Noam Chomsky, 50 yıldır Amerikalı bir Sokrates üzere, insanı sokan sorular soran kamusal haşeremiz. Atina kent meydanına olmasa da acı ve görünen o ki tehlike içinde olan global bir köye hitap ediyor.
Günümüzün sıkıntılı dünyası Noam Chomsky’nin kapısını aşındırmayı gerektiriyor, yaklaşan kasırgayı uzun vakittir dobra dobra dillendiren biri o. Dünya Noam Chomsky’nin felakete ait ikazlarına karşı ne yapacağını bildiğinden değil. 1969’da Chomsky’nin Vietnam Savaşı’yla ilgili buz üzere sonuna maruz kalan patrik ve televizyon sunucusu William F. Buckley Jr.’ı hatırlayın.
Noam Chomsky’yle ilgili tuhaf bir şey: The New York Times onun “muhtemelen” çağımızın en değerli düşünürü olduğunu söylüyor, fakat ondan çok nadiren alıntı yapıyor ve onunla pek tartışmaya girmiyorlar, hakikaten televizyondaki pop-medya yıldızları da bunları neredeyse hiç yapmıyor. Buna karşın adamın üniversal bir ünü var ve 89. yaşında hala hürmet duyuluyor: Lisanı bir toplumsal edinim değil biyolojimize gömülü bir şey olarak düşünmemiz gerektiğini bize öğreten bilimadamı o, Vietnam Savaşı ve öteki Amerikan güç şovlarına pratik değerlendirmelerdense öncelikle ahlaki münasebetlerle karşı çıkan hümanist de o. Üniversite yerleşkelerinde bir rock yıldızı üzere, hem ABD’de hem de yurt dışında bu türlü, ayrıyeten Bernie ateşini[i] reddeden Occupy sonrası kuşağı için bir nevi kutup yıldızı pozisyonunda.
Chomsky’yi, aklımızda açık uçlu bir vazifeyle ziyaret ettik: Doğruyu söylemesiyle tanınan bir adamdan yakın tarihin klâsik olmayan bir okumasını istiyorduk. Ona ne düşündüğünü değil nasıl düşündüğünü bilmek istediğimizi yazdık. Çok çalışma ve açık fikirli olmanın, bir de kendi tabiriyle “alışılagelmiş doktrinlerin geçerli olup olmadığına sorgulamaya yönelik Sokratesvari bir isteğin” kıymetli olduğunu söyledi.
Tek isteğimiz şu an dünyada hangi noktada olduğumuzu açıklamanız.
Bu kolay.
Birçok insan bir şeylerin, tarihi bir şeyin eşiğindeyken. Bir Chomsky özeti var mıdır?
Kısa özet?
Evet.
II. Dünya Savaşı’ndan bu yana yakın tarihe bakarsak sahiden dikkate paha şeyler oldu. Öncelikle insan zekası varlığımızı -en azından tertip içindeki varlığımızı- sonlandırabilecek iki devasa balyoz yarattı, ikisi de II. Dünya Savaşı’ndan. Biri tanıdık. Gerçi artık ikisi de tanıdık. İkinci Dünya Savaşı, nükleer silahların kullanımıyla son buldu. 6 Ağustos 1945’te her şey çok belirgindi, o günü çok güzel hatırlıyorum. Teknolojinin kısa bir mühlet içinde bizi devası olmayan bir felakete sürükleyecek kadar gelişeceği aşikardı. Bilim insanları bunu anlamıştı.
1947’de Bulletin of Atomic Scientists (Atom Bilimcileri Bülteni) meşhur Kıyamet Günü Saati‘ni resmen başlattı. Hani yelkovanın gece yarısına ne kadar yakın olduğunu gösteren? Gece yarısına yedi dakika kala başladı. 1953’te gece yarısına iki dakika kalmıştı. Bu, Birleşik Devletler ve Sovyetler Birliği’nin hidrojen bombaları patlattığı yıldı. Lakin şu an anlıyoruz ki dünya İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra yeni bir ekolojik çağa girmiş. Buna Antroposen deniyor, insanların etraf üzerinde önemli, hatta tahminen felaketi getiren bir tesire sahip olduğu çağ. 2015’te bir daha hareket etti, sonra 2016’da bir daha. Trump seçildikten sonra bu yıl Ocak sonuna hakikat saat tekrar gece yarısına iki buçuk kala’ya geldi, yani 53’ten bu yana en yaklaştığı noktaya.
