Bir devir “popülizm” dendiğinde, aklımıza Donald Trump ya da Latin Amerika’daki “karizmatik” önderler gelirdi. Bu figürler, popülizmi “irrasyonel kalabalıkların otoriter cazibeye kapıldığı bir sapma” olarak tanımlayan anaakım siyaset bilimi anlatısının simgesiydi. Lakin Anton Jäger ve Arthur Borriello’nun Popülist Moment adlı kitabı, bu kalıplaşmış algıyı bilakis çevirmese de tarafını öbür bir tarafa çeviriyor: Popülizm bir ideoloji değil, temsil sistemlerinin çöktüğü anlarda halkın kendini yine tabir etme biçimi olarak tanımlanıyor.
Jäger ve Borriello’ya nazaran popülizm, çağdaş demokrasilerin yüzeyinde beliren süreksiz bir anomali değil, onların yapısal tansiyonlarının dışavurumudur. Beşerler artık siyasal kurumlarda kendi seslerini duyamadıklarında, sistemin boşluklarından yankılanarak geri dönerler. Bu yüzden popülizm, demokrasinin patolojisi değil onun kalp atışıdır — bastırılmış bir siyasal gücün geri dönüşü de denebilir.
Jäger ve Borriello’nun kıssası 1970’lerin sonuna, neoliberalizmin doğuşuna kadar uzanır. Refah devleti gerilerken devlet ile yurttaş ortasındaki bağlantı çözülür; sendikalar güç kaybeder, sol partiler teknokratlaşır, siyaset profesyonelleşir. Artık temsil bir alaka olmaktan çıkıp bir uzmanlık alanına dönüşmüştür. Yurttaş, siyasal özne değil idari kararların objesidir. Bu boşlukta doğan popülizm, halkın siyasal varlığını yine kurma uğraşıdır.
Jäger ve Borriello, bu nedenle “moment” kavramını kullanır. Popülist moment, temsilsizliğin dayanılmaz hale geldiği, halkın siyasete yine el koyduğu kısa fakat ağır bir tarihi andır. Bu an, bir hissin —dışlanmışlık ve öfkenin— kolektif biçim kazanmasıyla başlar. Fakat şayet o güç kalıcı bir örgütsel forma dönüşemezse, moment süratle sönümlenir.
2010’ların sol popülist dalgası, bu momentin en görünür evresidir: İspanya’da Podemos, Yunanistan’da Syriza, Britanya’da Corbyn hareketi, ABD’de Bernie Sanders kampanyaları… Hepsi, neoliberalizmin yarattığı demokratik açığın direkt sonuçlarıydı. Halk, temsil sistemlerinin dışında kalmış, siyasetin yine mana bulmasını istemişti.
Podemos, 2008 krizi sonrası İspanya’da kemer sıkma siyasetlerine karşı doğmuştu. “La Casta” (seçkinler) telaffuzuyla, siyasetin teknokratik karakterine meydan okudu. Lakin kısa müddette iktidar iştirakine yönelmesi, halkçı gücünü sistemin hudutlarında tüketti. Syriza da benzeri bir baht yaşadı: Avrupa Birliği’nin mali disiplinine direnişle doğan bir halk hareketi, kısa müddette Brüksel’in tahakkümüne teslim oldu. Corbyn’in İşçi Partisi içindeki dönüşüm uğraşı, partinin bürokratik yapısı ve medya sermayesiyle çatışmada tıkandı. Sanders hareketi ise Amerikan siyasetinin iki partili yapısında “mümkün olanın sınırına” çarptı.
Jäger ve Borriello’ya nazaran bu örneklerin ortak paydası, halkın geri dönüşünün örgütsel forma bürünememesidir. Sol popülizmin gücü, hem ideolojik hem duygusal olarak güçlüydü fakat devlet aygıtlarının yapısal direncine çarptığında dağılmaya mahkum oldu. Yani moment doğmuştu ancak kalıcılaşamamıştı. Halk, siyasal özne olarak yine sahneye çıktı lakin o sahneyi kendi mülkiyetine dönüştüremedi.
