Fransa’da geçen Aralık ayında tüm dünyanın şahit olduğu müthiş bir cinsiyetçilik örneği yaşandı. Ballon d’Or Ödül Töreni’nde Norveç bayan ulusal futbol kadrosu ve Olympique Lyon forveti Ada Hegerberg “Yılın En Uygun Bayan Futbolcusu” seçildi. Tarihte birinci defa bir bayan Ballon d’Or mükafatı kazanmıştı ve sahneye çağrıldığında tüm kadınlık tarihi için eşsiz bir an yaşanacaktı. Bu anı mahveden ve hepimizi öfkeye sürükleyen kişi de merasimin sunuculuğunu yapan Fransız DJ Martin Solveig oldu. Solveig, mükafatını almak için sahneye çıkan Hegerberg’e “Twerk yapar mısın?” sorusunu yöneltmişti. Kendinden emin ve öfkeli bir “Hayır!” karşılığı alan Solveig’e spor topluluğu, haber kanalları ve bayanlar reaksiyon gösterdi. Merasim sonrasında “ortada bir sorun yokmuş” izlenimi vermek için fotoğraflar çekildi, röportajlar verildi lakin hepimiz rezaleti örtbas uğraşlarının farkındaydık. Bu türlü anlarda bayanlar kendilerine tanıdık gelen lakin artık bir o kadar da yabancı hâle gelmesini umdukları hislerle doluyorlar. Elinizden gelenin en uygununu yaptıktan sonra diğerlerini da ikna etseniz bile tekrar bir erkek çıkıp her şeyi mahvedebiliyor.
Harcamamız gereken emeğin daima daha fazlasını talep eden ataerkil dünyaya bundan 56 yıl evvel paraşütüyle bir bayan indi. Bugün hâlâ isminin ne kadar duyulup duyulmadığı muamma. Futbolcu Ada Hegerberg’in yaşadığı üzere kamu önünde cinsiyetçiliğe maruz kalacağını bilseydi, tahminen Vostok-6’yı öbür bir gezegene sürebilirdi. Sovyet havacısı ve kozmonotların birinci kumandanı Nikolay Kamanin ondan “Etekli Gagarin” olarak bahsetmişti. Tarihin en ilerici deneyi olan Sovyetler Birliği’nde bile “iltifat” olarak görülebilen bu yakıştırma, aslında bayanların başarılarına nasıl gölge düşürülebileceğinin küçük bir örneğiydi.
Uzaya çıkan birinci bayan olan kozmonot Valentina Tereshkova, 1937’de Masslenikovo’da çiftçilik yapan fakir bir aileye doğdu. Doğumundan iki yıl sonra, II. Dünya Savaşı sırasında babasını kaybetti. Maddi olarak epey güç periyotlardan geçen Tereshkova, liseyi yarıda bırakarak bir dokumacılık fabrikasında emekçi olarak çalışmaya başladı. Bir yandan da amatör olarak paraşütle ilgilenen genç bayan, tıpkı vakitte Sosyalist Gençler Birliği’nde çalışıyordu. Bugünden geriye baktığımızda, Tereshkova Sovyetler Birliği’ni uzayda temsil edecek bayan profili için biçilmiş kaftan olduğu açıktı: Fakir bir ailede doğan, her şeye sıfırdan başlayan, genç yaşından itibaren sosyalizme tutkulu, dokumacılık personeli genç bir kadın… Bu profil, o yıllarda ABD ile uzay konusunda sağlam bir yarışa giren Sovyetler Birliği’ni, yarışta bir adım öteye taşıyacak bir profildi. Aslında bu yarış, Sovyetler’in 1957’de SPUTNIK-I’i yörüngeye muvaffakiyetle yerleştirmesiyle başladı. Bununla da yetinmeyen Sovyetler, bugünlerde etik açıdan çokça tartışılan, içinde köpek Layka’nın can verdiği SPUTNIK-II’yi de yörüngeye muvaffakiyetle yerleştirmişti. Bu yarışın karşı tarafı ABD ise bu esnada birinci uydusunu bile şimdi uzaya fırlatamamıştı.
Uzaya çıkan birinci insan olarak andığımız Yuri Gagarin ise 1961’de Vostok kapsülüyle başarılı bir uzay seyahati gerçekleştirdikten sonra Sovyetler bununla yetinmek istemedi. ABD’nin açık orta farkla önüne geçebilmek ve tüm dünyaya Sovyetler’i daha uygun tanıtmak ve kadın-erkek eşitliğindeki duruşlarını anlatmak için “uzaya gidecek birinci kadın” fikrine odaklandılar. Periyodun devlet adamı Kruşçev, daha sonra başarılı olacak bu stratejilerinden bahsederken burjuvazinin bayanları her daim zayıf canlıları olarak görmesinden ve burjuvaziyi zayıf gösterecek Sovyet bayanı temsilini uzaya hazırladıklarından bahsetmişti. Bu bayanın uygun eğitimli ve özel bir bayan olmasından çok halkın içinden ve toplumu temsil edecek sıradan bir bayan profili olmasını arzuluyorlardı.