Dolayısıyla şahsen yarattığımız ve varoluşumuzu tehdit eden iki şey var, nükleer savaş bizi yeryüzünden silebilir, çevresel felaketin ise önemli sonuçları olabilir, hatta daha da fazlası.
Üçüncü bir şey daha oldu. 70’lerden itibaren insan aklı kendisini bu tehditlerin önündeki en büyük bariyeri ortadan kaldırmaya, en azından zayıflatmaya adadı. Buna neoliberalizm deniyor. O sırada insanların “güdümlü kapitalizm” diye isimlendirdiği, 50’ler ve 60’lardaki büyük ve eşitlikçi büyümenin yanı sıra toplumsal adalette birçok gelişimin gerçekleştiği vakitlerin akabinde gelen bir geçiş devri vardı.
Sosyal demokrasi…
Sosyal demokrasi, evet. Buna bazen “modern kapitalizmin altın çağı” deniyor. Bu durum 70’lerde, o günden beri içinde yaşadığımız neoliberal çağın başlangıcıyla birlikte değişti. Kendinize bu çağın ne olduğunu sorarsanız, değerli bir unsurunun siyasetler belirlenirken toplumsal dayanışma düzeneklerini, karşılıklı dayanağı ve ortak iştiraki baltalamak olduğunu görürsünüz.
Adı bu değil. Ona “özgürlük” diyorlar, lakin bu “özgürlük” ağırlaşmış, hesabı verilmeyen, özelleştirilmiş bir gücün verdiği kararlara itaat manasına geliyor. Manası bu. İdari kurumlar ya da halkın karar verme sürecine dahil olabileceği başka birlikler sistematik olarak zayıflatılmış halde. Margaret Thatcher’ın “Toplum yoktur, sırf bireyler vardır.” özlü kelamı bunu çok hoş söz ediyor.
Aslında böylece, olağan ki şuursuzca, Fransa’daki baskıyı kınayan Marx’ın söylediklerini diğer sözcüklerle açıklıyordu: “Bu baskı, toplumu bir patates çuvalına dönüştürüyor, sırf bireylere, biçimsiz bir yığın birlikte hareket edemez.” Bu bir kınamaydı. Thatcher içinse bir ülkü, neoliberalizm de bu işte. İnsanların en azından prensipte bir toplumu demokratikleştirecek kadar katılabileceği idare sistemlerini yok ediyor, ya da en azından baltalıyoruz. Onları güçsüzleştiriyor, sendika ve öbür birlikleri baltalıyor, kararları hesap vermekten muaf ve özelleştirilmiş bir güce aktarıyor, geride bir patates çuvalı bırakıyoruz ve bütün bunları bir özgürlük ismi altında yapıyoruz.
Ne oluyor o vakit? Yıkım tehdidinin önündeki mani, birbirine bağlanmış, bilgili ve tehditle yüzleşmek için prosedürler geliştirmeye yönelik birlikte hareket eden, ona birlikte reaksiyon veren bir halk. Bu sistematik ve şuurlu olarak zayıflatıldı. 1970’lerde bundan bahsediyorduk. Seçkinler fazla demokrasinin tehlikesinden ve “ılımlı” demokrasiden bahsediyordu, insanların daha edilgen ve kayıtsız hale gelerek pek bir şeye karışmamasından yani, hakikaten neoliberal programlar da bunu yapıyor. Hepsini bir ortaya koyduğumuzda elimizde ne kalıyor? Kusursuz bir fırtına.
Herkesin fark ettiği şeyler manşette yer alanlar, Brexit ve Donald Trump, Hindu milliyetçiliği ve her yerdeki milliyetçilik, ya da Len Pen üzere sıkıntılar bir halde bir ortaya geliyor ve dünya çapında bir fenomene işaret ediyor.
Bu çok açık ve varsayım edilebilirdi. Tam olarak ne vakit olacağını kestiremezdiniz, lakin halkın çoğunluğu için sakinliğe ya da düşüşe yol açan sosyoekonomik siyasetleri zorladığınızda, demokrasiyi baltaladığınızda ve karar verme imkanını halkın elinden aldığınızda her cinsten öfke, memnuniyetsizlik ve kaygıyla karşılaşacaksınız. Aldatıcı olarak “popülizm” denen fenomen bu.
