Parmağa bak

Bu ülkede gündem ağırlaştıkça genelde nedense birebir şey oluyor: Bir yerlerden kesinlikle bir futbol karşılaşmasının sesi yükseliyor. İktisat çatırdadığında, hukuk tartışmaları sertleştiğinde, toplumsal huzursuzluk yükseldiğinde tuhaf bir formda daima tıpkı ritimde buluyoruz kendimizi. Hakemleri konuşuyor, konumları tartışıyor, bir anda memleketin bahtından, içine hapsolduğumuz şartlardan fazla ofsayt ve penaltı kararlarını tahlil eder hale geliyoruz. Güya canımız ne kadar sıkılırsa, biz de 90 dakikalık cümbüşe o kadar kolay teslim oluyoruz.

Futbolun siyasetin gölgesine sığınması sadece bize mahsus bir refleks değil elbette. Futbol, tarihin karanlık devirlerinde daima iktidarların can simitlerinden biri oldu. Mussolini 1934 Dünya Kupası’nı rejimin kudretini dünyaya gösteren bir sahne olarak gördü, İtalyan ulusal kadrosu da faşist propaganda makinesinin en kullanışlı aracına dönüştürüldü. 1978 Dünya Kupası, Arjantin’de cunta idaresinin ayaklanmaları kanla bastırdığı bir periyotta stadyumların coşkusuyla dünyaya sergilendi. Sokaklarda kan gövdeyi götürüyordu, binlerce insan kayıptı ancak tribünlerdeki tezahüratlar susmuyordu. Dışarıdan gelen gazeteciler stadyumlara götürülüyor, azap merkezleri birkaç sokak ötedeki fakir mahallelere örülmüş duvarlarla yalıtılıyordu. İzleyenler için dışarıdan bakıldığında bir “normalleşme” manzarası yaratılmıştı. Nazi Almanyası’nda ise spor vücudun ve ulusun disipline edilişinin bir modülü haline getirilmişti. Her örnekte ortak olan kolay bir gerçek vardı: Top alanda dolaşırken, kameralar oyunu takip ederken, gözlerin öteki yere bakması engellenebiliyordu. Dünyanın hala gözbebeği olan bu spor, yarattığı coşku ve heyecanla kalabalıklara kendini izletirken, siyasi rejimler kendi kirli oyunlarını sürdürüyordu.

Türkiye’de de futbolun gündem değiştirme aracı olarak kullanılması yeni değil. Kanlı darbeyi izleyen 80’li yıllarda, akabinde 90’larda faili meçhuller, ekonomik buhranlar ve siyasetin kördüğümleri ortasında medya nefes almak için futbola sarıldı, spor sayfaları ülkenin parlatılmış birer vitrinine dönüştü. 2000’lerden sonra futbol, stat açılışlarından büyük maç haftalarına uzanan dev bir ekonomik ve siyasi sahneye evrilirken, memleket sıkıştığında tezahüratların gürültüsü her şeyin önüne geçer oldu. Tıpkı devirde tribünlerden yükselen politik yansılar “futbolda siyasetin yeri yok” telaffuzuyla bastırıldı. Bilhassa Gezi’nin akabinde gündeme gelen Passolig uygulaması, tribünlerin politik gücünü cezalandırılma kaygısıyla kontrol altına aldı. Böylelikle futbol medyada siyasi haberlerin yerini alan, derbilerle toplumsal tansiyonu düşüren ve iktidarın gereksinimleriyle uyumlu biçimde kolay kolay yönlendirilen bir cümbüş alanına dönüştü. Tribünün kulübü iten, gerektiğinde hizaya sokan, yanlışta ısrar ediyorsa yüzüne vuran bir gücü olması gerekirken bugün artık tribünler yönlendirilen, denetim edilen, hatta şekillendirilen bir durumda. Bir vakitler kulübün vicdanı sayılan kalabalıklar yavaş yavaş karar vericilerin arzuladığı cinsten, “makul” izleyici kitlesine dönüştürüldü.

Futbolun bu kadar tesirli olmasının bir nedeni de toplumun bu oyuna istekli olarak sığınması. Zira futbol içinde yaşadığımız karmaşık ve çok boyutlu gerçeklikle yorulan zihinlere kolay bir öykü sunuyor: İki grup, bir hakem, doksan dakika ve sonunda kesinlikle bir sonuç. Belirsizliğe yer yok. Memleketin siyasi çıkmazlarında kaybolan “kontrol hissi” burada küçük bir illüzyon olarak geri dönüyor; siyasi bir krizi çözemiyoruz lakin hakemin yanlış kararını tartışarak bir tıp rahatlama yaşıyoruz. Belirsizlik çağında futbol, paganizm devrini hatırlatan ritüelleri hiç bozulmadan inançlı bir sığınak üzere işliyor; her hafta tıpkı saatte başlayan, birebir heyecanı vadeden bir düzen. Toplumsal medya da bu duyguyu kabartarak taraftarlığı neredeyse kabile devrine mahsus bir kimliğe dönüştürüyor; öfke, coşku ve aidiyet dalgaları saniyeler içinde etrafa yayılıyor. Böylelikle futbol sırf gündemi örten bir perde değil birebir vakitte toplumun kendi isteğiyle içine girdiği bir konfor alanı haline geliyor. Bugün hâlâ memleketin nabzı hızlandığında stadyumların sesi her şeyi bastırabiliyor. Memleketi ilgilendiren bir sorun gündemi sardığında, futbol yardıma yetişerek “parmağın gösterdiği yeri boşver, parmağa bak!” diyebiliyor.

Topun hızlandığı her an asıl meseleler sessizce görünmezleşiyor. İktisadın günden güne çözüldüğü, adaletin bıçak sırtında kaldığı, ömrün ağırlaştığı anlarda toplumun dikkati bir anda VAR çizgisinin milimetrik hesabına kayıveriyor. Böylelikle toplumsal şuur yavaş yavaş aşınıyor, öfkenin istikameti değişiyor, beşerler da tartışma gücünü siyasi sorunlara değil spor programlarına harcıyor. Futbolun öfkesi siyasal öfkenin yerini aldıkça lisanımızdan düşürmedğimiz demokrasi de tenkit refleksini kaybediyor. Medya spor sayfalarıyla şişerken habercilik daralıyor, kamusal bilgi yerini gürültüye bırakıyor. Kutuplaşma ise azalmak yerine sırf öteki bir alana taşınıyor. Artık “biz” ve “onlar” yalnızca siyasi partilerde değil tribünlerin renklerinde de çoğalıyor. Sonunda ortaya üç aşağı beş üst şöyle bir tablo çıkıyor: toplumun gücü hakem kararlarına akarken, siyasetin hesap verebilirliği giderek buharlaşıyor. Gündem topun peşinden koşarken iktidar da hiç zorlanmadan kendi ritmini sürdürebiliyor. “Futbol asla yalnızca futbol değildir” kelamını doğrularcasına geriye daima tıpkı görünüm kalıyor: Top yuvarlanıyor, gürültü dağılıyor, ancak ağır problemler yerinden bir türlü kıpırdamıyor.