“Operasyon Beton”

İkinci Dünya Savaşı’nın akabinde İsviçre’nin başkanları ülkenin ivedilikle çağdaşlaşması gerektiğine karar verir, Alpler’in yükseklerindeki pitoresk bir vadinin hidroelektrik için geliştirilebileceği sonucuna varır. 900 kilometrekareyi aşkın genişlikteki kar ve buz kaplı dağların büyük bir kısmı ilkbahar ve yaz aylarında erir ki bu da yanlışsız halde kullanıldığında türbinleri döndürebilecek ve elektrik üretebilecek güce muadildir. Böylelikle dünyanın gördüğü en yüksek beton barajını inşa ederek bu “beyaz kömürü” fethetmek için bir plan yapılır: Grande Dixence. Yaklaşık 304 metre yüksekliğiyle Hoover Barajı’nı geride bırakacak, o vakitler dünyanın en yüksek binası olan Empire State’ten yalnızca birazcık kısa olacaktır.

1951’den itibaren yaklaşık üç bin jeolog, hidrolog, araştırmacı, rehber ve emekçi kamyonlar, kazıcılar ve matkaplarla donatılmış bir ordu halinde Alpler’in el değmemiş bölgesine gerçek ilerler. Amerikalı tarihçi ve edebiyat eleştirmeni Leo Marx’ın tabiriyle, makineler bahçeye girer.

İşçiler, göğsü yakan ve dudakları patlatan dondurucu soğuklar, cildi yakan kavurucu bir güneş ve daima çığ tehdidiyle karşı karşıya kalır. Su geçirmez giysileri yoktur ve toplumsal hizmetler ‘Ritz’ ismini verdikleri bir konaklama bloğu inşa etmeye zorlayana kadar derme çatma barakalarda yaşar. Un ufak olmuş kayaların ince tozu ciğerlerini kaplar, kimileri için silikozis ismi verilen yavaş ve ölümcül bir hastalığa dönüşür. Bölgenin kendi papazı, Papaz Pache, tabiat ve mevtle yüzleşmeleri konusunda çalışanlara danışmanlık yapmak için hazır bekler.

Nihayetinde, buradaki personellerin yaptığı iş beton dökmektir, neredeyse hayal bile edilemeyecek bir ölçektedir: 5 milyar metreküpten fazla yani ekvatorun etrafına 152 santim yüksekliğinde ve 10 santim kalınlığında bir duvar inşa etmeye yetecek kadar. Teleferikler 400 kiloluk çimento kovalarını dağlardan üst ve aşağı sonsuz bir geçit merasimi halinde taşır. On yıldan uzun bir mühlet boyunca kar, yağmur ve sis altında, personeller her gün o kalın gri karışımı döker ve dağların akabinde adap metot bir monolit yükselmeye başlar.

*****

İşçilerden biri ileride çağdaş çağın en tesirli direktörlerinden biri olacak olan, 23 yaşındaki Jean Luc-Godard’dı. Tatlı lisanı sayesinde telefon operatörü olarak rahat bir işe girdikten sonra bir kamera ödünç aldı ve betonun hiç bitmeyen akışının imajlarını çekmeye başladı. Emekçilerin büyük makinelerin yanında karıncalar üzere gösterildiği sinemada, bu anıtsal inşaatın ulusal kıymetini kutsayan sevinçli bir dış sesin altında klasik cinsten muzaffer bir müzik çalıyordu. Opération Béton (1955) ismini verdiği sinema inşaat şirketi tarafından satın alındı, ülke çapındaki sinemalarda reklam olarak yayınlandı.

Baraj 1961’de tamamlanmadan evvel Godard kendi yoluna devam etti. Bitmiş duvar 16,5 milyon ton ağırlığındaydı ve 400 milyon metreküp su tutuyordu. Personellerin son beton yükünü dökmesini izlemek için dorukta toplanan büyük bir kalabalık alkış tutup tezahürat yaptı. Belgeseller, kitaplar ve turist rehberleri aracılığıyla insanın tabiata karşı bir zafer kazandığına dair bir mit yayıldı. Bir kitapçık onu “mineral bir kozmosta taht kurmuş beton bir tapınak” olarak tanımlarken bir başkası Mısır’daki büyük piramitlere benzetiyor lakin “kullanışlı” olduğunu yazıyordu. Çağdaş bir katedral üzere ilahi bir havaya büründü. Barajdan arta kalan hammadde, fütüristik yeni bir beton kilise inşa etmek için kamyonla yakındaki bir köye taşındı.