“Şu an Kin Çağı’ndayız”
Pankaj Mishra’yla ilgili ne düşünüyorsunuz bilmiyorum, lakin Age of Anger[ii] adlı kitabı hoşuma gidiyor, orada gazeteye gelen anonim bir mektupla başlıyor: “Yalnızca korkmadığımızı lakin şaşkınlığa uğradığımızı itiraf etmeliyiz. Roma ve Kuzey Afrika’da Vandalların zaferinden bu yana hiçbir şey bu kadar anlaşılmaz ve geri döndürülemez değildi.”
Bu bilgi sistemiyle ilgili bir sorun, zira aslında çok anlaşılır, çok bariz ve çok kolay. Birçok öteki ülkeye nazaran bu siyasetlerden daha az çeken Birleşik Devletler’i ele alalım. 2007 örneğin, çöküşten çabucak evvelki önemli bir yıl. O sırada övülen o süper iktisadın hali neydi? Fiyatlar, Amerikalı personellerin gerçek fiyatları, neoliberal çağın başladığı 1979’dan daha düşüktü. Travma ya da savaş halleri dışında tarihte eşi gibisi görülmemiş bir durumdu. Gerçek fiyatın nitekim düştüğü, bir yandan çok az cebe giren bir zenginliğin üretildiği uzun bir periyottu. Ayrıyeten yeni kurumlar, finansal kurumların geliştiği bir periyottu. Altın Çağ olarak isimlendirilen 50’ler ve 60’lara baktığınızda bankalar gerçek iktisada bağlıydı. Fonksiyonları buydu. Çöküş yaşanmıyordu zira Yeni Tertip kuralları işliyordu.
70’lerden itibaren keskin bir değişiklik gerçekleşti. Öncelikle finansal kurumlar ölçek bakımından patlama yaptı. 2007’ye gelindiğinde kurumsal gelirin yüzde 40’ına sahiplerdi. Ayrıyeten artık gerçek iktisada bağlı değillerdi.
Avrupa’da demokrasinin baltalanması çok daha direkt. Kararlar seçilmemiş bir troykanın elinde: Seçilmemiş Avrupa Kurulu, alışılmış ki seçilmemiş IMF ve Avrupa Merkez Bankası. Kararları onlar veriyor. O yüzden beşerler çok öfkeli, hayatlarının denetimini yitiriyorlar. İktisat siyasetleri çoğunlukla onlara ziyan veriyor, bunun da öfke ve hayal kırıklığı üzere sonuçları oluyor.
Bunu iki hafta evvel Fransa’daki seçimlerde gördük. İki aday da tertibin dışındandı. Merkezi siyasi partiler güçten düştü. Geçtiğimiz Kasım ABD seçimlerinde de gördük. Kitleleri seferber eden iki aday vardı: Cumhuriyetçi Parti adayı tertibin nefret ettiği bir milyarderdi, fakat iktidara gelir gelmez gördük ki yeniden ipler eski tertibin elinde. Kampanya boyunca Goldman Sachs’e sövüp saysanız da içeri girdikten sonra ekonomiyi tekrar onların yönettiğinden emin olmak istiyorsunuz.
Chomsky ve Kerpetenlerimiz
O vakit soru şu, insanların neredeyse hazır olduğu bir anda… Harekete geçmeye ve bu oyunun, bu toplumsal nizamın artık işlemediğini fark etmeye bu kadar yakınken, cins olarak bu hususta harekete geçecek, o şaşkınlık halinden kurtulup hareket alacak yeteneğe sahip miyiz?
Bence tıbbın yazgısı buna dayanıyor zira problem sırf eşitsizlik ya da sakinlik değil. Tedavisi olmayan bir felaket. Kusursuz bir fırtına yarattık. Manşetlerde her gün bu olmalı. İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana iki yıkım biçimi yarattık. Neoliberal çağdan bu yana da onlarla başa çıkma yollarını baltaladık. Kerpetenimiz bu. Karşı karşıya olduğumuz şey bu ve şayet bu sorunu çözemezsek hapı yuttuk.
Pankaj Mishra ve Age of Anger‘a (Öfke Çağı) dönmek istiyorum.
“Öfke Çağı” değil bu. Halkın çoğunluğuna bir kuşak boyunca ziyan veren ve prensip olarak şuurlu bir biçimde demokratik iştiraki baltalayan sosyoekonomik siyasetlere karşı Kin Çağı. Neden öfke olmasın ki?
Pankaj Mishra buna Nietzsche’den hareketle ressentiment diyor, yani patlayıcı bir öfke. Fakat bunun, “eşitliğin çağdaş vaadinin güç, eğitim, statü eşitsizliğiyle çarpıştığı bir dünyanın alametifarikası” olduğunu söylüyor.
