Sosyal medyayı kullanmaya başladığımda herhalde 12 yaşındaydım, sabah erkenden, evdekiler uyanmadan gizlice aile bilgisayarının başına geçerdim. Facebook’a girip arkadaşlarımın yaptığım son latifeye cevap verip vermediklerini yahut evvelki gün yaptığımız dedikoduyu hâlâ konuşup konuşmadıklarını görebilmek için sabaha kadar sıkıntı sabrederdim. O vakitler, yani 2010’ların başında internetin sunduğu imkanların farkına varmaya başladığımda, çevrimiçi olmanın asıl amacının arkadaşlarımla konuşmak olduğunu düşünürdüm.
Artık her şey değişti. Arkadaşlarım Instagram’dan yahut WhatsApp’tan bana ileti atıyor, lakin ben yanıtlayacak vakti ve enerjiyi zar güç buluyorum. Bu yılın başında telefonumdan TikTok’u sildim. Telefon bağımlılığımla başa çıkmaya çalışıyordum, fakat insanların bana ulaşabileceği uygulama sayısını azaltmayı ve içine düştüğüm kısır döngüyü kırmayı da istiyordum. Birileri bana bildiri atıyordu, bense cevap veremiyordum, mahcup olup özür diliyordum. Onlar bana daha fazla ileti atıyordu ve ben yeniden yanıtlayamıyordum.
“Mesajlaşmayı beceremeyen” yahut “berbat karşılıklar veren” olmakla ilgili telaffuzlar genelde bireyi kabahatler, bu durumu kimi insanların tabiatındaki bir kusur olarak tanımlar. Kendini berbat karşılıklar veren biri olarak tanımlayan Lauren Geall, “Neden kimi beşerler ileti yanıtlamakta bu kadar berbattır? Berbat cevaplar veren biri olarak yaşamak” başlıklı yazısında bu sıkıntıyı ele alıyor. Bunun kısmen tasadan kaynaklandığına inanıyor: “Hemen karşılık vermek zorunda kalmayı yahut durduk yere sohbet başlatmak zorunda kalmayı oldukça tetikleyici buluyorum.” Kısmen de bunun kişiliğinin bir kesimi olduğunu kabul ediyor: “Berbat cevaplar vermek kişiliğimin bir parçası… Bu dünyada iki cins insan var işte, ne kadar uğraşırsan uğraş neysen osun.”
Peki, ya bu durum kişiliğinizle ilgili değilse? Artık daha fazla insan kendini “berbat cevaplar veren” biri olarak tanımlıyor, yani sorun sizin de tanıdığınız birkaç beşerden ibaret değil. Birbirimize cevap veremememizin asıl sebebi nedir?
Kyle Chayka, The New Yorker’daki “Mark Zuckerberg toplumsal medyanın sonunun geldiğini söylüyor” başlıklı makalesinde toplumsal medyanın artık pek de toplumsal olmadığını savunuyor. Bu, toplumsal medya uygulamalarını kullanırken hissettiği bir histen (gerçek de olsa) ibaret değil; Federal Ticaret Komisyonu’nun Meta’ya açtığı antitröst davasının birinci duruşmasında Mark Zuckerberg tarafından da doğrulandı. Zuckerberg, şirketinin şu sıralarda neye odaklandığı sorulduğunda, artık daha çok “eğlence, dünya hakkında daha fazlasını öğrenme ve neler olup bittiğini keşfetme” diye karşılık verdi. Chayka, birbirimizle irtibat kurmaktan uzaklaşmamızın Meta’nın kendi bilgileriyle doğrulandığını hatırlatıyor. Meta, savunmanın açılış konuşmasında, “arkadaşların paylaştığı içeriği görüntülemek için harcanan vaktin son iki yılda Facebook’ta yüzde 22’den yüzde 17’ye, Instagram’da yüzde 11’den yüzde 7’ye düştüğünü” gösteren bir grafik paylaştı.