Bu, İsviçre’de ağır bir inşaat çağının başlangıcıydı. İsviçreliler 1950’lerde ve 1960’larda başka tüm ülkelerden daha fazla beton döktüler. Yüzyıl bitmeden sonlarının ötesine geçip Fas ve Kenya’da barajlar, İran’da konut projeleri ve Suudi Arabistan’da havaalanları inşa ederek, her biri materyal sağlamak için kendi çimento fabrikalarına sahip, dünya çapında tanınan beton uzmanları haline geleceklerdi. Fakat İsviçreliler yalnız değildi: Global Kuzey’in dört bir yanında beton çılgınlığı baş göstermişti.

Godard 1960’ların ortalarında Paris’te Fransız Yeni Dalgası’nın birinci başyapıtlarına imza atarken beton için daha evvel hissettiği eşsiz iyimserliğin yerini korkutucu bir hayranlık almıştı. Betonun suratı ve işlenebilirliğinin konut krizlerini çözebileceği, kentlerde ihtilal yaratabileceği, yeni hayat ve varoluş biçimleri doğurabileceği istikametindeki modernist düş, spekülasyon, inşaat, bozulma ve yıkımdan oluşan sarmal bir kapitalist döngü tarafından çoktan paramparça edilmişti.

Godard, zalim bir distopya olan Alphaville’de (1965) Paris’in yeni betonlaşmış bölgelerini fon olarak kullandı. İki yıl sonra, Onun Hakkında Bildiğim 2 yahut 3 Şey’in açılış sahnesinde betona bulanmış bir el arabası, yeni inşa edilmiş bir otoyolun üzerinde, sağır edici bir trafik ve inşaat kakafonisiyle çevrili bir formda duruyordu. Kameranın baktığı her yerde Paris delikler ve kraterlerle doluydu, vinçler gökyüzünü dolduruyor ve yeni beton kule blokları yabancılaşma ve yalnızlık anıtları olarak tasvir ediliyordu. Godard kentin, tıpkı bayan kahramanı üzere, “ilerleme” çağında hayatta kalabilmek için fahişelik yapmak zorunda kaldığını teorize ediyordu.

Beton II. Dünya Savaşı’ndan evvel de dökülmüştü, fakat şu anda yaşananların ölçeğiyle kıyaslanamazdı. 1900’de çimento üretimiyle bağlı mineraller, inşaat gereçlerinin yalnızca yüzde 15’ini oluşturken 1970’lerin başında bu oran yüzde 60’ın üzerindeydi ve süratle artıyordu. Amerikalı mimar Frank Lloyd Wright, devam eden inşaat ölçüsünü “inanılmaz bir gereç çığı” diye tanımladı. Lagos’a yaklaşık 20 milyon ton çimentonun gelişi, limanı neredeyse bir yıl boyunca felç eden bir gemi trafiğine neden olmuştu.

Godard’ın betona odaklanmasının nedeni, dünya yüzeyindeki dönüşümün gözünün önünde gerçekleşiyor olmasıydı. Lakin her yerde karşımıza çıkan başka her şey üzere, artık onu da neredeyse hiç fark etmiyoruz. Bugün beton, tıpkı kalp atışı üzere, hayatlarımız ona bağlı olsa bile nadiren fark ediliyor.

*****

İnsanların büyük çoğumluğu artık betonun mümkün kıldığı kentlerde yaşıyor. Gökdelenlerden toplumsal konutlara kadar binaların büyük çoğunluğu betondan yapılıyor ya da büyük oranda beton içeriyor. Çelik, taş, tuğla yahut ahşaptan yapılan binalar bile neredeyse her vakit beton temeller üzerine oturuyor ve bazen görünmeyen bir beton çerçeveyi maskeliyor. İçeride beton, tavanlar ve yerler. Dışarda ise köprüler ve kaldırımlar, iskeleler ve otoparklar, yollar ve tüneller, havaalanları ve metro sistemleri. Su boruları, kanalizasyonlar ve yağmur masrafları. Beton; barajlar, güç santralleri ve rüzgar türbinlerinin temeli. Filistin ile İsrail ortasındaki duvar, Berlin Duvarı ve öbür duvarların birçok. Mimar Sarah Nichols 2021 tarihli doktora tezinde yazdığı üzere, beton “neredeyse her şey” ve “neredeyse her yerde.”