Zaten bu türlü tasarlandı. 1970’lere dönelim. Seçkinler ortasında 60’ların aktivizmine yönelik derin bir korku vardı. Buna “zor dönemler” deniyordu. Ülkeyi medenileştirmişti, ki bu tehlikeli bir şeydi. Evvelden edilgen, kayıtsız, itaatkâr olan halkın büyük çoğunluğu siyasi arenaya bir biçimde girerek ilgileri ve telaşlarıyla ilgili baskı yapmaya çalıştı. Onlara “çıkar grupları” deniyordu. Yani azınlıklar, gençler, yaşlılar, çiftçiler, çalışanlar, bayanlar. Yani halk. Halk çıkar kümesiydi, vazifesi de yalnızca sessizce izlemekti. Bu da çok aşikardı.
Chomsky’ye nazaran neoliberalizmin işlevi
70’lerin ortalarına gerçek iki doküman çıktı, ikisi de son derece kıymetliydi. Politik yelpazenin iki farklı ucundandı, ikisi de oldukça etkiliydi, ikisi de birebir sonuca varıyordu. Soldan gelen Üçlü Komisyon’dandı-liberal enternasyonalistler, üç büyük endüstriyel ülke, basitçe Carter idaresi, oradandı. İkisinden daha değişik olanı da bu [Demokrasinin Krizi, bir Üçlü Kurul raporu]. Samuel Huntington, Truman’ın ülkeyi birkaç Wall Street avukatı ve yöneticisiyle birlikte yönetebildiği günleri nostaljiyle hatırladığını söylüyor. O vakitler her şey güzeldi. Demokrasi harikaydı.
60’larda ise çıkar kümeleri tekrar devreye girmeye çalıştığı için ortaya meselelerin çıktığını, bunun çok baskıya yol açtığını ve devletin bununla başa çıkamadığını söylüyorlar.
O kitabı çok uygun hatırlıyorum.
Demokraside daha çok ılımlılığa muhtaçlığımız var.
Ayrıca Al Smith’in kelamını bilakis çevirmiş. Smith demişti ki “Demokrasinin ilacı daha fazla demokrasidir.” O da şunu söylüyor: “Hayır, bu demokrasinin ilacı daha az demokrasi.”
Bunu söyleyen o değil, liberal tertip. Onlar ismine konuşuyor. Liberal enternasyonalistlerin ve üç endüstriyel demokrasinin konsensusu bu. Büyük bir sorunun kendi tabirleriyle “gençlerin beynini yıkayan kurumlar” olduğu konusunda konsensusa vardılar. Okullar, üniversiteler, kiliseler işlerini yapmıyordu. Gençlerin beynini gerçek yıkamıyorlardı. Şayet gençler tekrar edilgen ve itaatkâr olursa demokrasiyle ilgili bir sorun kalmazdı. Sol taraf bu türlü.
Peki, sağda ne vardı? Çok etkili bir evrak, Powell Muhtırası, eş vakitli olarak çıktı. Avukat, sonradan Yüce Divan yargıcı Lewis Powell, ABD Ticaret Odası için bâtın bir muhtıra üretmişti. “Muhafazakâr hareket” denilen şeyi başlatan aşağı üst buydu. Retoriği biraz delice. Ayrıntılı bahsetmeye gerek yok, lakin genel olarak kudurmuş solun her şeyi ele geçirdiğini anlatıyor. Bu kudurmuş Yeni Sol’u yenmek için elimizdeki kaynakları kullanmalıydık, bunun yolu da özgürlük ve demokrasiyi baltalamaktan geçiyordu.
Bununla temaslı bir şey daha vardı. 60’ların aktivizmi ve emeğin militanlaşmasının bir sonucu olarak kâr oranı düşüyordu. Bu kabul edilemezdi. Bu yüzden düşen kâr oranını geri çevirmeli, demokratik iştiraki baltalamalıydık, pekala bu nasıl olacaktı? İşte neoliberalizm tam da buna yarıyor.
[i] Kullanılan özgün sözcük, “burn-out” sözcüğüyle yapılan bir söz oyunundan türetilen “Bern-out”.
[ii] “Öfke Çağı” üzere bir karşılık bulunabilecek kitap, Türkçeye çevrilmedi.
Bu yazı, Can Koçak tarafından Christopher Lydon’ın The Nation‘da yayımlanan yazısından çevrilmiştir. Noam Chomsky’yle yapılan röportajın tamamını bu ilişki üzerinden -İngilizce- dinleyebilirsiniz.
