Nuri Bilge Ceylan’ın birtakım ilham kaynakları

Nuri Bilge Ceylan, filmografisinde ve niyet dünyasında Çehov’un kıymetini belirtirken, Rus müellifin tesirine bir defa girdikten sonra insanın dünyaya artık bu tesirden bağımsız bakamayacağını söyler.[i] Çehov’a “minnet borcu” hissettiği için Mayıs Sıkıntısı’nı (1999) ona ithaf etmiştir.

Kasaba’dan (1997) başlayarak Ahlat Ağacı’na (2018) kadar[ii] neredeyse tüm sinemalarında bazen hikaye kesimleri, bazen karakter ögeleri, bazen diyaloglar yoluyla Çehov’dan izler bulabildiğimiz Nuri Bilge Ceylan’ın Rus hikayeciden ziyadesiyle yararlandığı yapıtları ortasında Bir Vakitler Anadolu’da (2011) ayırt edici bir yerde durur. Olay örgüsü bozkırda bir ceset arayışını takip etmekle birlikte kıssanın kıymetli bir teması, Savcı Nusret ile Doktor Cemal karakterleri arasında geçen diyaloglarda gizlidir. Bu konuşmalar, baştan sona, Çehov’un “Sorgu Yargıcı”[iii] isimli kısa hikayesinden alınmış, sinema boyunca çeşitli sekanslara ustalıkla yerleştirilmiştir. Karakterlerin ağzına uymasını sağlayacak düzeltmeler dışında hikayenin orjinal diyaloglarında kayda bedel bir değişiklik yapılmamıştır. İntihar temalı bu diyaloglar, konusu cinayet soruşturması üzere görünen kıssaya içten dikişlerle bağlanarak katmanlı bir bağlam oluşturmakta, karakterlerin birbirleriyle ve kendi kendileriyle olan ilgisine ışık tutmaktadır.

Filmin bitiş jeneriğinde, Çehov’un “Alıntılar” başlığı altında anıldığını fakat hikayenin ismine yer verilmediğini görürüz. Öte yandan Ercan Kesal’ın yazdığı, sinemanın senaryo ve çekim süreçlerini detaylarıyla anlatan Evvel Zaman’ın birinci baskısında Çehov’un hikayesinden bahsedildiği halde, bir ay sonra yapılan tekrar baskıda bu bilginin kitaptan çıkarılmış olması değişik bir detaydır.[iv]

Bir Vakitler Anadolu’da sinemasında dikkat çeken diğer bir detay, 24. dakikada çişini yapmak üzere kalabalıktan uzaklaşan Doktor Cemal’in çakan şimşekle birlikte peyda olan Hitit kabartmaları karşısında yaşadığı ürküntüye benzeri bir sahnenin Shutter Island (2010) sinemasında karşımıza çıkmasıdır. Martin Scorsese’nin yönettiği sinemanın 55. dakikasında bir şimşek çakımında mistik ışıklar altında birkaç kere beyaz bir heykel belirip kaybolur. Scorsese’nin sinemasında bu kısa planlar, ana karakterin ruh sıhhatiyle ilgili imalar içermekle birlikte sinemanın tansiyona yaslanan atmosferini pekiştirir. Bir Vakitler Anadolu’da sinemasında ise gizemli kabartmalar, tansiyon yaratmanın yanı sıra karakterin yabancı bir coğrafyada karşılaştığı bilinmezliklerin bir metaforu olarak da okunmaya elverişlidir. Üstelik Doktor Cemal’in mahrem bir anında bu gizemli yüzlerle karşı karşıya kalması, sahnenin dramatik dokusuna incelik kazandırır.

