Bir Cem Altınsaray özlü kelamı: “Film biter, sinema izlemeyi seven varlıklı kalkışıyla sarfiyat. Sinemayı seven duygusu demlensin diye Dolby logosuna dek hint fukarası üzere bekler.” Ne anlatmak istediği anlaşılıyor. Fazla romantik bulunabilir, lakin bitiş jeneriğinin sinemaya dahil olduğu da somut bir gerçek. Doğal seyircinin bitiş jeneriğiyle kurduğu bağın, imkân bakımından tartışılmayı hak eden bir yanı da var. Bir sonraki seans için salonun boşalması mı gerekiyor? Siz en uçta otururken birebir sıranın ortalarında oturanlar sinema biter bitmez çıkmak mı istedi? Tahminen de sinema bittikten sonra jenerik akarken gösterim durduruldu… Bu yüzden de sıkıntıyı “sinema ne kadar ferdi, ne kadar kolektif bir tecrübe?” sorusu eksenine taşımak gerekebilir. Altınsaray’ın jargonunu ödünç alalım: Sinemaseverin, bir sineması izlemek için kişisellik bakımından daha kusursuz bir tecrübe potansiyeli taşıyan mesken sinemasındansa öncesi ve sonrasıyla muhakkak kolektiflik içeren sinema salonu tecrübesini tercih etme ihtimali daha yüksek.
Öte yandan büsbütün ferdi tercihlere adanmış izlenimindeki platform Netflix‘in bu açıdan farklı bir yaklaşımı var. Örneğin özgün dizilerinde jeneriği bir tıkla atlama imkanı sunuyor. Bir kitabı önsözünü geçerek okumak üzere. “Binge-watching” (yani kısımları arka arda ve kısa mühlet içinde izlemek, hatta yemek yeme kültüründen hareketle ortaya çıkan bir kavram olduğunu düşünürsek “tıka basa izlemek” üzere çevirebiliriz) üzere bir kavramı hayatımıza sokan platforma uygun bir uygulama. Öte yandan günümüz dizilerinden kimilerinin binge-watching’e uygun olmadığından hareketle ileri sürülen “savor watching” (tadına vararak izlemek) üzere bir kavram da var. Sinemaya gitme hareketini içermese de Altınsaray’ın sinemasever tarifine görece daha yakın.
Şu an için ortalama bir Hollywood imalinde bitiş jenerikleri 5 ila 10 dakika sürerken içinde yüzlerce, hatta binlerce isim barındırıyor. Bilhassa görsel efektleri fazlaca kullanan muhteşem kahraman sinemalarının bitiş jenerikleri de gitgide uzuyor. Marvel sinemalarının jenerik sonrası sahneleri sıkıntıyı bilenleri salonda tutarken bilhassa animasyon sinemaları, ortalara farklı imgeler katarak uzayan jeneriklerini renklendirmeye çalışıyor. A Bug’s Life‘ın (John Lasseter & Andrew Stanton, 1998) sonundaki çekim kusurları parodisi ya da WALL-E (Andrew Stanton, 2008) ve Big Hero 6‘in (Don Hall & Chris Williams, 2014) sonundaki çizimler bunun hoş bir örneği. Daha yakın tarihli misal bir örnek, Guardians of the Galaxy Vol. 2‘nun (James Gunn, 2017) sonunda birinci anda “I Am Groot” olarak görülen, sonra gerçek halini alan birkaç isim. Marvel sinemalarının son sahnesi için akan jeneriğin bitmesini beklerken “Ekipte Türkiye kökenli bir isim var mı?” sorgulamasının da vakit geçirmek için tercih edilen bir aktivite olduğunu biliyorum.
Peki, problemin bölüm içindeki dinamikleri nasıl? 1900’lerin başında gösterilen birinci sinemalarda jenerik yok, sadece sinemanın ismi görülüyor. Bu durum, beşerler beğendikleri yıldızları tanımaya başladıkça bu değişiyor. Burada sıklıkla söylem edilen bir isim, isminin bir afişte yer almasıyla sessiz sinema devrinin birinci yıldızlarından biri haline gelen Florence Lawrence. 60’larda meslek birlikleri güçlendikçe jeneriğe yazılan isimlerde de bir artış yaşanıyor. Burada açılış ve kapanış jenerikleri ortasında bir fark var, birazdan değineceğiz.
Yapımlar karmaşıklaştıkça da yazılması gereken isim sayısı da ister istemez artıyor. Lakin sinema çok kıymetli ve her makaranın bütçeye önemli bir tesiri oluyor. Bu yüzden stüdyolar, jeneriğin aşikâr bir uzunluğu aşmamasına dikkat ediyor. Dijitale geçildiğinden bu yana ise bu türlü bir sorun yok, giderek uzayan jeneriklerin sırrı biraz da burada. Örneğin Iron Man 3‘nin (Shane Black, 2013) IMDB sayfasında 3700’den fazla isim var, birçoğunda “uncredited” yazıyor, yani jenerikte isimleri geçmemiş, buna karşın jenerik 7 dakika. IMDB’de “oyuncular ve ekip” sekmesinde 2000’den fazla isim yazan 50’den fazla sinema var.
Sektörün içindeki beşerler ise jeneriklerin daha da uzamasından yana. Görsel efektçi ve bilgisayar grafikleri sanatçısı Aaron Estrada, “uncredited” mağdurlarından: “Görsel efektin birinci takımında yer almama karşın adımın geçmediği sinemalar var. Taşeron hizmeti verdiğim sinemaların neredeyse hiçbirinde adım geçmiyor. Bir periyot küçük bir stüdyom vardı, bu stüdyonun ismi da hiç geçmiyordu.”
Açılış jenerikleri, meslek birlikleri ve mukaveleler tarafından belirleniyor. Burada üretimci müdahalelerine karşı görece gayret imkanı var. Bilhassa oyuncuların isimlerinin nasıl geçeceği, bağımsız kontratlara husus olan bir problem. Bağımsız üretimciler ve imal şirketleri için avukatlık yapan Ann B. Clark‘a nazaran “Bir kontratta kullanılan anahtar sözcükler ekseriyetle isimlerin büyüklüğü, yazı tarzı ve ekranda görünme uzunluğu.” Kapanış jeneriklerinde ise yapımcıların borusu ötmeye devam ediyor: “Görsel efekt şirketleri isimlerini sunuyor ve çoklukla bir pazarlık yapılıyor. Örneğin imal şirketi, görsel efekt şirketinden 100 isim aldıysa ‘Hayır bunu 20’ye indirmeniz lazım’ diyebiliyor.”
Aaron Estrada’nın anlattığı bir öteki hikâye, The Amazing Spider-Man (Marc Webb, 2012) sinemasında yaşadıkları. Gereğince uzun çalışmadığı için isminin jeneriğe yazılmadığını söylüyor: “Üç ya da dört sahnede çalıştım ve sanırım bir buçuk ay sürdü. Bu, adımın geçmesi için kâfi değildi.” İsminin geçmesi mukavele garantisinde değilse bundan nasıl emin olunuyor? Ann B. Clark’ın burada çizdiği tablo da biraz tat kaçıran cinsten: “İş biraz kimin senin için kefil olduğuna ve jeneriği hazırlayan insanlara ne kadar yakın olduğuna bakıyor.”
Kaynak: The New York Times