Beton, çağdaş bir icat lakin bir o kadar da arkaik. Bir manada volkanların bağırsaklarından doğdu, Dünya’nın patlamalarıyla formüle edildi. MÖ 100 yıllarında Romalılar, Vezüv Yanardağı’nın yamaçlarından elde ettikleri volkanik külün kireçle karıştırılıp ıslatılarak çimento elde edilebileceğini ve buna agrega eklenebileceğini keşfetti. Roma betonu, Pantheon ve Colosseum üzere, özgün modülleri bugün hâlâ ayakta olan yapıların inşasında kullanıldı. Rivayete nazaran tanım, Vitruvius’un antik kitaplarında tekrar keşfedilene kadar kaybolmuştu. Daha mümkün görünense, beton kullanımının çok daha az hale geldiği fakat hiçbir vakit ölmediği, Avrupa’daki mühendisler ve biliminsanları sonunda onu anlayana ve akabinde sanayileştirene kadar zanaatkarlar ve inşaatçılar aracılığıyla kullanılmaya devam ettiğiydi.

Beton yapmak için çimentoya gereksiniminiz var. Günümüzde çimento yapmak için fırınlar (bir yanardağın içindeki sıcaklığa emsal şekilde) 1400 santigrat derecenin üzerine kadar ısıtılıyor. Fırınların içine ezilmiş hammaddelerin (çoğunlukla kireçtaşı ve kil) bir kombinasyonu giriyor. Isı, yeni bir husus olarak klinkeri oluşturan kimyasal bir tepkiye neden oluyor ve bu husus daha sonra çimento torbalarında gördüğümüz gri tozu oluşturmak üzere öğütülüyor. Daha sonra bu husus kum, çakıl ve su ile karıştırılarak beton elde ediliyor.

Beton şu anda dünyada sudan sonra en çok tüketilen ikinci husus. Her yıl otuz üç milyar ton kullanılıyor, bu da onu tarihte açık orta en çok bulunan insan imali gereç yapıyor. Her yıl yaklaşık dört milyar ton çimento tüketiyoruz. Bu oran 20. yüzyılın birinci yarısının tamamında tükettiğimizden ve her yıl yediğimiz besinden bir milyar ton daha fazla.

Böylesine canavarca bir üretim ölçeğinin canavarca sonuçları var elbette. Beton, insanoğlunun doğayı fethinde kullandığı nükleer bir bombaya benziyor: büyük ırmakların tarafı değişiyor ve onları onlara bel bağlamış topluluklardan uzaklaştırıyor, taş ocakları dağları doruklara dönüştürüyor ve geniş toprak kesimlerini geçirimsiz gri bir kabukla kapatarak biyolojik çeşitlilik kaybına ve kitlesel sellere yol açıyor. Irmak yataklarının ve kıyıların tahrip edici kum madenciliğinden dünyadaki suyun neredeyse yüzde 2’sinin kullanımına kadar başka kilit bileşenlerin hepsi, kendi krizini de beraberinde getiriyor.

Ancak tahminen de en kıymetlisi çimentonun karbon ağır tabiatı nedeniyle atmosfer için bir felakete dönüşmesi. Çünkü kireçtaşını ısıtmak için kullanılan fırınlar genellile sera gazı üreten fosil yakıtlarla çalıştırılıyor ve ısındıkça kireçtaşının kendisi daha fazla karbondioksit ortaya çıkarıyor. Üretilen her bir kilogram çimento yarım kilogramdan fazla karbondioksit üretiyor. Çimento sanayisi, yüzde 8’lik sera gazı emisyonu ile global havacılığın ürettiği yüzde 2-3’lük oranı geride bırakıyor. Beton bir ülke olsaydı, ABD ve Çin’in akabinde üçüncü en yüksek karbondioksiti üreten ülke olurdu. Şili’de çimento fabrikalarının birçoklarına mesken sahipliği yapan Quintero bölgesi o kadar kirlendi ki buraya “feda edilen alan” deniyor.

Fedakarlık, bu paradoks için uygun bir söz. Çünkü bir yanda betonun yarattığı yıkım, başka yanda betonun varlığına duyduğumuz çaresiz muhtaçlık var. Global nüfus artışına ayak uydurabilmek için her hafta yeni bir Paris’e, her ay yeni bir New York’a muadil bir kent inşa etmemiz gerektiği varsayım ediliyor. Beton yerine diğer bir gereç kullanma talepleri bu denklemde anlamsız kalıyor; çünkü öteki rastgele bir gerecin bu kadar büyük ölçüde üretilmesi fizikî olarak mümkün değil.