Bir Vakitler Anadolu’da sinemasında rastladığımız bir diğer çağrışım, sinemanın sonlarına yanlışsız artık cesedin bulunduğu, Savcı’nın rahatlamış bir edayla tutanak yazdırdığı sahnededir. Savcı Nusret, cesedin bulunduğu alanın pozisyonunu, cesedin fizikî görünümünü kendine mahsus bir kasıntıyla daktilo ettirirken, yazıcının dikkatini ölçmek için bir latife yapar, ortaya maktulün “Clark Gable görünümlü” olduğunu sıkıştırıverir. Yazıcının kendini kaptırıp gidiyor olması, sessizlikte kara mizah tesirleri uyandırır. Atmosfer gevşer, hatta birileri şahsen savcıyı Clark Gable’ye benzetir, o da bu iltifatı örtük bir memnuniyetle kabul eder. Bu sahne, Çağatay Anadol’un “Arkadaşım Sinan Cemgil” başlıklı yazısında aktardığı, 68 jenerasyonunun şakalaşma anlarıyla ilgili bir anekdotu hatırlatıyor. Anadol, bu transferde, Fikir Kulüpleri Federasyonu’nda veya Türkiye İşçi Partisi toplantılarında Sinan Cemgil’in Clark Gable taklidi yaparak herkesi kırıp geçirdiğini muharrir.[v] Senaristlerin veya direktörün bu sahnede Sinan Cemgil’in Clark Gable şakasından yararlandığını netlikle öne süremeyiz, bundan haberleri olmayabilir bile. Esasen yaratıcılık süreçlerinde hangi fikrin nereden geldiğini, esinlenme sisteminin tam olarak nasıl harekete geçtiğini yaratıcının kendisi de birçok vakit takip edemez. Lakin eser bir sefer ortaya çıktıktan sonra, muhakkak ölçülerde yaratıcısından bağımsız olarak bizim zihnimizde yeni irtibatlara, çağrışımlara yol açabilir.

Aslında Nuri Bilge Ceylan’ın öbür sinemacılara gönderme yapmak istediği veya onlardan açıkça yararlandığı daha bariz örnekler yok değildir. İsmiyle Sergio Leone’a (Bir Vakitler Batı’da ve Bir Vakitler Amerika) ve sinematografisiyle Tarkovski’ye (Solaris’te ve Andrey Rublev’de rüzgarda yumuşacık dalgalanan yapraklar, otlar) kasıtlı halde gönderme yapan Bir Vakitler Anadolu’da sinemasının (prologdan sonraki) açılış sekansı, Abbas Kiyarüstemi’nin Rüzgar Bizi Sürükleyecek (1999) sinemasının açılış sekansıyla birebirdir. Her iki sahne de geniş planda kıvrılan yollarda ilerleyen arabalar ve onların üstüne binen diyaloglarla karakterize olmuştur. Tek fark, Ceylan’ın sahneleri gecenin içinde geçer ve ışık-gölge oyunlarına elverişli bir mizansen stantlar. Daha da dikkat cazip olan ortak özellik, meşhur “yuvarlanan elmalar” sahnesinin her iki sinemada de neredeyse tıpatıp benzerliğidir.

Bazen sanatkarlar bedel verdikleri öteki bir sanatkara bu biçimde “referans” verirler. Ceylan’ın bunu yaparken bir sinema ustasını selamlamakla kalmadığını, ondan alıntıladığı sahneye ağır, özgün, şık bir yorum kazandırdığını eklemeliyim. “Yuvarlanan elmalar” (esasen genel olarak elma imgesi) etrafında devinen sahneler ve hatta temalar, Taviani Kardeşler’in The Lark Farm (2007) sineması dahil birçok öteki yerde de görülebilir. Hakikaten Ceylan’ın Ahlat Ağacı sinemasının açılış sekansının merkezinde de elmalar vardır ve direktör bu kere yasak meyve mitinin klasik çağrışımlarından faydalanır.

Apaçık bir esin kaynağı olarak değerlendirdiğim ve başkalarından daha ilgi uyandırıcı bulduğum ilişki ise direktörün Kış Uykusu (2014) sinemasında karşımıza çıkan Orhan Pamuk izleridir. Bu sinemanın temel karakterlerinden biri olan Necla, Orhan Pamuk’un Kara Kitap (1990) romanındaki Hayal karakterine oldukça benzeri. Hatta Necla için Rüya’nın birinci taslağı diyebiliriz. Orhan Pamuk’un Kara Kitap’ın yazılış sürecinde tuttuğu notları ve çizdiği eskizleri içeren Kara Kitap’ın Sırları (2013) başlıklı kitapta, Pamuk, karakterini “bir konut bayanı ve başarısız bir çevirmen” olarak tasvir eder.[vi] Temelinde bu tasvir, müelliften çok romanın ana karakteri Galip’in Rüya’yla ilgili görüşünü yansıtmaktadır. Birebir halde Kış Uykusu’nun ana karakteri Aydın’ın kardeşi Necla’ya yönelik görüşü de bu bakış açısıyla uyumludur. Başka yandan Rüya’nın Galip’le ilgili niyeti de Necla’nın Aydın hakkındaki fikriyle birebirdir, “hiçbir sanatsal yanı olmayan Galip, ona yaratıcı, ilgi cazip gelmiyor.”[vii]

