“O kitap” yerine “başarısızlığın kitabını” yazanlar

Çıkışsız kalmış entelektüelin draması bu. Sistemi ve problemleri bilen, güzel berbat tahlil edebilen, birinci gençlikte şu ya da bu ölçüde bunların üzerine gidebilen, sonraları iş güç ve gündelik ömrün hayhuyu derken uğraş manasında geri düşen, ne olursa olsun her yaşta “durumun farkında” olmayı sürdüren ve bir formda potansiyelini gerçekleştirebileceğini, birikimini ilerletebileceğini, manalı bir şeyler üretebileceğini düşünen entelektüellerin (sıkıştıkları alanlarda ya da sıkışma dönemlerinde) bir türlü çıkışı bulamamasının, eh, bulamayınca da haliyle gösterememesinin, anlatamamasının, yaşayamamasının dramı…

Bu durumu ve dramı anlatan kişi ve yapıt çok elbette. Ortada denk gelip, üzerine biraz düşünüp, bazen kendimizle ya da tanıdığımız birileriyle bağlar kurup, bazen bağsız/bağlantısız bırakıp okuyoruz, izliyoruz, geçiyoruz öylece. Bu sefer daha uzun mühlet takıldım, ortalarındaki paralellikler, bilhassa öne çıkan ana kahramanları ortasındaki benzerlikler nedeniyle iki sinema ve bir roman, daha derinlemesine çekti dikkatimi.

Paolo Sorrentino’dan Mükemmel Hoşluk (La Grande Bellezza), Iris Murdoch’tan Kitap ve Kardeşlik (The Book and the Brotherhood, Türkçede yok maalesef) ve Louis Malle’dan Ateşle Oyun (Le Feu Follet – İngilizcesiyle “Fire Within” denince, Türkçede “Ateş İçinde” ya da “İçteki Ateş” daha uygun uyarmış güya ya da Fransızcadan teğe bir “Ham Hayal”) bunlar.

Sırasıyla 2000’ler İtalyası, 1980’ler Britanyası ve 1960’lar Fransası. Yirmişer yıl zıplaya zıplaya daima tıpkı noktadayız: Sol duyulu entelektüel çevreler ve yıllar içinde boşluğa düşen kahramanların ortasında… Gençlikten ufak tefek gayret anıları, yakın arkadaşlarla birlikte verilen hengameler, yer yer çılgınlıklar, sık sık sabahlamalar, gelgeç aşklar var kahramanlarımızın aklında. Dünyanın önlerine açıldığı yıllar, büyük potansiyeller ve beklentiler… Peşi sıra hayal kırıklıkları, kırgınlıklar, yorgunluklar. Ne kadar da tanıdıklar.

Evet, gençlikte önümüze açılan büyük imkanlar, potansiyeller var; her tarafa gidilebilir, her şey yapılabilir, birçok şey değiştirilebilir, dünya bile… Yıllar akıp geçtikçe gelmeyen değişimin hüznü ve öfkesi var sonra. Toplumsal olan farklı kaygı, kişisel olan ayrı… İmkanların değerlendirilememesi, potansiyellerin gerçekleşememesi… En büyük hüznümüz, hüzün kaynağımız değil mi daima?

Bir vakitler pırıl pırıl parlıyorlardı. Daha çok parlayabileceklerinin, hatta toplumu da aydınlatabileceklerinin ışıltılarını sunuyorlardı. Söndü mü ışık, yitip gitti mi bütünüyle? Yoksa büyük bir yangını tutuşturacak biçimde içten içe yanmaya devam mı ediyor? Her şeye karşın yeniden de bir umut var mı? Yok mu? Hiç mi yok?

Tutkulu ilişkiler/aşklar, aziz emeller/hedefler, heyecanlı tartışmalar/kavgalar… Geride kaldı daima. Gölgelerinde yaşadık, yaşıyoruz bir mühlet. Sürdürenleri ve yeni gelenleri gözlemliyoruz tahminen. Tahminen onu da bıraktık. Ne olacak halimiz bu türlü? Ne olursa olsun, gerçek bir şeyler arıyoruz sonuçta. Eğilip bükülmeyen çeşitten, onurlu, dengeli, ısrarlı, faziletli, yaratıcı… Azalıyor galiba böylesi, böylelerinin varlığı, sayısı, yükü.

Üç yapıt var aklımızda bu ve emsal fikirler ortasında dolaşan, onları çağıran. Evvel roman: Iris Murdoch’ın romanında eski bir arkadaş etrafı var, yıllar evvel Oxford’da birlikte okumuşlar, gençlik düşlerini ve niyetlerini paylaşmışlar, aşk meşk yaşayıp –arada bir ortaya geldiklerinde eski ateşi harlasalar da– farklı dünyalara dağılmışlar lakin ortalarından özel birine daima farklı çeşitten bir ümit bağlamışlar. Yeteneğini, birikimini, potansiyelini farklı görüp onunla dayanışmaya, onun için özel bir fon oluşturmaya, onu köşesine çekilip yazması için bir manada “rahatlatmaya” ya da “kapitalizmden korumaya” karar vermişler.