Bu tarihî art plan, 2025’te New York belediye başkanlığını kazanan Zohran Mamdani’nin kıssasını anlamak için eşsiz bir bağlam sunuyor. Uganda kökenli, Queens’te büyümüş, kiracı hareketlerinden gelen “sosyalist” Mamdani, klasik manada bir siyasetçiden çok halkın tekrar konuşmaya başladığı bir momentin tabiri. Onun zaferi, neoliberal kent idaresinin krizine verilen kolektif bir cevap.
“Şehir bizimdir” sloganı, sadece kentsel adaletin değil temsiliyetin yine icadının sembolüdür. Zohran Mamdani’nin lisanı “elitleri” Wall Street finans etraflarıyla sınırlamıyor, birebir vakitte emlak lobilerini, yatırım fonlarını, konutu bir meta haline getiren belediye teknokrasisini amaç alıyor. Bu telaffuzun Popülist Moment kitabında tanımlanan halk–elit antagonizmasının kentsel bir tekrar yazımı olduğunu söyleyebiliriz.
Neoliberalizmin en görünür biçimi bugün kentlerde yaşanıyor: artan kira krizleri, kamusal alanların özelleştirilmesi, kent merkezlerinin sterilleşmesi… Zohran Mamdani’nin kampanyası bu gündelik sıkışmışlıkların politik bir lisana dönüşmesini sağladı. Queens’teki kiracılar, Bronx’taki göçmenler, belediye çalışanları, hepsi “şehir kimin?” sorusuna siyasal bir cevap aradı.
Mamdani’nin hareketi, Jäger ve Borriello’nun tahlil ettiği 2010’lar sol popülizminin “ikinci dalgası” olarak okunabilir tahminen. Birinci jenerasyon, ulus-devlet ölçeğinde gayret ederken, Mamdani’nin momenti mahallî ölçekte doğuyor. Bu fark, sırf coğrafik değil yapısal da bir fark. Ulusal ölçekte iktidara gelen sol popülist hareketler, devlet aygıtının karmaşık yapısı içinde kendi güçlerini tüketti. Lokal seviyede ise siyaset daha geçirgen, iştirakçi, deneysel biçimlerde kurulabilir hale geldi.
Bu nedenle Mamdani’nin momenti, neoliberalizme karşı mikro bir “demokrasi laboratuvarı” olarak da okunabilir. Onun siyaseti, Jäger ve Borriello’nun bahsettiği “halkın siyasete dönüşünü” temsil etse de bunu ulusal telaffuz seviyesinde değil hayatın somut yerleri üzerinden kurarken konut, ulaşım, belediye hizmetleri üzere alanlarda direkt iştirak düzenekleri önerir.
Bir öbür fark da duygusal boyutta ortaya çıkıyor. Sanders ya da Corbyn hareketlerinde öne çıkan temel duygulanım öfkeydi; halk, temsil edilmemenin yarattığı dışlanma hissine reaksiyon gösteriyordu. Bu hareketler, halkın öfkesini legalleştirerek politik bir güce çevirmişti; meydanlarda yankılanan güç, sisteme karşı bir isyanın hissinden besleniyordu. Lakin öfke ne kadar güçlü bir itki yaratırsa yaratsın, sürekliliği zayıf bir histir — patlayıcıdır lakin kalıcı değildir. Jäger ve Borriello’nun tahlilinde bu cins momentlerin kısa ömürlü olmasının bir nedeni de budur: siyasal gücün duygusal temelinin negatif olması, onu kurumsal bir forma dönüştürmeyi zorlaştırır.
Mamdani’nin momentinde ise duygusal ton farklı, burada öfkenin yerini dayanışma, aidiyet ve kolektif tamir alıyor. Mamdani, Queens ve Bronx mahallelerinde yürüttüğü kampanyada kentin dışına itilen kısımlara sadece “kızgınlık” değil “birlikte tekrar inşa” daveti yaptı. Siyasetin duygusal yeri bu kere bir “biz” duygusu etrafında örülüyordu. Bu fark, momentin sürekliliği açısından belirleyici olabilir. Negatif hisler, sistemin bir figürüne ya da düşmanına yöneldiğinde dağılır; müspet hisler ise kolektif aidiyet biçimleri üreterek örgütsel süreklilik yaratabilir.