Dolayısıyla Orhan Pamuk’un taslak basamağında kurguladığı Galip-Rüya bağlantısı ile Nuri Bilge Ceylan’ın Kış Uykusu’nda yarattığı Aydın-Necla bağı tıpkı özellikleri sergilemektedir. Otelde pineklemekten öteki bir şey yapmayan başarısız tercüman Necla ile Hayal ortasındaki tek fark, birinin elinde moda mecmuaları, başkasının ise Latin Amerikalı müelliflerin kitaplarını görmemizdir. Bununla birlikte Pamuk, taslakta ortaya koyduğu bu karakter detaylarını romanın son haline almamış, Rüya’yı art planda tutmaya karar vermiştir. Ceylan ise, Pamuk’un karakterindeki “başarısız tercüman ve mesken kadını” vasıflarına bitmiş bir evliliğin geride bıraktığı hüsran ve pişmanlık hissini ekler. Necla’yı Düş üzere devrimci kahramanlara hayranlık duyan bir bayan olmaktan çıkartması, Ceylan’ın bu karakterde yaptığı en radikal değişikliktir. Bu dokunuşla Orhan Pamuk’un karakteri, nihilist, çaresizliklerini bir çeşit ideoloji katına çıkarmış bir bayana dönüşerek Nuri Bilge Ceylan karakteri haline gelir. Böylelikle Kış Uykusu’nda Necla’nın ana karakter Aydın ve onun eşi Nihal’le etkileşimi sinemanın tematik bağlamıyla örtüşür. Kara Kitap ile Kış Uykusu’nun kıssa vakitlerini düşündüğümüzde, aslında her iki bayanın da kendi devirlerinin ruhuna uygun karakterler olduğunu söyleyebiliriz. Nihayetinde Düş solculuğun moda olduğu, Necla ise “ideolojilerin sona erdiği” bir dünyanın insanıdırlar.

Karakterler ve yan hikayeler açısından bir irtibat da Üç Maymun (2008) ile Michael Haneke’nin Saklı (2005) sinemaları ortasında kurulabilir. Her iki yapıtta de anne-oğul ilgilerinin dramatik yapısı misal dinamiklerden beslenir. Saklı’daki oğul, annesinin bir öbür erkekle yakınlık kurduğundan şüphelenmektedir, bunu açıkça lisana getirmese bile davranışlarıyla aşikâr eder. Üç Maymun’da ise yasak bağın varlığı oğul tarafından kuşkuya yer olmayacak halde gözlenmiştir lakin burada da açıkça konuşulmaz, yansımasını örtük diyaloglarda ve asabi davranışlarda bulur. Her iki sinemada de aile içinde itimat ve kuşku temalarının hissedildiği ortak bir bağlam alanı vardır. Fark şudur ki, Üç Maymun’daki anne-oğul bağı, kıssanın merkezini oluşturan olgulardan biridir ve nihayetinde sinemanın finalini belirleyecek kıymete sahiptir. Saklı’da ise bu münasebet, kıssanın odak noktasına o kadar yakın bir aralıkta değildir. Anne-oğul ilgisi bağlamında Üç Maymun’da Alan Parker’ın Angela’nın Külleri (1999) sinemasını çağrıştıran bir sahne de vardır. Üç Maymun’un 44. dakikasında oğul anneyi tokatlar ve akabinde ezan sesi duyulur. Angela’nın Külleri’nde de oğul anneyi tokatlar ve ayin başlar.