Araştıracak, tartışacak, hesaplaşacak, ağırlaşacak, derinleşecek ve yazacak o. Troçki okulundan, zehir üzere, ateşli biri. Çabayı bırakmayacak, fikirde ve harekette süzdüklerinden hareketle “o kitabı” kesinlikle kaleme alacak.

Evet, daima bir “o kitap” ya da “the kitap” beklentisi var. Dilerseniz “the eser”. Olmadı “grand teori”. Ah bir gelse, çözüverecek her şeyi. “Bir yazmış pir yazmış” ile “bir yazacak, pir yazacak” ortasında daima. Tahminen vaktinde “bir yazdığı” ile “pir yazabileceğini” de göstermiş lakin bekliyoruz uzun vakittir, “pir” hâlâ yok ortalıkta.

Potansiyel ise ortada. Gerçekleşmediği sürece giderek büyüyen meseleler yumağı da. “Yazsana kardeşim, kaç yıl geçti ortadan, çok büyük bir meblağ değil fakat daima biz mi besleyeceğiz seni? Hani o büyük eser, hani yer yerinden sarsılacaktı yazacağın o yeni şeyle, hani, nerede? Bizim üzere zahmet çekmedin, bu nizamın kirine pasına bulaşmadın, ikiyüzlülükle uğraşmadın, para ve mevki kazanma yarışının çirkinleştiriciliğinden, günlük çekişmelerin aptallaştırıcılığından sıyırdın, akademiyi de küçümsedin, köşene, sırça köşküne çekildin, daima ümit verdin lakin hâlâ elle tutulur bir şey veremedin, hadisene kardeşim!” vb.

Filmlerdeki ilgili kahramanlarımız, Murdoch’ın romanındaki üzere böylesine büyük ümitler bağlanan bireyler değiller tahminen. Gençlikteki ışıltıyı söndürme konusunda ise onlar da becerikliler. Biri içkiye sarılmış, kalabalıklar ortasında yalnızlığa ve boheme; oburu şıpsevdiliğe, gelip süreksiz münasebetlere ve mıh üzere kalıcı alaycılığa. İkincisi, yani Muhteşem Güzellik’in kahramanı da aslında bir “the eser” peşinde. Öylesine mükemmel olmalı ki, tıpkı Roma üzere, yaptığına ve yaktığına değmeli!

Tek ve küçük bir eser –roma(n)cık– kaleme almış geçmişte, yankı da bulmuş, artık 65’inde, çok daha düzgünü ve büyüğü beklenirken yıllar boyunca, boş vermişliğe ve gönül eğlendirmeye dalmış o yalnızca. Pekala ya “o kitap” nerede? Gazetecilik, eleştirmenlik dünyasının onlarca tanıdık siması, “sahte dostu”, “yapay ilişkileri”, dedikoduları, ayak oyunları vb. ortasında onu yazmak çok sıkıntı be! Müelliflik diğer, yazıcılık öteki. Kendisine nazaran çok daha üretken, çok sayıda (ama sıradan) kitap yazmış bir bayan arkadaşı da var sinemadaki denk gelişlerinde; tam bir yazıcı, kendisi üzere kopmamış, daima partili kalmış ayrıyeten, kitapları da partiyle kontaklı yayınevlerinden çıkmış tabii… Âlâ de bahis o değil ki, “Boş ver artık şu dandik kitapları, yatmış mıydık biz hiç seninle?”

Nereye varır ki insan bu türlü? Tahminen eski bir öteki sevgilinin mevt haberiyle birlikte, içeride yıllardır bekleyen ve zımnî kapalı yanan bir kor tutuşur da sol göğsün altındaki cevahir ışıldar da, hoşlukları ve Roma’yı anlatmaya/yazmaya başlarsın yine!

Malle’ın kahramanı çok daha diğer Sorrentino’nunkinden. 65’lerinde değil 35’lerinde, ancak vefatına içilen içki sayesinde ruhu daha da yaşlı tahminen. Yine gençliğini hissetmeye, bağımlılığından kurtulmaya da çalışmış lakin gerçek alakalara tutunamazken, düşkünlük kalıcıyken, tedavi teşebbüsleri ne kadar işe yarayabilir ki?

