Proleter semptom

Yaklaşık 90 sene evvel Freud uygarlığın hoşnutsuzluklarını ele alırken mevt dürtüsünün kıymetini ihmal etmemekle kalmamış, ona ayrıcalıklı bir yer vermişti. Freud, organizmaya içkin olarak düşündüğü (öyle ki hücrelerin dürtülerinden kelam ederek yola çıkar) “ölüm dürtüsü” kuramına giriş yapmak ve onu kökten biçimde değiştirmek için şahsî öyküsündeki öteki üzücü gelişmelerle misal bir tarihi, I. Dünya Savaşı’nın sonunu beklemek zorundaydı.[1] Hakikaten filozof Samo Tomsic, Freud’un mevt dürtüsüne duyduğu ihtiyaca dair mantığı kapitalizmin bilindik işleyişinde, daha doğrusu işleyemeyişinde (savaşlarda ve krizlerde) görebileceğimizi söyler. Bununla birlikte, “hasarlı” ve travmatize olmuş öznellikten bahsederken kapitalizmin rolünü de unutmaz.

Freud’un kapitalist sistemle birlikte düşünülebilecek geç devir yapıtı Uygarlığın Huzursuzluğu, birçokları tarafından kültüre atfedilen yıkıcılığın bireyler üzerindeki olumsuz tesiriyle ilişkilendirilse de Freud esasen bireyin yıkıcılığına kültür eliyle vurulan prangadan kelam eder. Neredeyse bütünüyle ruhsallık-içine odaklanmasına rağmen, Freud kendi deyişiyle kültürün yahut isimli ismince kapitalizmin her birimizin ömründe onulmaz yaralar açtığını bilmiyorsa da seziyordu. Kendi kelamlarıyla, Marksizm hakkında bilgi edinmemesinden derin bir pişmanlık duyuyordu.[2] Yeniden de şartların belirleyiciliğini vurgulamaktan geri durmamıştı.[3] Pekala, bizim hayatlarımızda olup bitenden fazla olması mümkün olan ve bu imkanı sağlayan nedir?

Lacan, mevt dürtüsünü “simgesel sistemin maskesi” olarak tanımlamıştı.[4] Bu noktaya tekrar döneceğiz ama ömürlerimize burjuva toplumunun bulduğu(nu öne sürdüğü) tahlilleri gözden geçirmekle başlayabiliriz. Burada kayda bedel olan, ömürlerimiz ne kadar sefil olursa olsun her geçen gün “kayıp bir cennet” bulacağız diye üzerimizdeki baskıyı kendi irademizle tekrar üretip irademizi çelikten bir forma sokmak üzere görünüyor. Nasıl oluyor da bu bunaltıcı, tatsız, beklendiğinin yahut vaat edilenin tersine keyifsizlikle sonuçlanan davranışları tekrarlıyoruz? Yavan jouissance’ın pek de gösterişli olmayan büyüsüne kapılmak tekrar tekrar düştüğümüz bir çukur. Bununla ilgili olarak birçoklarının psikanalitik tabirler ile toplumsal hayat ortasında kurduğu analoji yanlış olmasa da eksik kalmayı sürdürüyor. Elbette öznedeki eksikliğe dikiş atmak için piyasaya sürülen yahut piyasada bulunmasında beis görülmeyen çeşitli metalar (gayretkeş düzeltoterapist hizmetleri, toplumsal medya kullanımı, fast food, lüks tüketim vb.) toplumsal hayat için birer semptom görüngüsü olarak kıymetlendirilebilir. Lakin kapitalist sınıf için bu semptomlar hiçbir sorun teşkil etmemekle kalmaz, hatta kitleler bu yola hakikat itilir. Bu, kurgusal bir seviyede de gerçeklikle kol kola ilerleyebilir. Kitlelerin bu yola yanlışsız itilmeye direnç göstermemesi yahut daha güzel bir tabirle bu yoldan sapmaya direnç göstermesi Lacan’ın deyişiyle bilmeme isteğinin bir tezahürüdür: Bildiklerinde semptomlarından alacakları keyif dramatik seviyede azalacaktır.[5]