Kuşkusuz öbür esin kaynaklarının, çağrışımların bulunması da mümkündür. Misal halde Türkiye’de yahut dünyanın rastgele bir ülkesinde Nuri Bilge Ceylan’ın sinemasından, fotoğraflarından esinlenen çalışmaların varlığı da saptanabilir. Yaratıcılığın birçok devresinde bunlar önüne geçilemez durumlardır. Picasso’nun “iyi sanatkarlar kopyalar, büyük sanatkarlar çalar” dediği rivayet edilir. Bu hınzır kelam, kasıtlı bir vurgu taşkınlığı yaparak, kıssa anlatıcılarının eninde sonunda misal temalar, hususlar, karakterler ortasında gezindiğini, birbirinden ilham almalarının kaçınılmaz olduğunu hatırlatmaktadır. Kıymetli olan, taze keşiflerde bulunmak, etkileşimden özgünlükler yakalayıp farklı bir kozmoloji meydana getirebilmektir. Hakikaten Martin Scorsese de, Shutter Island sinemasının ilham kaynakları ortasında Samuel Fuller’in Shock Corridor’unun (1963) başka bir yeri olduğunu açıklamıştır. Birebir formda Orhan Pamuk, Kara Kitap’taki Düş karakterini yazarken Flaubert’ten esinlendiğini, karakterin birinci taslağını bir cins Madam Bovary olarak tasarladığını söylemektedir.

Nuri Bilge Ceylan, Cannes’da Üç Maymun sinemasıyla En Güzel Direktör mükafatını alırken yaptığı konuşmada, “bu mükafatı, yalnız ve hoş ülkeme ithaf ediyorum” demişti. Ondan dört yüzyıl kadar evvel de epik İspanyol şair Don Alonso de Ercilla, savaşlardan yorgun düşmüş memleketi için, “gururlu ve hoş kentim” diyordu.[viii] Tam da bu tatlı çağrışımların ortasında çağdaş edebiyatın ustalarından Carlos Fuentes’in (pekâlâ bütün sanatlara uyarlanabilecek) şu cümlelerini hatırlamanın yeridir. “Bu dünyada babasız bir kitap, öksüz bir cilt var mıdır? Diğer kitapların soyundan gelmemiş bir kitap? İnsanlığın yazınsal imgeleminin soyağacının bir kısmı olmayan tek bir kitap sayfası var mıdır? Geleneksiz yaratım var mıdır? Öte yanda, gelenek yenilenmeksizin, yıllar uzunluğu yaşamış hikayeleri yeni yaratımlarla yine yeşertmeksizin ömrünü sürdürebilir mi?”[ix]

[i] Nuri Bilge Ceylan. Söyleşiler. Norgunk Yayınları, s. 29.
[ii] Kuru Otlar Üstüne sinemasını şimdi izlemedim.
[iii] Anton Çehov. Bütün Hikayeler 1887. Çeviren: Mehmet Özgül. Cem Yayınevi. s. 56.
[iv] Evvel Zaman’ın birinci baskısı Nisan 2014’de İthaki Yayınları’nca yapılmıştır ve bu baskının 30. sayfasında şöyle denilmektedir: “Savcının hikâyesinde Nuri’nin bir önerisi oldu. O, büyük roman ve büyük hikâyelerdeki birtakım ögeleri günümüze yahut kendi hikâyemize yansıtılabileceğini düşünüyor. Çehov’un bir hikayesindeki (Sorgu Yargıcı) olayın, savcının trajedisi olabileceğini düşünüyor”. Ama Mayıs 2014’de tıpkı yayınevince yapılan yeni basımda “Çehov’un bir hikayesindeki (Sorgu Yargıcı) olayın, savcının trajedisi olabileceğini düşünüyor” cümlesi yer almamaktadır.
[v] Oral Çalışlar, Denizler İdama Ederken, Everest Yayınları, s. 99
[vi] Kara Kitap’ın Sırları: Orhan Pamuk’un Yazı ve Fotoğraflarıyla. Hazırlayan: Darmin Hadzibegovic, Yapı Kredi Yayınları, s. 102.
[vii] A.g.e. s. 102.
[viii] [Aktaran] Pablo Neruda. Yaşadığımı İtiraf Ediyorum. Kozmik Basım Yayın.
[ix] Carlos Fuentes. Kendim ve Ötekiler. Çeviren: Şemsa Yeğin. Can Yayınları.