Betonun global hale gelmesinin nedeni, dünya üzerinde en bol bulunan materyallerden üretilmesi. Bu da lokal olarak, neredeyse her yerde üretilebilir demek oluyor. Temel bir beton yapı inşa etmek, ekseriyetle ahşap yahut çelik üzere öteki materyalleri kullanmaktan daha kolay. Ve ucuz. Enflasyona nazaran değerlendirildiğinde ABD’de çimento maliyeti 20. yüzyılın başından bu yana neredeyse hiç artmadı. Bu faktörler, betonun dünyanın fakir bölgelerinde büyük bir özgürleştirici olduğu, hükümetleri tarafından ihmal edilen topluluklarda bile düşük maliyetli konut, okul ve hastane inşasına imkan sağladığı manasına geliyor. Hem de Dünya Bankası’nın kalkınma göstergeleriyle neredeyse eksiksiz bir korelasyon içinde.

Kaldı ki iklim krizi derinleştikçe ve çok hava olayları yaygınlaştıkça beton her zamankinden daha kıymetli hale geliyor; zira su geçirmiyor, yanmıyor, kuvvetli rüzgarlara dayanacak kadar güçlü ve çoklukla bir ömür uzunluğu yahut daha uzun mühlet sağlam kalabiliyor. Denizler yükseldikçe, kentsel alanları korumak için inşa edilen kıyı duvarlarında beton kullanılıyor. Amerika kıyı şeridinin yüzde 14’ü ve Çin’in kıyı şeridinin yüzde 16’sı betondan oluşuyor. Nijerya kıyılarında, kentin daha varlıklı mahallelerini kıyı erozyonundan korumak için Lagos Seddi olarak bilinen 8 kilometrelik bir beton bariyer inşa ediliyor.

*****

Betonun efsanevi gücü, kalıcılığı ve sağlamlığı, bizi kirli ve tehlikeli olandan müdafaa yeteneği… Bu fikir, insanların hayal gücünde varlığını sürdürmeye devam ediyor: diğer hiçbir materyalle mümkün olmayan formlar ve formlar yaratmak için dökülen sihirli sıvı-kaya. Taşın tabiatta oluşması milyonlarca yıl alırken, biz bunu birkaç saat içinde yapabiliyoruz.

Tam da burada, Michigan Üniversitesi’nde mimarlık ve kent tarihi profesörü olan Vyta Pivo’ya kulak vermekte yarar var: “Beton, olduğuna inandırıldığımız şeylerin hiçbiri değil. Betona olan bağımlılığımız yalnızca bilimsel ya da teknolojik bir sorun değil, tıpkı vakitte derin bir kültürel sorun. Betonun mucize bir gereç olduğu fikri, iktidar mevkilerindeki beşerler tarafından faal olarak desteklendi. Örneğin ABD’de üreticiler ve şirketler sinemalar, kitapçıklar ve mecmualar hazırladılar. Kırsal bölgelere gidip insanlara çimentoyla nasıl çalışacaklarını ve betonu her türlü günlük uygulamada nasıl kullanacaklarını öğretmeleri için insanları eğittiler. Bu, betonu günlük hayatımıza nasıl dahil edeceğimizi öğreten gerçek bir eğitim projesiydi. Yani betonun en âlâ, en besbelli ya da en ucuz olması gerekmiyordu. Bunu bu biçimde yapan birtakım aktörler vardı.”

Yirminci yüzyıl boyunca ABD gücünü yurtdışına yaydıkça bir beton kültü de onu takip etti. Amerika’nın 1898’de Filipinler’i işgal etmesinden evvel buraya tek bir torba çimento dahi gönderilmemişti. Pivo ise “Vietnam’da beton, ABD dış siyasetinin üzerinden cereyan edeceği maddi bir yüzey yaratmak için kullanıldı,” diyor.