Sosyal medyanın esasen bizi birbirimizle temas kurmamızı sağlamak üzere ortaya çıkmadığını uzun vakittir biliyoruz. Toplumsal medya nitekim birbirimizle olan bağlarımızı güçlendirmeye yarasaydı, telefonlarımızı ellerimize yapıştırmak yerine dışarı çıkıp diğer beşerlerle tanışmaya teşvik ederdi. Brian X Chen, 2023 yılında The New York Times için “Sosyal medyanın geleceği hiç de toplumsal değil” başlıklı bir makale yazdı. Makalede “Instagram, Facebook, TikTok, Twitter ve Snapchat kullanıcıları artık arkadaşlarının yahut akrabalarının iletilerini, tatil ve şaşaalı akşam yemeği fotoğraflarını görmek yerine markaların, influencer’ların ve reklam için para ödeyen şahısların profesyonelce hazırlanmış içeriklerini izliyor” diyordu. Chen, bu makalesini toplumsal medya şimdi sponsorlu içeriklerin yanında yapay zekayla oluşturulmuş saçmalıklara boğulmadan evvel yazmıştı. Tüm bunlar platformları daha da bunaltıcı ve dayanılmaz hale getiriyor.
İnsanların toplumsal medya platformlarında pek düşünülmemiş, filtrelenmemiş paylaşımlar yapmaktan çekinmesi hiç de şaşırtan değil. Chen’in de hatırlattığı üzere, toplumsal medya akışları artık profesyonel içeriklerle dolu, bu da platformları cümbüşten ve doğallıktan uzaklaştırarak daha çok işyeri üzere hissettiren mecralara dönüştürdü. Bu değişime bir de artan nezaret dehşetleri eklenince gündelik paylaşımlar yapmak çoğumuza riskliymiş üzere görünüyor. İşvereniniz sizi takip ederken yahut gelecekteki patronunuz toplumsal medyada paylaştıklarınızı incelerken, gece eğlencenizin fotoğraflarını paylaşmak güç oluyor. Özel ve profesyonel hayatımız ortasındaki hudut o denli bulanıklaştı ki toplumsal medya artık gerçek kontaklar kurulan bir yerden çok itinayla hazırlanmış performansların sergilendiği bir sahneye benziyor.
Elbette toplumsal medyada olup bitenler insanların birbirlerine karşılık vermekte yahut birbirleriyle temas kurmakta zorlanmasının yegâne nedeni değil. Yaşlandıkça, arkadaşlarımızla irtibatı sürdürmek zorlaşıyor, geç kapitalizm de bizi yorgun düşürdüğünden ve dikkatimizi ziyadesiyle dağıttığından birden fazla insan için bu öncelikli bir sıkıntı olmaktan çıkıyor. İş günlerini ekranlara bakarak geçiren yahut işi toplumsal medya olanların hali daha da beter, zira bu şartlarda toplumsal medyayla ilgilenecek halleri kalmıyor. Toplumsal medya insanları yalnızlaştırabilir, kapitalizm daha da yalnızlaştırıyor.
Peki toplumsal medya artık beşerlerle temas kurmaya yaramıyorsa, o halde ne için var? Son vakitlerde bu sıkıntıyı düşünüp durdum, bilhassa de neredeyse üç yıldır telefon kullanmayan ve dizüstü bilgisayarı olmayan, sadece gittiği kütüphanedeki bilgisayarlara güvenerek yaşayan teknoloji zıddı muharrir August Lamm ile konuştuktan sonra. Lamm evvelce bir influencer’dı, içerik paylaşmanın, beğeni ve yorum almanın sağladığı dopamine bağımlıydı, ta ki kendisini duygusal açıdan mahvettiğini ve toplumsal etrafından soyutlandığını fark edene kadar.
Lamm ile konuşmak, her gün telefonumu neden elime aldığımı ve neden paylaşım yaptığımı sorgulamama neden oldu. Her başarıyı, kazanımı yahut tatili sergileyen bir kültüre dahil olarak, insanların akıl sıhhati meseleleri yaşamalarına o denli yahut bu türlü katkıda bulunuyor muydum? Yeterli haberleri paylaşmak yahut görünüşümüzü beğenmek üzere zararsız görünen şeyleri sorgulamak saçma gelebilir. Ancak durup kendinize neden paylaşım yaptığınızı ve birçok vakit tanımadığınız beşerlerle paylaştıklarınızın hakikaten gereksiniminiz olup olmadığını sorduğunuzda, sırf ne paylaştığınızı değil neden ve kiminle paylaştığınızı da yine düşünebilirsiniz. Bilhassa bu paylaşımları yaparken arkadaşlarınızın bildirilerine karşılık vermiyorsanız.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Halima Jibril’in Dazed’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.h