Ölüm dürtüsüne dönmeden evvel kapitalistin dürtüsünden kelam edebiliriz. Kapitalistin dürtüsü, para-meta-daha fazla para (para’) döngüsü, yani daha fazlasına satmak için satın almak üzerinden ilerler. Marx, bu istikamette sonsuz olarak hareket edilmesini sağlayan dürtüye ait olarak mübadele bedelini önermişti.[6] Lacan’ın, dürtünün iki istikametinden biri olarak tanımladığı vefat dürtüsü ise sonsuz bir hazzın -bir evvelki cümlede para’- bulunduğu alana geçmeye yönelik dürtüdür. Freudcu psikanalizde vefat dürtüsü bireyin yıkımının kendisine içkin bir yapıya, hatta direkt kendisine yönelik olmasıyken burada karşıt giden yahut birinci bakışta o denli görünen bir şey vardır: Kapitalistin boşaltmak zorunda olduğu yıkıcı dürtülerini kendisine dışsal -proleterin emeğiyle tekraren ürettiği pahaya el koyarak- bir yapıya yöneltmesi. Tekrar de sınıfların her ikisini bir organizma üzere ele alacak olursak, kelam konusu sorun ortadan kaybolmuş üzere görünür. Elbette burada umutları yeşerten, proletaryanın ürettiği pahaya el koymasından dolayı kapitalistin yıkıcı dürtüsünün nihayetinde kendisine yönelmek zorunda oluşuna ait itirazdır. Gerçekten bu itiraz bizi yine yanlışsız bir istikamete iter. Kapitalistin mevt dürtüsü, bildiğimiz üzere, lakin personellerin emek gücüyle dolayımlanarak mevt dürtüsü halini alır. Böylece mevt dürtüsünün organizmanın tamamına yani burjuva topluma yönelik olduğunu ileri sürebilir.

Bu denklem yeni bir çıkmaz oluşturur: Şayet eksiklik bilinçdışı öznenin, yani burjuva toplumdaki proletaryanın eksikliğiyse daha fazla kâr dileği nasıl olur da kapitalistin isteği olmaktan çıkar? Şayet ferdî bir özne olarak proleter kendisindeki pre-ontolojik eksikliği tamamlamak istiyorsa bu tamamlama süreci tüketim yoluyla sonlanacaktır. Kapitalistin daha fazla kâr elde etme isteği, proleterin bunu gerçekleştirmesinin tek yolunun emek gücünü daha fazla satmasıyla son bulacağı fikrini tekrar ve tekrar sirkülasyona sokmasıyla kapitalistin dileği olmaktan çıkar. Proleterin kendisini sonsuz bir döngüye soktuğu, bunaltıcı, yıkıcı ve içinden çıkamadığı, kendisine yönelik bir akına dönüştürür, en azından bir müddetliğine. Bu da yetmeyecektir, Lacan’ın “Keyif al!” biçiminde aktardığı süperegonun buyruğu, neoliberalizmde “Sevdiğin işi yap, yaptığın işi sev!” diye güncellenmiştir. Nihayetinde proleterin üretimden gelen gücünü; hem sahip olabileceği metaların temel eksikliğini kapatabileceği fikrini ön plana koyarak hem de buna ulaşmak için gereken şeyin (şimdiye kadar ferdi yahut sınıfsal tarihinde binlerce kez tekrarladığı şey olan) emek gücünü satmak olduğuna ikna ederek görünmez kılar. Son cümlenin elimizde iki farklı düşünürün iki başka fikriyle koşutluk oluşturduğunu düşünebiliriz: “Meta üretimi gereksinim üretimidir” ve “Arzu, Öteki’nin dileğidir.” Niyetimizin bu noktasında durmak, emekçi sınıfının özneliğini kaybetmiş (ya da buna hiç sahip olmamış) bir fotoğrafını çizmek, bizi sırf ümitsizliğe iteceği için değil birebir vakitte politik alanda karşılığı alınabilmiş çabalara direkt şahit olmamızdan dolayı mümkün değildir.