Sanki öteki ikisi üzere orta yaşlara uzanamadan, “o kitap” işlerine hiç kalkışmadan, tedaviden çıkıp eski dostlarını, gençlik aşklarını son bir defa yoklayıp, son felsefi tartışmalarını tamamlayıp, vaktinde yazılmış “o kitaplardan” birinin sayfalarını bitirir bitirmez, bitirecek her şeyi. Madem çabanın yokluğunda, gerçek ilişkilerin/aşkların yokluğunda, manalı bir şeyler üretip geliştirememenin yokluğunda, ilgi, heves ve merak da kaybolmuşken erkenden ölünüyor ruhen, bu tensel varoluşu neden sürdürmeli, bu yıpranmış vücudu neden oradan oraya sürüklemeli ki?

Ortak noktalar çok kahramanlar ortasında. Serserilik var her şeyden evvel. Ümitsizlik ve boş vermişlik var. Gençlikte bağlanan ümitler var. Devrimci birikimin bireyler ve kümeler özelinde heba oluşu ve pek de bir şey yapamadan bunu izlemek/gözlemek zorunda kalmak var. Kesinlikle “cool” bir “aura”ları var. Çekip gitmeden evvel son tutunma teşebbüsleri, son (arkadaş) yoklamalar(ı), son cinsler, son (tinsel) denemeler, son (cinsel/tensel) beraberlikler, son kadehler…

Başarısızlık var; bırakın ihtilal yapmayı, dünyayı değiştirmeyi, toplumcu ya da eşit/özgür yeni bir nizam kurmayı, hiç olmadı bu yolda fırtınalar koparmayı falan, en kolay şeyleri, yeterli bir iş tutturmayı, düzgün bir çocuk yetiştirmeyi, gerçek aşkı vb. de başaramamış bu beşerler. (Yoksa, Çiçek Açmış Genç Kızların Gölgesinde’ye nazire, tekrar “geçmiş vaktin izinde” lakin bu sefer “Başarısızlık Abidesi, Tohuma Kaçmış İhtiyar Heriflerin Gölgesinde” mi dolaşıyoruz yalnızca?)

Hemen her şeyi yarıda bırakmış olmak var. Ortada. Dağınık notlar halinde, özensiz dokunuşlar ortasında. Daima ortada derede yaşayınca, eyleyici olmaktan fazla gözleyici olunca, bir şeylere tam bağlanamayınca, ne İsa’ya ne Musa’ya yaranınca nasıl olacaktı ki öteki?

Belli dostluklar ve arkadaş kümeleri olsa da yalnızlık var. Ağların, şebekelerin, kümeleşmelerin dışında kalmak var. Parti “network”ü de dahil buna. Dayanışma imgesi altında vasatı öne çıkarıp besleyen, “Kaşı beni, kaşıyayım seni” ağları… Kapatmalı tüm kapıları.

İlla ki geçmişten gelen kırık aşk öyküleri var. Son bir arama, sorgulama, yoklama, tahminen dokunma… Eh, boşuna! Teselli bulma, katlanma, eğlenme, yükselme, düşme, kendinden geçme, yaratıcılık (yanılgısı), kendini yiyip bitirme ve nihayetinde çöküş kaynağı olarak içki var doğal ki. Hiç olmaz mı kerata!

Alkolün ve/veya afyonun tesirinde gecenin bir vakti yükselerek yazılanların içi boşluğunu, sabah uyanıp yine okuyunca fark etmenin acılığı var ağızlarda ve ruhlarda. Kahvaltıyla bastırıp bu acılığı, “Diğer günler üzere hiçbir şey olmayacak bir güne daha başlamak” var sonra. Yeniden de daha âlâ değil mi bu geceyarısı yazılanlar, kitap diye yayınlanan öbür bomboş kağıt modüllerinden, korunaklı dünyanın zırvalarından?

Muhtelif sebeplerle uğraşın uzağına düşmek var, malum. Gayret eden birey hoştur kuşkusuz. Salt gözleyen/izleyen birey üzere sinizme, ümitsizliğin nazik bir biçimde lisana ve bedene geliş hali olarak ironiye, boş vermişliğe, kayıtsızlığa, buhrana gerçek kaymaz çok fazla. Hoşluk (hatta harika güzellik) arayışı sürse de ortada derede çirkinleşmek/çirkefleşmek de var galiba bu durumda.

Sıcak çabanın dışına düşenler ve her halükarda “durumun farkında” olanlar için, insanı tembelliğe, atalete, giderek depresyona sürükleyen bir şeyler var esasen bu tertipte. Ortada üç beş zekâ pırıltısı, bir iki tenkit ve ikaz kurtarmıyor, ağır sinizm ve ironi başlıyor bir noktada. Bunun dışına pek çıkamamak var.

Var oğlu var, tüm bunları anlatan/anıştıran bir dolu sinema ve kitap var. Fakat “o kitap” hâlâ yok ortada.