Ancak betonun saatiyle doğal kayaların saati tıpkı vakit ünitesinde işlemiyor. Betonun dayanıklılığı son derece sonlu. Beton, huzursuz. Beton bugün her yerdeyse bunun nedeni güçlendirilmiş olması. Güçlendirilmiş betonla ilgili deneyler 1800’lerin ortalarında, insanların betonun zayıflıklarını maskelemeye ve yapamayacağı şeyleri yapmasını sağlamaya çalışırken başladı. Bunun nedeni, betonun son derece yüksek basınç dayanıklılığına sahip olması. Ezilmesi nitekim sıkıntı. Günümüzün en güçlü betonları 1 tondan fazla basınca dayanabiliyor. Lakin betonun gerilme direnci son derece düşük. Kolaylıkla parçalanabiliyor. Çelik çubukların ise bunun tam karşıtı özelliklere sahip olmasının ortaya çıkmasıyla inşaat demiri, betonun etrafına döküleceği güçlendirici bir iskelet oluşturmak için yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Bugün gördüğümüz betonun neredeyse tamamı güçlendirilmiş beton.

Sorun, karbonatlaşma süreci. Atmosferin her yerinde karbondioksit var ve beton karbondioksite maruz kaldığında gözeneklerine nüfuz ediyor. Karbondioksit nüfuz ettiğinde, betonda inşaat demirinin paslanmasına neden olan kimyasal bir tepkisi tetikliyor. Çelik paslandığı için genişliyor. Beton çatlıyor ve çöküyor. Enteresan olan, son 100 yılda atmosferdeki karbondioksit ölçüsünün beton sanayisinin salınımları nedeniyle daha da artmış olması.

Biliminsanları, karbonatlaşma nedeniyle betonarmenin ne kadar müddette bozulduğunu anlamaya çalışıyor. Bu mühletin, standart bir yapı için ortalama 100 yıl olduğu düşünülüyor. Betonarmenin yaklaşık 100 yıl evvel icat edildiği düşünüldüğünde, dünyanın dört bir yanındaki betonun bozulmaya başladığına dair dehşet verici bir imaj ortaya çıkıyor.

İtalya’da 2018’de çökerek 43 kişinin vefatına neden olan Morandi Köprüsü ya da Miami’de 2021’de düşerek 98 kişinin vefatına neden olan 12 katlı Champlain Towers South üzere beton altyapıyla alakalı çok sayıda yüksek profilli kaza yaşandı. Ve çürüme yaygın: 2021’de ABD için hazırlanan Altyapı Karnesi, ülkenin beton altyapısının birçoklarını (yollar, barajlar, havaalanları, yağmur suyu sistemleri, iç su yolları) 20 yıldır birinci sefer “kötü, risk altında ve kıymetli bozulma gösteren” manasına gelen D olarak derecelendirdi. Birleşik Krallık’ta sağlık bakanlığı geçtiğimiz sene parlamentoya 34 hastane binasının beton çatısının ansızın çökme tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu açıkladı.

İlk döküldüğü andan itibaren yavaş yavaş bozulan bir materyale bağımlı bir koşu bandındayız. Global Güney’in büyük bir kısmı yüzyıllık bir inşa sürecine girmişken Global Kuzey’in yapılı çehresi bakım, yıkım ve en makûs senaryoda yerle bir olma üzere muazzam gerçeklerle karşı karşıya.

Yıkılan beton binalar çoğunlukla yerlere dökülecek. Beton teorik olarak geri dönüştürülebilir fakat molozu inşaat demirinden ayırma süreci kıymetli ve vakit alıcı olduğu için tesir yaratacak ölçeğe yaklaşamıyor. Pennsylvania’daki Leigh Vadisi’nde çöp alanlarını gözlemleyen Pivo, betonun, üretiminin yapıldığı eski kireçtaşı ocaklarının devasa kraterlerine geri döküldüğünü fark etti. Akademisyenler, ufalanmış beton yığınlarının çağımızın statigrafik işareti haline geleceğini öne sürüyor: Sonsuza kadar sürecek bu büyük ivmenin bırakacağı yara izi.

Kaynaklar

• Sarah Nichols. Opération Béton: Constructing Concrete in Switzerland, 2021.
• Nick Gromicko ve Kenton Shepard. The History of Concrete.
• Jonathan Watts, Concrete: The Most Destructive Material on Earth, 2019.
• Vyta Baselice, Rough, Cold and Politically Charged: Why do we love to hate concrete?, 2020.
• Vyta Pivo, A World Cast in Concrete: How the US Built its Empire, 2023.
• Amy McLellan, Urgent Repairs Needed to Facilitate Project Moves, 2019.
• Jessica Hill and Rajeev Syal, UK public buildings feared to be at risk of collapse as concrete crumbles, 2023.
• The 2021 Report Card for America’s Infrastructure.
• Jean-Luc Godard’s Debut, Opération Béton (1955) —a Construction Documentary.