Bununla paralel olarak proletaryanın sorumluluğunu iradesiyle birlikte elinde tutması gerektiğini aklımızda tutmamız gerekiyor. Bunu aklımızda tutarken Gramsci’nin hegemonya tarifindeki bir noktayı da gözden geçirmeliyiz: Hegemonyanın, hegemonik sınıfın altsınıfa bir ideoloji dayatmasından çok fakat altsınıfın telaffuzlarıyla koşut, bu telaffuzlara eklemlenen ve buradan hareketle el yükselten bir ideolojiyi içerdiği fikrini.[7] Artık personel sınıfının mevcut durumu her neyse, sadece kendisi dışında olup bitenlerle bu duruma geldiği fikrinden farklı bir yere, bu duruma gelmesinde direkt doğruya kendi iradesinin de kıymet arz ettiği fikrine ulaştık.

Peki, bu türlü bir sonuç bizi neden çaba etmekten alıkoymasın? Burjuva ideolojisi her ne kadar kuvvetli ve derine kök salmış bir imge olarak görülse de Lacan’ın benliğin muhakkak bir semptomdan, bir yanılsamadan öteki bir şey olmadığı argümanıyla benzerlik kurmak tekrar ehemmiyet kazanıyor. Hakikaten burjuva toplumunda eksikliğin tamamlanmasına yönelik vaazların daha çok metaya sahip olunmasıyla ilgili olması, proletere tutulan aynada yapay bir “orta sınıf imgesi” bulunmasını gerektirir.

Ne de olsa tıpkı (ideal) benlik üzere ideoloji de bastırılmış (ancak pek de olumlu bir manada olmasa da bir halde geri dönmüş) olanın damgasını taşımaktadır. Lacan “Benlik tam manasıyla bir semptom üzere yapılandırılmıştır. Öznenin merkezindeki imtiyazlı bir semptom, par excellence bir insani semptom, insanın akıl hastalığıdır”[8] derken benliğin (ideolojinin), öznenin (proleterin) hakikatine dair bir yanlış tanımaya (méconnaissance) sebep olan bir direnç olarak ele alınması fikrini öne sürer.

Söz konusu direnç neye hizmet etmektedir? Elbette Lacancılar, öznenin semptomundan acı duymasıyla keyif almasının başından beri iç içe olduğu niyetini göz arkası etmeyecektir. Fakat buradaki jouissance kimin jouissance’ıdır? Buradaki jouissance, özne farkında olmasa bile son kertede Öteki’nin (ancak yatay bir alaka içinde bulunduğu mülteci değil, hem kendisinin hem de sınıfdaşının kan emici düşmanı burjuvazi olarak Öteki) jouissance’ıdır; özne daha çok emek verdikçe (semptomunu üretmeyi sürdürdükçe) kendisine vaat edilen cennetin kapısını aralayacağını varsayarken elinde kalan, vaat edilen cennete sahip olmuş (ki bu her vakit bir anlığınadır, o denli olmasaydı proleterin günbegün daha fazla çalışması gereksiz olurdu) birkaç kişinin imgeleridir. Bu imgeler orta sınıfın karikatüründen öbür bir şey değildir. Psikanalizde olduğu üzere, öznenin semptomundan aldığı keyfin kastre edilmesi yeniden zarurî hale gelir. Böylelikle çalışanların zihnindeki sis bulutunun dağılması, sadece bu şuurun dışarıdan taşınmasıyla mümkün olacaktır.[9] Yeniden de klasikleşmiş bu telaffuz tekrar düzenlenebilir: Emekçi sınıfına şuur dışarıdan taşınacaktır, halihazırda bilinçdışı dışarıdan taşınmıştır.

