profesör Jorge Díaz-Cintas, büyük ölçüde İngilizce üretimlerin egemenliğindeki streaming platformlarının “tamamen küresel” hale geldiğini, pandemi sayesinde tercümanlara yönelik talepte patlama yaşandığını söylüyor: “Sektörde bir insan kaynağı krizi yaşanıyor zira ne kâfi sayıda uzman ne de bu alanda çalışacak insan bulunabiliyor.”
Yalnızca bir dakikalık imajın yanlışsız ve özlü bir biçimde çevrilmesi ve altyazıya dönüştürülmesi saatler sürebilse de altyazı tercümanlarına program mühletinin dakikası başına ödeme yapılıyor ve mütercimler genelde (platformların hizmet aldığı) tercümanlık şirketleri için çalışıyor.
İngiliz Altyazı Çevirmenleri Birliği (British Subtitlers’ Association) başkanı ve Görsel-İşitsel Çevirmenler Avrupa Federasyonu (Audiovisual Translators Europe) temsilcilerinden Max Deryagin, “[Ücrette] bir alt hudut yok. Neredeyse sıfıra kadar iniyor,” diyor. Teoride “Altın çağımız olmalıydı zira devasa bir iş yükümüz var,” diye ekliyor. Ne var ki, altyazı tercümanları iki yakalarını bir ortaya getirmeye çalışırken alabildiğine gerilim ve tükenmişlik hisleriyle boğuşuyorlar.
Deryagin, bu şartların birçok deneyimli tercümanı daha uygun fiyatlı çeviriler yapmak üzere altyazı çevirisini bırakmaya yahut işkolunu değiştirmeye sürüklediğini söylüyor: “Peki, kıdemli altyazı tercümanları bu işi bıraktıklarında yerlerine kimler geliyor? Amatörler, yarı vakitli çalışanlar, öğrenciler vs. Bu durumda çevirinin niteliği elbette bundan etkileniyor, çeviriler kötüleşiyor.”
Birçok altyazı tercümanı hangi işi, kimin için yaptığını açıklamaktan alıkoyan kurallara bağlı çalışıyor. Los Angeles’da yaşayan ve Japoncadan İngilizceye çeviri yapan Katrina Leonoudakis, Twitter’da şunları yazdı: “Her dalda olduğu üzere [altyazısı çevirisinde de] nitelikli işgücü gereksinimi bulunuyor, sorun ise [nitelikli işgücü] eksiği değil. Asıl sorun, şirketlerin tecrübeli tercümanlara fiyat ödemeye yanaşmamaları. İşgücü gereksinimi, kapitalist telaffuzda her vakit ‘ücret ödemek istemiyoruz’ manasına gelir.”
Leonoudakis, birçok sinemadan elde edilen gelirin %50’sinden fazlasının çevrilmiş ve erişilebilir versiyonlardan geldiğini lakin bütçenin sadece %0.1’inin bunlara harcandığını yazan, Roehampton Üniversitesi’nde çeviri ve sinema yapımcılığı profesörü Pablo Romero-Fresco’ya atıfta bulunuyor. “Çeviri, stüdyolara ve streaming platformlarına büyük kâr sağlar,” diyor.
“Milyarlarca dolarlık şirketlerin tecrübeli bir profesyonele birkaç dolar daha ödemek yerine vasat kalitede çeviri için en düşük teklifi vereni seçtiğini bilmek, sırf açgözlülüklerini değil hem çeviri sanatına hem de çalıştırdıkları sinema yapımcılarının ürettiği sanata saygısızlıklarını gösteriyor.” Birçok taraftan görünmez bir sanat formu olsa da Squid Game tenkitlerinin de gösterdiği üzere altyazı yanlış olduğunda ağır tartışmalara yol açabiliyor.
Kore Çevirmenler ve Tercümanlar Birliği lideri ve Seul’daki Chung-Ang Üniversitesi profesörü Silhee Jin de altyazı tutarsızlıklarını artık kronikleşmiş düşük fiyatlarla açıklıyor ve bunun “doğru insanları piyasaya girmekten caydırdığını, birtakım durumlarda da en az insan müdahalesiyle ucuz ‘makine çevirisi’ tahlillerine başvurmakla sonuçlandığını” kelamlarına ekliyor. “Dış kaynak kullanımı gerçek tercümanlara pek seçenek bırakmıyor.”
Günümüz piyasasında mütercimler bir de vakit baskısıyla gayret ediyorlar. Disney+, Netflix ve Amazon Prime üzere büyük streaming platformlarının altyazı tedarikçileri için çalışan True Subtitles’ın operasyon yöneticisi ve kurucusu Mara Campbell, 1999’da bir sinemanın altyazı çevirisine başladıklarında bir hafta vakitlerinin olduğunu hatırlıyor. Artık çeviri için yalnızca iki günleri var.
Campbell, “O vakitler halimiz daha mı yeterliydi bilmiyorum lakin fiyatlar daima düşüktü, bundan eminim,” diyor. Günümüzde bölümdeki mütercimlerin hâlâ tutkularının peşinde olduklarını lakin fiyatların insanları bölüm dışına ittiğini söylüyor. 30 yıldır bu kesimde çalışan, Seinfeld ve The West Wing dizilerini Finceye çeviren Tiina Kinnunen çeviri şirketlerinin “birçok şeyi otomatikleştirmek üzere” yanlış yatırımlar yaptıklarını aktarıyor. Kinnunen, altyazı çevirisinin geleceğinde teknolojinin bir rolü olacağına lakin dikkatle ele alınması gerektiğine inanıyor.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Miranda Bryant’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