Bu fark, popülizmin duygusal iktisadında bir dönüşüme de işaret ediyor. 2010’ların sol hareketleri daha çok “öfke ve umut” ortasında salınan, kriz anlarının gücüne dayalı bir popülizm üretmişti. Zohran Mamdani’nin momenti ise daha düşük yoğunluklu fakat daha derin bir duygulanım rejimi üzerine kurulu: dayanışmanın duygusallığı. Yani artık sıkıntı “karşı çıkmak” değil “yeniden kurmak.” Bu, Jäger’in tanımladığı klasik popülist momentten “post-popülist” bir evreye geçişin de habercisi olabilir. Zira dayanışma, öfkenin bilakis, kendini bir olay anında değil, gündelik alakaların sürekliliğinde üretir.
Bu nedenle Zohran Mamdani’nin başarısı, duygusal olarak sürdürülebilir bir siyasetin mümkün olup olmadığını da test ediyor. Halkın gücü sadece bir protesto biçimi değil, bir aidiyet pratiği haline gelebilirse, popülizm artık sadece momentlerle hudutlu kalmaz —yeni bir toplumsal dokunun başlangıcına dönüşebilir.
Ancak Jäger ve Borriello’nun uyarısı burada da geçerliliğini muhafazaya devam ediyor: Popülist moment kurumsallaşmazsa, kendi muvaffakiyetinin kurbanı olur. Syriza, Podemos ve Corbyn örnekleri bunu acı biçimde gösterdi. Zohran Mamdani’nin önündeki en büyük imtihan, halkın coşkusunu belediye idaresinin kalıcı bir pratiğine dönüştürmek olacak.
Bu noktada Jäger ve Borriello’nun boşluk (void) kavramı kıymet kazanıyor. Çağdaş demokrasilerde halk ile temsil kurumları ortasındaki bu boşluk, popülizmin doğduğu yerdir. Zohran Mamdani’nin başarısı da bu boşluğu kalıcı biçimde doldurup dolduramayacağına bağlıdır. Şayet halk meclisleri, kiracı birlikleri, mahalle komiteleri üzere yatay örgütlenmeler belediyenin asli ögeleri haline gelirse, popülizmin momenti bir süreklilik formu kazanabilir. Jäger ve Borriello’nun tabiriyle, “moment sonrası siyaset” lakin bu türlü mümkün olur. Yani halkın yalnızca seçimde değil yönetişimin her evresinde özne haline geldiği yeni bir demokratik form. Zohran Mamdani’nin New York’u, bu dönüşümün birinci laboratuvarlarından biri olabilir.
Küresel bağlamda Mamdani’nin zaferi, sol popülizmin ölmediğini, sadece ölçek değiştirdiğini kanıtlıyor. 2010’ların ulusal hareketleri, neoliberal devlet aygıtlarıyla direkt çatışarak tıkanmıştı; 2020’lerin ortasında tıpkı güç kentlerde tekrar doğuyor. Barselona’da Ada Colau, Berlin’de kiracı hareketleri, Bogotá’da topluluk temelli belediyecilik… Hepsi siyasal gücün lokal yerlere sızarak yeni biçimler almasının örnekleri. Bu dönüşüm, sol popülizmin artık sadece ekonomik eşitsizliklerle değil ömrün kendisiyle ilgilendiğini gösteriyor. Jäger ve Borriello’nun “moment” kavramı bu bağlamda sadece bir siyasal kriz anını değil, ömrün tekrar siyasallaşmasını anlatır. Halk artık “ülke” değil, “şehir” üzerinden konuşuyor; demokrasi soyut bir prensip değil, mekansal bir tecrübe haline geliyor.
Bugün Zohran Mamdani’nin belediyesi, bu yeni periyodun en somut imtihanlarından biri. Başarılı olursa, sol popülizmin yeni bir evresi —ulusal iktidar arayışından kentsel yönetişime evrilen bir halk siyaseti— biçim kazanabilir. Başarısız olursa, popülizm tekrar kendi döngüsüne kapanacaktır: halkın kısa müddetli coşkusundan kurumsal hayal kırıklığına. Lakin sonuç ne olursa olsun, Zohran Mamdani’nin momenti bize bir gerçeği hatırlatıyor: temsil boşluğu hala dolmadı. Halk hâlâ konuşmak istiyor. Ve bu ses, Jäger ve Borriello’nun da hatırlattığı üzere, demokrasinin hayaleti değil kalp atışıdır. Popülizmi anlamak, aslında bu kalbi tekrar dinlemeye başlamaktır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