Orta sınıf, Lacan’ın ego için söylediği üzere, bir semptomdur, ayrıcalıklı bir semptom. Proleterin semptomu ise esasen hiç var olmamış yahut en âlâ ihtimalle bir yanlış tanınmadan ibaret olan orta sınıfın eridiği (toplumsal yapıda bir dikiş olarak iş görmektense namevcudiyetiyle bir boşluk potansiyeli taşıdığı) vakit ortaya çıkacaktır. Şayet Lacan’ın öne sürdüğü üzere çığlık sessizlik artalanından doğmakla kalmayıp sessizliği ön plana çıkarıyorsa[10], proletaryanın sinthome’unun [artık sinthome diyebiliyoruz zira buradaki jouissance bastırmanın eseri değil[11], burjuva topluma verdiği bildiriyle birlikte kıymetlendirilmesi gerektiği düşünülmelidir. Bu ileti, “proletaryanın sessizliği nedir?” sorusunun karşılığıdır. Proleteryanın sessizliği, elbette, artı-değer üretiminden diğer bir şey değildir. Devrimci müdahalelerde ortaya çıkan da bundan diğer bir şey değildir. Proleter, müdahalesiyle şimdiye kadar göz gerisi edilmiş fakat toplumsal üretimin, yani yapının işlemesini sağlayan yegane şey olan üretim bağlantılarındaki pozisyonunu görmezden gelenlere karşı bir kelam söyler. Artık burjuva toplumunun bunaltıcı, katlanılmaz lakin tekrarlamaktan da asla vazgeçmeyecek olan semptomu -savaşlar ve krizler- proleter öznenin elindeki “yamayı”, orta sınıf hayalini, elinden alarak ona bir öbür imkan tanır. Bu imkan, proleterin o boşlukla ne yapabileceğine dayalıdır. Proleter bu boşlukta şimdiye kadar tekrar etmiş olan semptomun yine belirmesi için müsaade verebilir ya da bu boşluğu kendi hakikatinin meşruiyetiyle birlikte yesyeni bir ömür için kullanabilir. Metnin başında ele alınan mevt dürtüsünün Lacan tarafından sembolik tertibe yerleştirilmesi, temel kıymetini bizim için bir imkan sunması açısından kazanır.

Son olarak Eagleton’ın paylaşacağım cümlesi, hiç yoktan, öteki bir dünyanın mümkün olduğu fikrine bağlılığımızı göstermese bile, bir biçimde yaşama bağlı olduğumuzu gösterir, bu da gayretin bitmeyeceği sonucuna farklı bir yoldan yine varmamızı sağlamasıyla kayda pahadır: “Ölüm dürtüsü hayatta kalmaya çalışmanın kurnazca bir yoludur, canımız uğruna tutunduğumuz ve bu nedenle sahiden ölmekten aciz olduğumuz müstehcen bir zevk kaynağıdır.”[12]

[1] Haz Unsurunun Ötesinde, Sigmund Freud, 1920.
[2] “Bir Dünya Görüşü Sorunu”, Psikanalize Yeni Giriş Dersleri, Sigmund Freud.
[3] “Kişinin seçimine yol göstermek için çeşitli öğeler devreye girecektir. Kıymetli olan, dış dünyadan ne ölçüde gerçek tatmin ummak durumunda olduğu, kendini dış dünyadan bağımsız kılmaya ne ölçüde niyetli olduğu ve son olarak da, dış dünyayı kendi arzulan doğrultusunda değiştirmek için sahip olduğuna inandığı gücün ne kadar olduğudur. Daha bu noktada, dış şartların yanı sıra bireyin ruhsal bünyesi belirleyici olacaktır.” (Uygarlığın Huzursuzluğu, 1930)
[4] Seminer 2: Psikanalizin Tekniğinde ve Freud’un Teorisinde Ben, Jacques Lacan, 1955.
[5] Seminer 3: Psikozlar, Jacques Lacan, 1956.
[6] Kapital, 1. Cilt, Karl Marx, 1867.
[7] Hapishane Defterleri, Antonio Gramsci, 1996.
[8] Seminer 1: Freud’un Teknik Yazıları, Jacques Lacan, 1954.
[9] Ne yapmalı?, Vladimir Lenin, 1902.
[10] Seminer 11, Jacques Lacan, 1964.
[11] Jouissance: Cinsellik, Istırap ve Tatmin, Dairan Leader, 2021.
[12] “Demons”, Terry Eagleton, 2001.