Sömürgeciliğin sömürge halkları üzerindeki ruhsal sonuçlarını tahlil eden Cezayirli psikiyatrist Frantz Fanon, ünlü yapıtı Yeryüzünün Lanetlileri’nde (Çeviren: Şen Süer, Versus Kitap) şunları söylüyor:
“Sömürge halkı ruhunun derinliklerinde hiçbir otoriteyi kabul etmez. Üstünde egemenlik kurulmuştur ancak asla ehlileşmemiştir. Aşağılanır fakat aşağılandığına asla inanmaz. Sömürgecinin dikkatinin dağılmasını sabırla bekler. Yerlinin kasları daima gergindir, beklemededir. Telaşlı ya da dehşete düşmüş olduğu hiç söylenemez. Aslında av rolünden çıkıp avcı olmaya her an hazırdır.”
“Gerçekten de sömürge halkı uyumaya ve unutmaya başlasa bile sömürgecinin kibri ve sömürge sisteminin sağlamlığını sınama tasası ona büyük çatışmanın sonsuza kadar ertelenemeyeceğini çok sık hatırlatır. Sömürgecinin yerini almaya yönelik bu itki, kasların daima gergin olmasını sağlar.”
Günlerdir birçoğumuzun yerinde durmasına müsaade vermeyen, ne yapacağımızı bilmesek bile zelzele bölgesine gitmek için cesaretlendiren, gereksinim listeleri düzenleten, dayanışma odaklı mesleksel tertipler oluşturmaya iten, günü bitirip konuta döndüğümüzde koltuğa oturmamıza müsaade vermeyen bu tansiyon, Frantz Fanon’un sömürge idaresinde kaleme aldığı kitabında anlattığı “gerilim” kavramını hatırlatıyor.
6 Şubat’ta meydana gelen Kahramanmaraş merkezli sarsıntıların üzerinden iki haftadan fazla vakit geçti. Yaşanan büyük yıkımın akabinde gördüğümüz yahut duyduğumuz her yeni haber, hikâyenin acıyla örülmüş katmanlarını daha görünür hâle getirirken, öfke, üzüntü ve çaresizlikle ağırlaşan ruhumuzu kemiriyor. Bu katmanlı üzüntü, öfke, güvensizlik ve hayal kırıklığı hâli Soma’yı, Suruç’u, 10 Ekim’i, hayatımız boyunca birçok kere şahit olduğumuz toplumsal acıları hatırlatıyor.
Toplumsal hayatımızda beklenmedik bir anda meydana gelen ve yetkililerin müdahale etmediği, etmemeyi tercih ettiği, hatta yaşanan can kaybını ve yıkımın travmatik boyutlarını alaya alırcasına davrandıkları, saçmaladıkları ve yetersiz kaldıkları her şey vücudumda acı verici, öfke dolu bir tansiyona dönüşüyor.
Zihnimize ve vücudumuza yapışan bu tansiyondan kurtulmak, yani uygunlaşmak mümkün mü? Elbette mümkün, fakat toplumsal travmadan özgürleşmek salt terapi odasında ruhsal tansiyonun boşaltılmasıyla sağlanamaz. Pekala, toplumsal olarak nasıl iyileşeceğiz?
Fanon Cezayir’in bağımsızlık uğraşına katılmasının akabinde 1956 yılı sonunda psikiyatri hekimi vazifesinden istifa eder ve yerlileri rehabilite etmesini söyleyen sömürge genel valisi Robert Lacoste’a yazdığı bir açık mektupta insanları ne kıymetine olursa olsun zihinsel rahatsızlıklarından kurtarmanın kendisi için imkânsız olduğunu, “hukuksuzluğun, eşitsizliğin ve inayetin yasama unsuru hâline getirildiği, kendi ülkesinde daima akıl hastası olan yerlinin mutlak bir kişisizleştirme içinde yaşadığı bir ülkede bu insanları yerli yerine yerleştirmenin elinden gelemeyeceğini” belirtir.
Peki, nasıl olacak da iyileşeceğiz? Travmadan güzelleşmenin çeşitli boyutları var:
- Güvenliğin sağlanması,
- Sorumluluğun üstlenilmesi,
- Ruhsal ve bedensel tansiyonun boşaltılması,
- Telafi ve tamirat.
Kahramanmaraş sarsıntılarında yaşadığımız travma sonrası güzelleşme için psikologlardan daha fazlasına gereksinimimiz var. Bilimsel manada ortaklaşılan tekliflerin bürokratik olarak ciddiye alınıp uygulanmasına, yıkılan binaları inşa etmiş/denetlemiş/onaylamış makamların yetkililerine, kurumların işleyişine, bu kurumların hiyerarşiler ağı içerisindeki sorumlularına yönelik şeffaf ve adil bir yargılamaya, sorumluluğun üstlenilmesine, telafi edilmesine ve toplumsal olarak onarılmaya ve umut etmeyi hatırlatan bağlara ve birlikteliklere gereksinimimiz var.
Fanon’un kitabını bitirirken söylediklerini hatırlayalım. “Kendimiz için ve insanlık için, yoldaşlar, yeni bir başlangıç yapmalı, yeni bir niyet biçimi geliştirmeli ve yeni bir insan yaratmaya çalışmalıyız.”