Yuri Gagarin önderliğinde başlayan seçmelerde 400 bayan ortasından finale beş kişi kalmıştı. Tereshkova, bu adaylar arasıda paraşütteki uzmanlığı, emekçi ve sosyalist bir bayan olması ve babasını savaşta kaybetmesiyle ayrışıyordu. Uzaya gidecek birinci bayan olarak seçildikten sonra da Tereshkova, aslında olması gerekenden daima ziyadesiyle bu sürece hazırlandı. Geceler uzunluğu uykusuz kalarak, notlar alarak, yılmadan inatla çalışmaya devam ederek… Eğitim seviyesi, roket teorisi yahut uzay aracı mekaniğini anlamaya kâfi değildi fakat inadıyla bunun üstesinden geldi. 16 Haziran 1963 ise hem insanlık hem bayan uğraşı tarihine damga vuracak bir gün olacaktı. Zira Valentina Vostok-6’sıyla üç gün sürecek uzay seyahatine hazırdı. Kendisine kod isim olarak Martı’yı (Chaika) seçen Valentina, dünya etrafında tam 48 tıp attı ve yaklaşık 71 saat uzayda kaldı. ABD’li astronotların uzayda kalış müddeti o güne kadar toplam 36 saatti ve Tereshkova bu sayının hayli üstünde bir seyahat gerçekleştirmişti. Seyahati sırasında çektiği fotoğraflar sayesinde atmosferin aerosol katmanlarının tanımlanmasını sağlayarak bilime de kıymetli katkılarda bulunmuştu. Fakat dönüş seyahatinde gördüklerini ve düşündüklerini şöyle özetleyecekti: “Altımda bir göl vardı. Paraşütüm çok büyüktü ve 3 km kala açmam gerekiyordu. Bu yüzden benim için planladıkları yere, göle iniş yapmam gerekti. Aklımdan geçen birinci şey: Rabbim, uzaya bir bayan gönderiyorlar ve geri gelir gelmez birinci yaptıkları şey o kadını ıslatmak oluyor.”
Sovyetler Birliği, uzay seyahatinin muvaffakiyetle yeryüzüne iniş yapan Valentina Tereshkova’yı Lenin Nişanı ve Altın Yıldız Madalyası ile onurlandırdı. Tereshkova, bayan kozmonot programı kapatılana kadar uzay mekiği mühendisi olarak Sovyet Uzay Programı’nda çalışmaya devam etti. 1969’dan 1991’e kadar Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi olarak misyon yaptı.
Bu ilham verici kıssada Tereshkova’nın nelere maruz kaldığı ise art planda kaldı. Yıllar sonra verdiği röportajlarda diş fırçasının unutulduğunu ve hatta roketin yalnızca üst gitmeye programlandığının, geriye dönmeye programlanmasının unutulduğundan bile bahsetmişti. Teknik aksaklıkların yanında aslında maruz kaldığı en değerli şeylerden biri de tarihi insanlık kadar eski olan cinsiyetçilik belasıydı. Örneğin erkekliğinden kıl aldırmayan kozmonot Aleksey Leonov, Valentina’nın uzay seyahatinden sonra “Tereshkova’nın uçuşunu incelediğimizde gördük ki uzay seyahati bayanlar için güç bir iş ancak yeryüzündeki öbür işleri yapabilirler. Tereshkova, eğitim bittikten sonra 29 yaşında olacak ve şayet uygun bir bayansa aile kuracaktır. Bir anneyi bu türlü ağır fizikî şartlara maruz bırakmak yanlışsız değil,” diye konuşmuştu.
Bu iki cümlenin bize yaşadığımız gezegen ile ilgili hatırlattığı bir şeyler var: Elimizden gelenin en uygununu yapıp üzerine uzaya da çıksak, bayan olduğumuzun ve nasıl yaşamamız gerektiğinin erkekler tarafından her an hatırlatıldığı bir dünyada yaşıyoruz. Bu yüzden de bayanların uzay seyahatindeki hevesini sürdürebilmesinin altında tahminen öteki gezegenlerde işlerin nasıl yürüdüğünü öğrenmek de vardır.
Yakın geçmişten Ada Hegerberg’i hatırladığımızda, kendimize yahut etrafımızdaki bayanlara baktığımızda, en ufak bir muvaffakiyet için bile olması gerekenin ne kadar üstünde bir efor sarf ettiğimizi fark ediyoruz. Tereshkova, Gagarin kadar şanslı görünse de bir bayan olarak pek şanslı değildi. Kendi talihini yeniden ziyadesiyle emek harcayarak kendi yaratmıştı. Bugün hâlâ uzaya çıkmak için emek sarf eden bayanlar yahut bu hayali kuran kız çocukları, erkekler kadar şanslı değil, daha doğrusu eşit fırsatlara sahip değil. Bu uğraşta yol aldığımızı hissettiğimiz o küçücük zafer anında, örneğin Hegerberg’in sahneye çıktığı o an yahut Tereshkova’nın yeryüzüne paraşütüyle iniş yaptığı o anda bile bir erkeğin çıkıp her şeyi berbat ettiğine şahit oluyoruz. Bu şahitliğin getirisi, tek bir his olmamalı elbette. Kırılabilir, üzülebilir, pes edebilir, inat edebilir yahut yorulabiliriz. Ancak tarihten ve bugünden aldığımız tek ders, öfkemizin sürekliliğine zeval vermememiz gerektiği. Şimdilik öteki bir gezegende ömür olup olmadığını bilmiyoruz. Yeryüzünü bayan ve erkek için eşit kaidelere sahip bir yer haline getirene kadar öfkeli kalmak zorundayız.
